Adhyaya 20

Verse 1

श्रीशुक उवाच अत: परं प्लक्षादीनां प्रमाणलक्षणसंस्थानतो वर्षविभाग उपवर्ण्यते ॥ १ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਪਲਕਸ਼ ਆਦਿ ਛੇ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਮਾਪ, ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਸ਼-ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 2

जम्बूद्वीपोऽयं यावत्प्रमाणविस्तारस्तावता क्षारोदधिना परिवेष्टितो यथा मेरुर्जम्ब्वाख्येन लवणोदधिरपि ततो द्विगुणविशालेन प्लक्षाख्येन परिक्षिप्तो यथा परिखा बाह्योपवनेन । प्लक्षो जम्बूप्रमाणो द्वीपाख्याकरो हिरण्मय उत्थितो यत्राग्निरुपास्ते सप्तजिह्वस्तस्याधिपति: प्रियव्रतात्मज इध्मजिह्व: स्वं द्वीपं सप्तवर्षाणि विभज्य सप्तवर्षनामभ्य आत्मजेभ्य आकलय्य स्वयमात्मयोगेनोपरराम ॥ २ ॥

ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਜਿੰਨਾ ਵਿਸਤਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਖਾਰੋਦਧੀ (ਲੂਣੀ ਸਮੁੰਦਰ) ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਖਾਰੋਦਧੀ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਪਲਕਸ਼ਦਵੀਪ ਘੇਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਖਾਈ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬਾਗ਼-ਸਮਾਨ ਜੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਪਲਕਸ਼ਦਵੀਪ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮਾਪ ਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਪਲਕਸ਼-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸੱਤ ਜਿਹਵਾਂ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਵੀਪ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇਧਮਜਿਹਵਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦਵੀਪ ਨੂੰ ਸੱਤ ਵਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਰੱਖੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੱਸੇ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਤਮਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 3

शिवं यवसं सुभद्रं शान्तं क्षेमममृतमभयमिति वर्षाणि तेषु गिरयो नद्यश्च सप्तैवाभिज्ञाता: ॥ ३ ॥ मणिकूटो वज्रकूट इन्द्रसेनो ज्योतिष्मान् सुपर्णो हिरण्यष्ठीवो मेघमाल इति सेतुशैला: । अरुणा नृम्णाऽऽङ्गिरसी सावित्री सुप्तभाता ऋतम्भरा सत्यम्भरा इति महानद्य: । यासां जलोपस्पर्शनविधूतरजस्तमसो हंसपतङ्गोर्ध्वायनसत्याङ्गसंज्ञाश्चत्वारो वर्णा: सहस्रायुषो विबुधोपमसन्दर्शनप्रजनना: स्वर्गद्वारं त्रय्या विद्यया भगवन्तं त्रयीमयं सूर्यमात्मानं यजन्ते ॥ ४ ॥

ਉਹਨਾਂ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਤ ਵਰ੍ਹੇ—ਸ਼ਿਵ, ਯਵਸ, ਸੁਭਦ੍ਰ, ਸ਼ਾਂਤ, ਖੇਮ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅਭਯ—ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਸੱਤ ਭੂ-ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਪਹਾੜ—ਮਣਿਕੂਟ, ਵਜ੍ਰਕੂਟ, ਇੰਦਰਸੇਨ, ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਮਾਨ, ਸੁਪਰਨ, ਹਿਰਣ੍ਯਸ਼ਠੀਵ ਅਤੇ ਮੇਘਮਾਲ; ਨਦੀਆਂ—ਅਰੁਣਾ, ਨ੍ਰੁਮਣਾ, ਆਂਗਿਰਸੀ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ, ਸੁਪਤਭਾਤਾ, ਰਿਤੰਭਰਾ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯੰਭਰਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਜਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰਜ-ਤਮ ਮੈਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪ ਦੇ ਹੰਸ, ਪਤੰਗ, ਊਰਧ੍ਵਾਯਨ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਾਂਗ ਨਾਮਕ ਚਾਰ ਵਰਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਊਂਦੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਵੋਪਮ ਹਨ; ਵੇਦ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਯੀਮਯ ਸੂਰਜ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 4

