Adhyaya 13
The Forest of Material Existence: Jaḍa Bharata Instructs King Rahūgaṇa
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਜੜਭਰਤ ਰਾਜਾ ਰਹੂਗਣ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਲੰਮੇ ਰੂਪਕ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਲਾਭ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰੀ ਵਾਂਗ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ-ਚੋਰ ਉਸ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਆਸਕਤੀ, ਕਾਮ, ਸਮਾਜਕ ਵੈਰ, ਕਰ-ਹਾਨੀ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਰੋਗ, ਕੁਗੁਰੂ, ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਵ ਵਰਗੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰੇ ਉਹ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜੀਵ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ-ਮਿਸ਼੍ਰ ਕਰਮਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਿਆਨ-ਖੜਗ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਗੰਢ ਕੱਟੋ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ-ਸਾਗਰ ਪਾਰ ਕਰੋ। ਰਹੂਗਣ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਕੇ ਸਾਧੂ-ਸੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੜਭਰਤ ਅਪਮਾਨ ਮਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਭਟਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਹੂਗਣ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਪਰীক্ষਿਤ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਰੂਪਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਆਖਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ब्राह्मण उवाच दुरत्ययेऽध्वन्यजया निवेशितो रजस्तम:सत्त्वविभक्तकर्मदृक् । स एष सार्थोऽर्थपर: परिभ्रमन् भवाटवीं याति न शर्म विन्दति ॥ १ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਾ ਰਹੂਗਣ, ਜੀਵ ਮਾਇਆ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਦੁਸ਼ਤਰ ਸੰਸਾਰ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਫਲ—ਸ਼ੁਭ, ਅਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ—ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ਵਾਦ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਫ਼ੇ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਪਾਰੀ ਵਾਂਗ ਉਹ ਭਵ-ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਰਾਤ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ।
Verse 2
यस्यामिमे षण्नरदेव दस्यव: सार्थं विलुम्पन्ति कुनायकं बलात् । गोमायवो यत्र हरन्ति सार्थिकं प्रमत्तमाविश्य यथोरणं वृका: ॥ २ ॥
ਹੇ ਨਰਦੇਵ, ਇਸ ਭਵ-ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੇ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਲੁਟੇਰੇ ਹਨ ਜੋ ਵਪਾਰੀ-ਸਮਾਨ ਬੱਝੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕੂਪਥ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇੜੀਏ ਰੱਖਵਾਲੇ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮੇਮਣਾ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਤਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਗਿੱਦੜਾਂ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਲੁੱਟਦੇ ਹਨ।
Verse 3
प्रभूतवीरुत्तृणगुल्मगह्वरे कठोरदंशैर्मशकैरुपद्रुत: । क्वचित्तु गन्धर्वपुरं प्रपश्यति क्वचित्क्वचिच्चाशुरयोल्मुकग्रहम् ॥ ३ ॥
ਇਸ ਭਵ-ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬੇਲਾਂ, ਘਾਹ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਦੇ ਘਣੇ ਓਟਲੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਕਠੋਰ ਡੰਸ ਵਾਲੇ ਮੱਛਰ (ਈਰਖਾਲੂ ਲੋਕ) ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਦਾ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵ-ਨਗਰ ਵਰਗਾ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਮਹਿਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਲਕਾ ਵਾਂਗ ਛਣਕ ਭੂਤ-ਛਾਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
निवासतोयद्रविणात्मबुद्धि- स्ततस्ततो धावति भो अटव्याम् । क्वचिच्च वात्योत्थितपांसुधूम्रा दिशो न जानाति रजस्वलाक्ष: ॥ ४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪੀ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਘਰ, ਧਨ, ਸੱਜਣ ਆਦਿ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਮਝ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਵਪਾਰੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਬਵੰਡਰ ਦੀ ਧੂੜ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਕਾਮ ਵਸ਼, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਰਜੋ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦਿਸ਼ਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