शिवं यवसं सुभद्रं शान्तं क्षेमममृतमभयमिति वर्षाणि तेषु गिरयो नद्यश्च सप्तैवाभिज्ञाता: ॥ ३ ॥ मणिकूटो वज्रकूट इन्द्रसेनो ज्योतिष्मान् सुपर्णो हिरण्यष्ठीवो मेघमाल इति सेतुशैला: । अरुणा नृम्णाऽऽङ्गिरसी सावित्री सुप्तभाता ऋतम्भरा सत्यम्भरा इति महानद्य: । यासां जलोपस्पर्शनविधूतरजस्तमसो हंसपतङ्गोर्ध्वायनसत्याङ्गसंज्ञाश्चत्वारो वर्णा: सहस्रायुषो विबुधोपमसन्दर्शनप्रजनना: स्वर्गद्वारं त्रय्या विद्यया भगवन्तं त्रयीमयं सूर्यमात्मानं यजन्ते ॥ ४ ॥

ਸਾਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਤ ਵਰ੍ਹੇ—ਸ਼ਿਵ, ਯਵਸ, ਸੁਭਦ੍ਰ, ਸ਼ਾਂਤ, ਖੇਮ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅਭਯ—ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਸੱਤ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਪਹਾੜ—ਮਣਿਕੂਟ, ਵਜ੍ਰਕੂਟ, ਇੰਦਰਸੇਨ, ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਮਾਨ, ਸੁਪਰਨ, ਹਿਰਣ੍ਯਸ਼ਠੀਵ ਅਤੇ ਮੇਘਮਾਲ; ਨਦੀਆਂ—ਅਰੁਣਾ, ਨ੍ਰੁਮਣਾ, ਆਂਗਿਰਸੀ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ, ਸੁਪਤਭਾਤਾ, ਰਿਤੰਭਰਾ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯੰਭਰਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਜਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰਜ-ਤਮ ਦੀ ਮੈਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪ ਦੇ ਹੰਸ, ਪਤੰਗ, ਊਰਧ੍ਵਾਯਨ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਾਂਗ ਨਾਮਕ ਚਾਰ ਵਰਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਊਂਦੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਵੋਪਮ; ਵੇਦ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਯੀਮਯ ਸੂਰਜ-ਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 5

प्रत्नस्य विष्णो रूपं यत्सत्यस्यर्तस्य ब्रह्मण: । अमृतस्य च मृत्योश्च सूर्यमात्मानमीमहीति ॥ ५ ॥

ਜੋ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ-ਰੂਪ ਹੈ—ਸੱਤ੍ਯ, ਰਿਤ, ਵੇਦ-ਬ੍ਰਹਮ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ—ਉਸ ਸੂਰਜ-ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਅਸੀਂ ਧਿਆਨ ਕਰੀਏ ਤੇ ਸ਼ਰਨ ਲਵੀਂਏ।

Verse 6

प्लक्षादिषु पञ्चसु पुरुषाणामायुरिन्द्रियमोज: सहो बलं बुद्धिर्विक्रम इति च सर्वेषामौत्पत्तिकी सिद्धिरविशेषेण वर्तते ॥ ६ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪ ਆਦਿ ਪੰਜ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਦੇ ਸਭ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਯੁ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਸਾਮਰਥ੍ਯ, ਓਜ, ਸਹਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਬਲ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਜਨਮਜਾਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 7

प्लक्ष: स्वसमानेनेक्षुरसोदेनावृतो यथा तथा द्वीपोऽपि शाल्मलो द्विगुणविशाल: समानेन सुरोदेनावृत: परिवृङ्क्ते ॥ ७ ॥

ਜਿਵੇਂ ਪਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਰਾਬਰ ਚੌੜਾਈ ਵਾਲੇ ਇਖ਼ੂ-ਰਸ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਲਮਲੀਦ੍ਵੀਪ ਵੀ—ਜੋ ਪਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ—ਉਤਨੀ ਹੀ ਚੌੜਾਈ ਵਾਲੇ ਸੁਰਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 8

यत्र ह वै शाल्मली प्लक्षायामा यस्यां वाव किल निलयमाहुर्भगवतश्छन्द: स्तुत: पतत्‍त्रिराजस्य सा द्वीपहूतये उपलक्ष्यते ॥ ८ ॥

ਸ਼ਾਲਮਲੀਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦਾ ਇਕ ਮਹਾਵ੍ਰਿਖ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਟਾਪੂ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਪਲਕਸ਼ ਵ੍ਰਿਖ਼ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ—ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਸੌ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਵਾਹਨ ਪੱਖਿਰਾਜ ਗਰੁੜ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ; ਉਸੇ ਵ੍ਰਿਖ਼ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਵੇਦਮਈ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 9

तद्‌द्वीपाधिपति: प्रियव्रतात्मजो यज्ञबाहु: स्वसुतेभ्य: सप्तभ्यस्तन्नामानि सप्तवर्षाणि व्यभजत्सुरोचनं सौमनस्यं रमणकं देववर्षं पारिभद्रमाप्यायनमविज्ञातमिति ॥ ९ ॥

ਉਸ ਟਾਪੂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਯਜ੍ਞਬਾਹੁ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਵਰਸ਼-ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੇ—ਸੁਰੋਚਨ, ਸੌਮਨਸ੍ਯ, ਰਮਣਕ, ਦੇਵਵਰਸ਼, ਪਾਰਿਭਦ੍ਰ, ਆਪ੍ਯਾਯਨ ਅਤੇ ਅਵਿਜ੍ਞਾਤ।

Verse 10

तेषु वर्षाद्रयो नद्यश्च सप्तैवाभिज्ञाता: स्वरस: शतश‍ृङ्गो वामदेव: कुन्दो मुकुन्द: पुष्पवर्ष: सहस्रश्रुतिरिति । अनुमति: सिनीवाली सरस्वती कुहू रजनी नन्दा राकेति ॥ १० ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਸ਼-ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਸੱਤ ਦਰਿਆ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਪਹਾੜ—ਸ੍ਵਰਸ, ਸ਼ਤਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਵਾਮਦੇਵ, ਕੁੰਦ, ਮੁਕੁੰਦ, ਪੁਸ਼ਪਵਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰਸ਼੍ਰੁਤੀ। ਦਰਿਆ—ਅਨੁਮਤੀ, ਸਿਨੀਵਾਲੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਕੁਹੂ, ਰਜਨੀ, ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਰਾਕਾ। ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

Verse 11

तद्वर्षपुरुषा: श्रुतधरवीर्यधरवसुन्धरेषन्धरसंज्ञा भगवन्तं वेदमयं सोममात्मानं वेदेन यजन्ते ॥ ११ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਸ਼-ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ਼੍ਰੁਤਧਰ, ਵੀਰ੍ਯਧਰ, ਵਸੁੰਧਰ ਅਤੇ ਇਸ਼ੰਧਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਦਾ ਕੜਾਈ ਨਾਲ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਵੇਦਮਈ ਵਿਸਤਾਰ ‘ਸੋਮ’—ਚੰਦਰਦੇਵ—ਦੀ ਵੇਦ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 12

स्वगोभि: पितृदेवेभ्यो विभजन् कृष्णशुक्लयो: । प्रजानां सर्वासां राजान्ध: सोमो न आस्त्विति ॥ १२ ॥

ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ—ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅੰਨ-ਵੰਡ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਚੰਦਰਦੇਵ ‘ਸੋਮ’ ਸਾਡਾ ਰਾਜਾ ਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਬਣਿਆ ਰਹੇ—ਇਹ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 13

एवं सुरोदाद्ब‍‌हिस्तद्‌‌द्विगुण: समानेनावृतो घृतोदेन यथापूर्व: कुशद्वीपो यस्मिन् कुशस्तम्बो देवकृतस्तद्‌द्वीपाख्याकरो ज्वलन इवापर: स्वशष्परोचिषा दिशो विराजयति ॥ १३ ॥

ਸੁਰਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਰ ਟਾਪੂ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਵਿਸਤਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਟਾਪੂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਰਾਬਰ ਚੌੜੇ ਘੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਬਣਾਏ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਟਾਪੂ ਦਾ ਨਾਮ ਪਿਆ। ਉਹ ਕੁਸ਼ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਅੱਗ-ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 14