अदृश्यझिल्लीस्वनकर्णशूल उलूकवाग्भिर्व्यथितान्तरात्मा । अपुण्यवृक्षान् श्रयते क्षुधार्दितो मरीचितोयान्यभिधावति क्वचित् ॥ ५ ॥
ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਬੱਝਿਆ ਜੀਵ ਕਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਝੀਂਗੁਰ ਦੀ ਕਰੜੀ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਉੱਲੂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਾਂਗ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਦੁਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਫਲ-ਫੁੱਲ ਰਹਿਤ ਅਪੁਣ੍ਯ ਰੁੱਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਜਲ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।
Verse 6
क्वचिद्वितोया: सरितोऽभियाति परस्परं चालषते निरन्ध: । आसाद्य दावं क्वचिदग्नितप्तो निर्विद्यते क्व च यक्षैर्हृतासु: ॥ ६ ॥
ਕਦੇ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦਾਨ-ਰਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਭਿੱਖ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜੰਗਲੀ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਤਪਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਦੇ ਭਾਰੀ ਕਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਪਿਆਰਾ ਧਨ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
शूरैर्हृतस्व: क्व च निर्विण्णचेता: शोचन् विमुह्यन्नुपयाति कश्मलम् । क्वचिच्च गन्धर्वपुरं प्रविष्ट: प्रमोदते निर्वृतवन्मुहूर्तम् ॥ ७ ॥
ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਉੱਚੇ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਏਜੰਟ ਵੱਲੋਂ ਹਾਰ ਜਾਂ ਲੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਗਵਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰੋਣ-ਧੋਣ ਕਰਦਿਆਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਦੇ ਗੰਧਰਵ-ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਮਹਲਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਲਪ ਕੇ—ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਸੁਖੀ ਰਹਾਂਗਾ—ਇਸ ਆਸ ਵਿੱਚ ਪਲ ਭਰ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਸੁਖ ਕੇਵਲ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
चलन् क्वचित्कण्टकशर्कराङ्घ्रि- र्नगारुरुक्षुर्विमना इवास्ते । पदे पदेऽभ्यन्तरवह्निनार्दित: कौटुम्बिक: क्रुध्यति वै जनाय ॥ ८ ॥
ਕਦੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਕਾਂਟੇ ਤੇ ਕਣਕੜ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁਭਦੇ ਹਨ; ਪਹਾੜ ਚੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਜੁੱਤੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜੁੜਿਆ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਭੁੱਖ ਆਦਿ ਅੰਦਰਲੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
क्वचिन्निगीर्णोऽजगराहिना जनो नावैति किञ्चिद्विपिनेऽपविद्ध: । दष्ट: स्म शेते क्व च दन्दशूकै- रन्धोऽन्धकूपे पतितस्तमिस्रे ॥ ९ ॥
ਮਾਇਆ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਜੀਵ ਅਜਗਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਗਲਿਆ ਜਾਂ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਮੁਰਦੇ ਵਾਂਗ, ਹੋਸ਼ ਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਸੱਪ ਉਸ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਨਰਕੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਬਚਾਅ ਦੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
Verse 10
कर्हि स्म चित्क्षुद्ररसान् विचिन्वं- स्तन्मक्षिकाभिर्व्यथितो विमान: । तत्रातिकृच्छ्रात्प्रतिलब्धमानो बलाद्विलुम्पन्त्यथ तं ततोऽन्ये ॥ १० ॥
ਕਦੇ ਤੱਛੇ ਕਾਮ-ਸੁਖ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਬਦਚਲਣ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕਰਕੇ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਦ ਲੈਣ ਛੱਤੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਮੱਖੀਆਂ ਹਮਲਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਧਨ ਖਰਚ ਕੇ ਹੋਰ ਔਰਤ ਮਿਲ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਦੁર્ભਾਗੇ ਨਾਲ ਉਹੀ ਭੋਗ-ਵਸਤੂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲੰਪਟ ਵੱਲੋਂ ਛੀਨ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 11