तद्‌द्वीपपति: प्रैयव्रतो राजन् हिरण्यरेता नाम स्वं द्वीपं सप्तभ्य: स्वपुत्रेभ्यो यथाभागं विभज्य स्वयं तप आतिष्ठत वसुवसुदानद‍ृढरुचिनाभिगुप्तस्तुत्यव्रतविविक्तवामदेवनामभ्य: ॥ १४ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਿਰਣ੍ਯਰੇਤਾ ਇਸ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਵਾਰਸਾਨਾ ਹੱਕ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ— ਵਸੁ, ਵਸੁਦਾਨ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਰੁਚਿ, ਸਤੁਤ੍ਯਵ੍ਰਤ, ਨਾਭਿਗੁਪਤ, ਵਿਵਿਕਤ ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ।

Verse 15

तेषां वर्षेषु सीमागिरयो नद्यश्चाभिज्ञाता: सप्त सप्तैव चक्रश्चतु:श‍ृङ्ग: कपिलश्चित्रकूटो देवानीक ऊर्ध्वरोमा द्रविण इति रसकुल्या मधुकुल्या मित्रविन्दा श्रुतविन्दा देवगर्भा घृतच्युता मन्त्रमालेति ॥ १५ ॥

ਉਹਨਾਂ ਸੱਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੀਮਾ-ਪਹਾੜ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ— ਚਕ੍ਰ, ਚਤੁಃਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਕਪਿਲ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ, ਦੇਵਾਨੀਕ, ਊਰਧਵਰੋਮਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਵਿਣ। ਅਤੇ ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਹਨ— ਰਮਕੁਲਿਆ, ਮਧੁਕੁਲਿਆ, ਮਿਤ੍ਰਵਿੰਦਾ, ਸ਼੍ਰੁਤਵਿੰਦਾ, ਦੇਵਗਰਭਾ, ਘ੍ਰਿਤਚ੍ਯੁਤਾ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਮਾਲਾ।

Verse 16

यासां पयोभि: कुशद्वीपौकस: कुशलकोविदाभियुक्तकुलकसंज्ञा भगवन्तं जातवेदसरूपिणं कर्मकौशलेन यजन्ते ॥ १६ ॥

ਉਹਨਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੁਸ਼ਲ, ਕੋਵਿਦ, ਅਭਿਯੁਕਤ ਅਤੇ ਕੁਲਕ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ— ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕਰਮ-ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਆਦਿ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਤਵੇਦਸ (ਅਗਨੀਦੇਵ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।

Verse 17

परस्य ब्रह्मण: साक्षाज्जातवेदोऽसि हव्यवाट् । देवानां पुरुषाङ्गानां यज्ञेन पुरुषं यजेति ॥ १७ ॥

ਹੇ ਜਾਤਵੇਦਸ (ਅਗਨੀਦੇਵ)! ਤੂੰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਅੰਗ ਹੈਂ ਅਤੇ ਹਵ੍ਯ ਨੂੰ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਜੋ ਯਜ੍ਞ-ਸਮੱਗਰੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਯਜ੍ਞ ਰਾਹੀਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਅਸਲ ਭੋਗਤਾ ਉਹੀ ਹੈ।

Verse 18

तथा घृतोदाद्ब‍‌हि: क्रौञ्चद्वीपो द्विगुण: स्वमानेन क्षीरोदेन परित उपक्‍ल‍ृप्तो वृतो यथा कुशद्वीपो घृतोदेन यस्मिन् क्रौञ्चो नाम पर्वतराजो द्वीपनामनिर्वर्तक आस्ते ॥ १८ ॥

ਘ੍ਰਿਤ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਰ ਟਾਪੂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਘ੍ਰਿਤ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਘ੍ਰਿਤ-ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਰਾਬਰ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੌਂਚ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਬਤ-ਰਾਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਦਵੀਪ ਦਾ ਨਾਮ ਪਿਆ।

Verse 19

योऽसौ गुहप्रहरणोन्मथितनितम्बकुञ्जोऽपि क्षीरोदेनासिच्यमानो भगवता वरुणेनाभिगुप्तो विभयो बभूव ॥ १९ ॥

ਕਾਰ্তਿਕੇਯ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ, ਗੁਹ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਕ੍ਰੌਂਚ ਪਰਬਤ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਭਾਵੇਂ ਉਜੜ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਪਰਬਤ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਗਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸਿੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਰੁਣਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 20

तस्मिन्नपि प्रैयव्रतो घृतपृष्ठो नामाधिपति: स्वे द्वीपे वर्षाणि सप्त विभज्य तेषु पुत्रनामसु सप्त रिक्थादान् वर्षपान्निवेश्य स्वयं भगवान् भगवत: परमकल्याणयशस आत्मभूतस्य हरेश्चरणारविन्दमुपजगाम ॥ २० ॥

ਉਸ ਟਾਪੂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਘ੍ਰਿਤਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਉਹ ਭਾਗ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਘ੍ਰਿਤਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਯ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

Verse 21

आमो मधुरुहो मेघपृष्ठ: सुधामा भ्राजिष्ठो लोहितार्णो वनस्पतिरिति घृतपृष्ठसुतास्तेषां वर्षगिरय: सप्त सप्तैव नद्यश्चाभिख्याता: शुक्लो वर्धमानो भोजन उपबर्हिणो नन्दो नन्दन: सर्वतोभद्र इति अभया अमृतौघा आर्यका तीर्थवती रूपवती पवित्रवती शुक्लेति ॥ २१ ॥

ਘ੍ਰਿਤਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ—ਆਮ, ਮਧੁਰੂਹ, ਮੇਘਪ੍ਰਿਸ਼ਠ, ਸੁਧਾਮਾ, ਭ੍ਰਾਜਿਸ਼ਠ, ਲੋਹਿਤਾਰ্ণ ਅਤੇ ਵਨਸਪਤੀ—ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਪਹਾੜ ਹਨ—ਸ਼ੁਕਲ, ਵਰਧਮਾਨ, ਭੋਜਨ, ਉਪਬਰ੍ਹਿਣ, ਨੰਦ, ਨੰਦਨ ਅਤੇ ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ; ਅਤੇ ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਹਨ—ਅਭਯਾ, ਅਮ੍ਰਿਤੌਘਾ, ਆਰ੍ਯਕਾ, ਤੀਰਥਵਤੀ, ਰੂਪਵਤੀ, ਪਵਿਤ੍ਰਵਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲਾ।

Verse 22

यासामम्भ: पवित्रममलमुपयुञ्जाना: पुरुषऋषभद्रविणदेवकसंज्ञा वर्षपुरुषा आपोमयं देवमपां पूर्णेनाञ्जलिना यजन्ते ॥ २२ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਦੇ ਵਾਸੀ—ਪੁਰੁਸ਼, ਰਿਸ਼ਭ, ਦ੍ਰਵਿਣ ਅਤੇ ਦੇਵਕ—ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ, ਜਲ-ਸਰੂਪ ਦੇਵਤਾ ਵਰੁਣ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਅੰਜਲੀ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 23

आप: पुरुषवीर्या: स्थ पुनन्तीर्भूर्भुव:सुव: । ता न: पुनीतामीवघ्नी: स्पृशतामात्मना भुव इति ॥ २३ ॥

ਹੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ! ਤੁਸੀਂ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਭੂಃ‑ਭੁਵಃ‑ਸ੍ਵಃ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਪਾਪ ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਛੁਹਿੰਦੇ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੋ।

Verse 24

एवं पुरस्तात्क्षीरोदात्परित उपवेशित: शाकद्वीपो द्वात्रिंशल्लक्षयोजनायाम: समानेन च दधिमण्डोदेन परीतो यस्मिन् शाको नाम महीरुह: स्वक्षेत्रव्यपदेशको यस्य ह महासुरभिगन्धस्तं द्वीपमनुवासयति ॥ २४ ॥

ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਰ ਟਾਪੂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਬੱਤੀ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਇਹ ਟਾਪੂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਰਾਬਰ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਮਥੇ ਹੋਏ ਦਹੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ‘ਸ਼ਾਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੁੱਖ ਹੈ; ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਟਾਪੂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਸਾਰੇ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਮਹਕਾਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 25

तस्यापि प्रैयव्रत एवाधिपतिर्नाम्ना मेधातिथि: सोऽपि विभज्य सप्त वर्षाणि पुत्रनामानि तेषु स्वात्मजान् पुरोजवमनोजवपवमानधूम्रानीकचित्ररेफबहुरूपविश्वधारसंज्ञान्निधाप्याधिपतीन् स्वयं भगवत्यनन्त आवेशितमतिस्तपोवनं प्रविवेश ॥ २५ ॥