क्वचिच्च शीतातपवातवर्ष- प्रतिक्रियां कर्तुमनीश आस्ते । क्वचिन्मिथो विपणन् यच्च किञ्चिद् विद्वेषमृच्छत्युत वित्तशाठ्यात् ॥ ११ ॥
ਕਦੇ ਜੀਵ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਢ, ਤਿੱਖੀ ਗਰਮੀ, ਤੇਜ਼ ਹਵਾ, ਵੱਧ ਮੀਂਹ ਆਦਿ ਕੁਦਰਤੀ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਵਪਾਰਕ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਠੱਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨ-ਸਬੰਧੀ ਛਲ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਵੈਰ ਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
क्वचित्क्वचित्क्षीणधनस्तु तस्मिन् शय्यासनस्थानविहारहीन: । याचन् परादप्रतिलब्धकाम: पारक्यदृष्टिर्लभतेऽवमानम् ॥ १२ ॥
ਮਾਇਆ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਘਰ, ਬਿਸਤਰ, ਬੈਠਣ ਦੀ ਥਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪੈਸਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੰਗਣ ਨਾਲ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਉਧਾਰ ਲੈਣ ਜਾਂ ਚੁਰਾਉਣ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਈ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
अन्योन्यवित्तव्यतिषङ्गवृद्ध- वैरानुबन्धो विवहन्मिथश्च । अध्वन्यमुष्मिन्नुरुकृच्छ्रवित्त- बाधोपसर्गैर्विहरन् विपन्न: ॥ १३ ॥
ਧਨ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਹੁਤ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਵੈਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਮਾਇਆਵੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਜਾਂ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸ਼ਰਮਿੰਦੇ ਤੇ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਲਗਭਗ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 14
तांस्तान् विपन्नान् स हि तत्र तत्र विहाय जातं परिगृह्य सार्थ: । आवर्ततेऽद्यापि न कश्चिदत्र वीराध्वन: पारमुपैति योगम् ॥ १४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭੌਤਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਜੰਗਲ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਨਵੇਂ ਜੰਮੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਰਾਹ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲੱਜਤ ਤੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਕੋਈ ਇਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
Verse 15
मनस्विनो निर्जितदिग्गजेन्द्रा ममेति सर्वे भुवि बद्धवैरा: । मृधे शयीरन्न तु तद्व्रजन्ति यन्न्यस्तदण्डो गतवैरोऽभियाति ॥ १५ ॥
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਈ ਮਨਸਵੀ ਵੀਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਬਲ ਵਾਲੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ, ਪਰ ‘ਇਹ ਧਰਤੀ ਮੇਰੀ ਹੈ’ ਇਸ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵੈਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਿਆਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮੰਨਿਆ ਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਉਹ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਂਦੇ; ਇਸ ਲਈ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦੇ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦੇ।
Verse 16
प्रसज्जति क्वापि लताभुजाश्रय- स्तदाश्रयाव्यक्तपदद्विजस्पृह: । क्वचित्कदाचिद्धरिचक्रतस्त्रसन् सख्यं विधत्ते बककङ्कगृध्रै: ॥ १६ ॥
ਕਦੇ ਜੀਵ ਇਸ ਭੌਤਿਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਚਹਚਹਾਹਟ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸਿੰਹਾਂ ਦੀ ਗੱਜਣ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਉਹ ਬਗਲੇ, ਸਾਰਸ ਅਤੇ ਗਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