ਉਸ ਟਾਪੂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਵੀ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੇਧਾਤਿਥੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਨਾਮਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੁਰੋਜਵ, ਮਨੋਜਵ, ਪਵਮਾਨ, ਧੂਮ੍ਰਾਨੀਕ, ਚਿਤ੍ਰਰੇਫ, ਬਹੁਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਧਾਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਥੇ ਦੇ ਰਾਜੇ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਅਨੰਤ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾਉਣ ਲਈ ਮੇਧਾਤਿਥੀ ਆਪ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 26

एतेषां वर्षमर्यादागिरयो नद्यश्च सप्त सप्तैव ईशान उरुश‍ृङ्गो बलभद्र: शतकेसर: सहस्रस्रोतो देवपालो महानस इति अनघाऽऽयुर्दा उभयस्पृष्टिरपराजिता पञ्चपदी सहस्रस्रुतिर्निजधृतिरिति ॥ २६ ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੂਭਾਗਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸੱਤ ਸੀਮਾ-ਪਹਾੜ ਹਨ: ਈਸ਼ਾਨ, ਉਰੁਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਬਲਭਦ੍ਰ, ਸ਼ਤਕੇਸਰ, ਸਹਸ੍ਰਸ੍ਰੋਤ, ਦੇਵਪਾਲ ਅਤੇ ਮਹਾਨਸ। ਅਤੇ ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਹਨ: ਅਨਘਾ, ਆਯੁਰਦਾ, ਉਭਯਸਪ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਅਪਰਾਜਿਤਾ, ਪੰਚਪਦੀ, ਸਹਸ੍ਰਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਨਿਜਧ੍ਰਿਤੀ।

Verse 27

तद्वर्षपुरुषा ऋतव्रतसत्यव्रतदानव्रतानुव्रतनामानो भगवन्तं वाय्वात्मकं प्राणायामविधूतरजस्तमस: परमसमाधिना यजन्ते ॥ २७ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਵੀ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ—਋ਤਵ੍ਰਤ, ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ, ਦਾਨਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਅਨੁਵ੍ਰਤ—ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯ, ਵੈਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਰਜ‑ਤਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ-ਸਵਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 28

अन्त:प्रविश्य भूतानि यो बिभर्त्यात्मकेतुभि: । अन्तर्यामीश्वर: साक्षात्पातु नो यद्वशे स्फुटम् ॥ २८ ॥

ਹੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ! ਤੁਸੀਂ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਵਾਯੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ—ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਬਚਾਓ।

Verse 29

एवमेव दधिमण्डोदात्परत: पुष्करद्वीपस्ततो द्विगुणायाम: समन्तत उपकल्पित: समानेन स्वादूदकेन समुद्रेण बहिरावृतो यस्मिन् बृहत्पुष्करं ज्वलनशिखामलकनकपत्रायुतायुतं भगवत: कमलासनस्याध्यासनं परिकल्पितम् ॥ २९ ॥

ਦਧੀ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪੁਸ਼ਕਰਦਵੀਪ ਹੈ; ਇਹ ਉਸ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਰਾਬਰ ਚੌੜਾਈ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸੁਆਦਲੇ ਜਲ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਪੁਸ਼ਕਰਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਨਿਰਮਲ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਦਸ ਕਰੋੜ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕਮਲ ਹੈ; ਇਹ ਕਮਲਾਸਨ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਆਸਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

तद्‌द्वीपमध्ये मानसोत्तरनामैक एवार्वाचीनपराचीनवर्षयोर्मर्यादाचलोऽयुतयोजनोच्छ्रायायामो यत्र तु चतसृषु दिक्षु चत्वारि पुराणि लोकपालानामिन्द्रादीनां यदुपरिष्टात्सूर्यरथस्य मेरुं परिभ्रमत: संवत्सरात्मकं चक्रं देवानामहोरात्राभ्यां परिभ्रमति ॥ ३० ॥

ਉਸ ਟਾਪੂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਨਸੋੱਤਰ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਉਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਨਗਰ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਉਪਰੋਂ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦਾ ਰਥ ਮੇਰੂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ‘ਸੰਵਤਸਰ’ ਨਾਮਕ ਕੱਖ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਪਾਸਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 31

तद्‌द्वीपस्याप्यधिपति: प्रैयव्रतो वीतिहोत्रो नामैतस्यात्मजौ रमणकधातकिनामानौ वर्षपती नियुज्य स स्वयं पूर्वजवद्भ‍गवत्कर्मशील एवास्ते ॥ ३१ ॥