तैर्वञ्चितो हंसकुलं समाविश- न्नरोचयन् शीलमुपैति वानरान् । तज्जातिरासेन सुनिर्वृतेन्द्रिय: परस्परोद्वीक्षणविस्मृतावधि: ॥ १७ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਠੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਕਦੇ ਸੱਚੇ ਭਗਤਾਂ—ਹੰਸਕੁਲ—ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਉੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁੜ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਰਗਿਆਂ ਕੋਲ ਲੌਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਾਮ ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਰਮ ਕੇ ਜੀਵਨ ਗਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਗੀਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੱਕਦਾ ਤੱਕਦਾ ਮੌਤ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 18
द्रुमेषु रंस्यन् सुतदारवत्सलो व्यवायदीनो विवश: स्वबन्धने । क्वचित्प्रमादाद् गिरिकन्दरे पतन् वल्लीं गृहीत्वा गजभीत आस्थित: ॥ १८ ॥
ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਟਾਹਣੀ ਤੋਂ ਟਾਹਣੀ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ ਬਾਂਦਰ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਲਾਭ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਮ-ਸੁਖ ਲਈ ਰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੇਬਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਉਹ ਅਸਾਧ ਰੋਗ ਵਰਗੀ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਿੱਛੇ ਮੌਤ-ਰੂਪੀ ਹਾਥੀ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਹ ਬੇਲ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਫੜ ਕੇ ਅਟਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
अत: कथञ्चित्स विमुक्त आपद: पुनश्च सार्थं प्रविशत्यरिन्दम । अध्वन्यमुष्मिन्नजया निवेशितो भ्रमञ्जनोऽद्यापि न वेद कश्चन ॥ १९ ॥
ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ ਰਹੂਗਣ! ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਬਚ ਵੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਲਗਾਵ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਘਰ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਸੁਖ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਮ-ਭੋਗ, ਭੋਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਦੂ ਹੇਠ ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਹਿਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
Verse 20
रहूगण त्वमपि ह्यध्वनोऽस्य सन्न्यस्तदण्ड: कृतभूतमैत्र: । असज्जितात्मा हरिसेवया शितं ज्ञानासिमादाय तरातिपारम् ॥ २० ॥
ਹੇ ਰਹੂਗਣ! ਤੂੰ ਵੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ਯ-ਆਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਮ-ਮਿੱਤਰ ਬਣਨ ਲਈ—ਰਾਜਪਦ ਅਤੇ ਦੰਡ (ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਲਾਠੀ) ਤਿਆਗ ਦੇ। ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲਗਨ ਛੱਡ ਕੇ ਹਰੀ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਤਿੱਖੀ ਹੋਈ ਗਿਆਨ-ਤਲਵਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰ; ਤਦ ਤੂੰ ਮਾਇਆ ਦੀ ਕਠਿਨ ਗੰਢ ਕੱਟ ਕੇ ਅਗਿਆਨ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਵੇਂਗਾ।
Verse 21
राजोवाच अहो नृजन्माखिलजन्मशोभनं किं जन्मभिस्त्वपरैरप्यमुष्मिन् । न यद्धृषीकेशयश:कृतात्मनां महात्मनां व: प्रचुर: समागम: ॥ २१ ॥
ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ: ਅਹੋ! ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਸਭ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੇਵ-ਜਨਮ ਆਦਿ ਹੋਰ ਜਨਮਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ? ਸਵਰਗ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਭੋਗ-ਸੁਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇ ਯਸ਼ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਮਹਾਤਮਾ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗ ਮਿਲਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 22
न ह्यद्भुतं त्वच्चरणाब्जरेणुभि- र्हतांहसो भक्तिरधोक्षजेऽमला । मौहूर्तिकाद्यस्य समागमाच्च मे दुस्तर्कमूलोऽपहतोऽविवेक: ॥ २२ ॥
ਤੇਰੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਕੇ ਅਧੋક્ષਜ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ ਭਗਤੀ ਮਿਲੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਚੰਭਾ ਕੀ? ਇਹ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਭਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰੇ ਬੰਧਨ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ—ਕੁਤਰਕ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਵਿਵੇਕ—ਮਿਟ ਗਈਆਂ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਾਂ।