ਉਸ ਟਾਪੂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ—ਰਮਣਕ ਅਤੇ ਧਾਤਕੀ—ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਟਾਪੂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰ੍ਹਸਪਤੀ ਬਣਾ ਕੇ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਆਪ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਮੇਧਾਤਿਥੀ ਵਾਂਗ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਹਿਆ।

Verse 32

तद्वर्षपुरुषा भगवन्तं ब्रह्मरूपिणं सकर्मकेण कर्मणाऽऽराधयन्तीदं चोदाहरन्ति ॥ ३२ ॥

ਉਸ ਵਰ੍ਹ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨ ਕੇ, ਕਰਮ-ਸਹਿਤ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ।

Verse 33

यत्तत्कर्ममयं लिङ्गं ब्रह्मलिङ्गं जनोऽर्चयेत् । एकान्तमद्वयं शान्तं तस्मै भगवते नम इति ॥ ३३ ॥

ਜੋ ਕਰਮਮਯ ਬ੍ਰਹਮ-ਲਿੰਗ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਲੋਕ ਯਜਨਾਂ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਕਾਂਤ, ਅਦ੍ਵੈਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਅਡੋਲ ਭਗਤ ਹੈ; ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 34

ऋषिरुवाच तत: परस्ताल्लोकालोकनामाचलो लोकालोकयोरन्तराले परित उपक्षिप्त: ॥ ३४ ॥

ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਅਲੋਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰਦਾ ‘ਲੋਕਾਲੋਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਾੜ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 35

यावन्मानसोत्तरमेर्वोरन्तरं तावती भूमि: काञ्चन्यन्याऽऽदर्शतलोपमा यस्यां प्रहित: पदार्थो न कथञ्चित्पुन: प्रत्युपलभ्यते तस्मात्सर्वसत्त्वपरिहृतासीत् ॥ ३५ ॥

ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੁਮੇਰੂ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਮਾਨਸੋੱਤਰ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜਿੰਨਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ ਉੱਨੀ ਹੀ ਧਰਤੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਤੱਕ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਆਇਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਡਿੱਗੀ ਵਸਤੂ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 36

लोकालोक इति समाख्या यदनेनाचलेन लोकालोकस्यान्तर्वर्तिनावस्थाप्यते ॥ ३६ ॥

ਇਹ ਪਹਾੜ ‘ਲੋਕਾਲੋਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਅਚਲ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕ ਅਤੇ ਅਲੋਕ ਦੀ ਹੱਦ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 37

स लोकत्रयान्ते परित ईश्वरेण विहितो यस्मात्सूर्यादीनां ध्रुवापवर्गाणां ज्योतिर्गणानां गभस्तयोऽर्वाचीनांस्त्रींल्लोकानावितन्वाना न कदाचित्पराचीना भवितुमुत्सहन्ते तावदुन्नहनायाम: ॥ ३७ ॥

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪਰਮ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ‘ਲੋਕਾਲੋਕ’ ਪਹਾੜ ਭੂਲੋਕ, ਭੁਵਰਲੋਕ ਅਤੇ ਸਵਰਲੋਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਹੱਦ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਜ੍ਯੋਤਿਗਣਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਉਸ ਹੱਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਫੈਲਣ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪਿੰਡ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੋ ਕੇ ਕਿਰਣਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

एतावाँल्लोकविन्यासो मानलक्षणसंस्थाभिर्विचिन्तित: कविभि: स तु पञ्चाशत्कोटिगणितस्य भूगोलस्य तुरीयभागोऽयं लोकालोकाचल: ॥ ३८ ॥

ਦੋਸ਼, ਭਰਮ ਅਤੇ ਠੱਗੀ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵਿਦਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਲੱਛਣ, ਮਾਪ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦਾ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੁਮੇਰੂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਤੱਕ ਦੀ ਦੂਰੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਵਿਆਸ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ 12 ਕਰੋੜ 50 ਲੱਖ ਯੋਜਨ।

Verse 39

तदुपरिष्टाच्चतसृष्वाशास्वात्मयोनिनाखिलजगद्गुरुणाधिनिवेशिता ये द्विरदपतय ऋषभ: पुष्करचूडो वामनोऽपराजित इति सकललोकस्थितिहेतव: ॥ ३९ ॥

ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਗਜਪਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਰਿਸ਼ਭ, ਪੁਸ਼ਕਰਚੂੜ, ਵਾਮਨ ਅਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 40

तेषां स्वविभूतीनां लोकपालानां च विविधवीर्योपबृंहणाय भगवान् परममहापुरुषो महाविभूतिपतिरन्तर्याम्यात्मनो विशुद्धसत्त्वं धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याद्यष्टमहासिद्ध्युपलक्षणं विष्वक्सेनादिभि: स्वपार्षदप्रवरै: परिवारितो निजवरायुधोपशोभितैर्निजभुजदण्डै: सन्धारय-माणस्तस्मिन् गिरिवरे समन्तात्सकललोकस्वस्तय आस्ते ॥ ४० ॥

ਉਹ ਗਜਪਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੰਗਲ ਲਈ, ਪਰਮ ਮਹਾਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ—ਸਭ ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਸਭ ਦੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ—ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵਮਈ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਨਾਲ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਆਯੁਧ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ, ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਅਤੇ ਅਣਿਮਾ-ਲਘਿਮਾ-ਮਹਿਮਾ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 41

आकल्पमेवं वेषं गत एष भगवानात्मयोगमायया विरचितविविधलोकयात्रागोपीयायेत्यर्थ: ॥ ४१ ॥

ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਕਲਪ ਤੱਕ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਲੀਲਾ ਗੁਪਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣੀ ਰਹੇ।

Verse 42

योऽन्तर्विस्तार एतेन ह्यलोकपरिमाणं च व्याख्यातं यद्ब‍‌हिर्लोकालोकाचलात् । तत: परस्ताद्योगेश्वरगतिं विशुद्धामुदाहरन्ति ॥ ४२ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ‘ਅਲੋਕ-ਵਰਸ਼’ ਨਾਮ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ—ਅਰਥਾਤ 12 ਕਰੋੜ 50 ਲੱਖ ਯੋਜਨ—ਹੈ। ਅਲੋਕ-ਵਰਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਗਤੀ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।

Verse 43

अण्डमध्यगत: सूर्यो द्यावाभूम्योर्यदन्तरम् । सूर्याण्डगोलयोर्मध्ये कोट्य: स्यु: पञ्चविंशति: ॥ ४३ ॥

ਸੂਰਜ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਭੂਰਲੋਕ ਅਤੇ ਭੁਵਰਲੋਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਪਰਿਧੀ ਤੱਕ ਦੂਰੀ ਪੱਚੀ ਕੋਟਿ ਯੋਜਨ ਹੈ।

Verse 44

मृतेऽण्ड एष एतस्मिन् यदभूत्ततो मार्तण्ड इति व्यपदेश: । हिरण्यगर्भ इति यद्धिरण्याण्डसमुद्भ‍व: ॥ ४४ ॥

ਸੂਰਜਦੇਵ ਨੂੰ ਵੈਰਾਜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸਮਸ਼ਟੀ ਭੌਤਿਕ ਦੇਹ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੇਲੇ ਇਸ ਜੜ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਅੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਾਰਤੰਡ ਕਹਲਾਇਆ, ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਤੋਂ ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 45

सूर्येण हि विभज्यन्ते दिश: खं द्यौर्मही भिदा । स्वर्गापवर्गौ नरका रसौकांसि च सर्वश: ॥ ४५ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੂਰਜਦੇਵ ਅਤੇ ਸੂਰਜਲੋਕ ਹੀ ਸਾਰੀ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਆਕਾਸ਼, ਉੱਚੇ ਲੋਕ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਭੋਗ ਦੇ ਸਥਾਨ, ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਥਾਨ, ਨਰਕ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਸੂਰਜ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 46

देवतिर्यङ्‍मनुष्याणां सरीसृपसवीरुधाम् । सर्वजीवनिकायानां सूर्य आत्मा द‍ृगीश्वर: ॥ ४६ ॥

ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ, ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ, ਕੀੜੇ, ਸਰੀਸ੍ਰਪ, ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤ—ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸੂਰਜਲੋਕ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਤਪਸ਼ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦ੍ਰਿਗ-ਈਸ਼ਵਰ, ਅਰਥਾਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਭਗਵਾਨ ਕਹਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।