Verse 23
नमो महद्भ्योऽस्तु नम: शिशुभ्यो नमो युवभ्यो नम आवटुभ्य: । ये ब्राह्मणा गामवधूतलिङ्गा- श्चरन्ति तेभ्य: शिवमस्तु राज्ञाम् ॥ २३ ॥
ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਬੱਚੇ ਹੋਣ, ਨੌਜਵਾਨ ਹੋਣ, ਅਵਟੁ (ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ) ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਵਧੂਤ ਦੇ ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਣ। ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਜੋ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ।
Verse 24
श्रीशुक उवाच इत्येवमुत्तरामात: स वै ब्रह्मर्षिसुत: सिन्धुपतय आत्मसतत्त्वं विगणयत: परानुभाव: परमकारुणिकतयोपदिश्य रहूगणेन सकरुणमभिवन्दित चरण आपूर्णार्णव इव निभृतकरणोर्म्याशयो धरणिमिमां विचचार ॥ २४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ! ਰਹੂਗਣ ਨੇ ਜੜਭਰਤ ਨੂੰ ਪਾਲਕੀ ਢੋਣ ਲਈ ਲਗਾ ਕੇ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਅਸੰਤੋਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠੀ; ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਭਰਪੂਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪਰਮਹੰਸ, ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਪਰਮ ਦਇਆਲੂ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਰਹੂਗਣ ਨੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿਮਾ ਮੰਗੀ, ਤਾਂ ਜੜਭਰਤ ਨੇ ਅਪਮਾਨ ਭੁਲਾ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 25
सौवीरपतिरपि सुजनसमवगतपरमात्मसतत्त्व आत्मन्यविद्याध्यारोपितां च देहात्ममतिं विससर्ज । एवं हि नृप भगवदाश्रिताश्रितानुभाव: ॥ २५ ॥
ਜੜਭਰਤ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੌਵੀਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਹੂਗਣ ਨੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਦੇਹਾਤਮ-ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਭਕਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਦਾ ਇਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ—ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਾਸ ਦੇ ਦਾਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
राजोवाच यो ह वा इह बहुविदा महाभागवत त्वयाभिहित: परोक्षेण वचसा जीवलोकभवाध्वा स ह्यार्यमनीषया कल्पितविषयो नाञ्जसाव्युत्पन्नलोकसमधिगम: । अथ तदेवैतद्दुरवगमं समवेतानुकल्पेन निर्दिश्यतामिति ॥ २६ ॥
ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗਵਤ! ਤੁਸੀਂ ਪਰੋਖ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵ ਦੇ ਸੰਸਾਰ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਡਾਕੂਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ ਅਤੇ ਪਤਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਗਿਦੜਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਹਿੰਸਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਪਰ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਲਈ ਇਸ ਰੂਪਕ ਦਾ ਭੇਦ ਕੱਢਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਦੱਸੋ।
Frequently Asked Questions
The allegory diagnoses the jīva’s predicament: pursuing gain and security in saṁsāra is like entering a forest where one is disoriented, repeatedly threatened, and robbed. It reframes ordinary goals—wealth, status, family-centered enjoyment, and even impersonal liberation—as forest-mirages when sought under the guṇas. Its śāstric function is viveka (discrimination): to make the listener perceive patterns of bondage (saṅga, indriya-viṣaya, ahaṅkāra) and thereby turn toward the reliable exit—bhakti supported by sādhu-saṅga and realized instruction.
In traditional Vaiṣṇava exegesis, “plunderers” denotes the internal forces that steal one’s spiritual wealth—commonly read as the senses (and/or the sense-impulses such as kāma, krodha, lobha, moha, mada, mātsarya) that divert attention from the self and the Lord. The chapter’s own interpretive cue (reinforced by Parīkṣit’s summary) is that the senses in bodily consciousness behave like rogues in the forest, stripping the jīva of discernment, peace, and accumulated merit by pushing him into repeated, reactive pursuits.