Adhyaya 6
Ikṣvāku Dynasty: Vikukṣi’s Offense, Purañjaya’s Victory, Māndhātā’s Birth, and Saubhari’s Fall and Renunciation
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਕਥਾ ਨੂੰ ਵਿਰੂਪ→ਪ੍ਰਿਸ਼ਦਸ਼ਵ→ਰਥੀਤਰ ਤੱਕ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਥੀਤਰ ਨਿਸੰਤਾਨ ਸੀ; ਅੰਗਿਰਾ ਨੇ ਨਿਯੋਗ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ ਅਤੇ ਰਥੀਤਰ/ਅੰਗਿਰਾ ਦੋਹਾਂ ਵੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਮਨੂ ਦੀ ਨਾਸਿਕਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਆਰਿਆਵਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਟਕਾ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ ਮਾਸ ਲਿਆ ਕੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਵਿਸ਼ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੋਸ਼ ਪਕੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਵਾਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੂ ਵੈਰਾਗ ਲੈ ਕੇ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ ਸ਼ਸ਼ਾਦ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੁਰੰਜਯ (ਇੰਦਰਵਾਹ/ਕਕੁਤਸਥ) ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਵਾਹਨ ਬਣਾ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਉਪਾਧੀਆਂ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੰਸ਼ ਕੂਵਲਯਾਸ਼ਵ (ਧੁੰਧੁਮਾਰ) ਅਤੇ ਫਿਰ ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇੰਦਰ-ਯਜ੍ਞ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਾ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉਦਰ ਤੋਂ ਮਾਂਧਾਤਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾਲ ਤ੍ਰਸੱਦਸ੍ਯੂ ਨਾਮ ਦਾ ਚਕਰਵਰਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੌਭਰੀ ਰਿਸ਼ੀ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਾਂਧਾਤਾ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਹ ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਐਸ਼ਵਰਯ ਭੋਗ ਕੇ ਵੀ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸੰਗ-ਦੋਸ਼ ਦੀ ਆਤਮ-ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਕੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਲੈ ਕੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਆਸਕਤੀ ਵਾਲੇ ਸੰਗ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਾਗਵਤ ਉਪਦੇਸ਼।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच विरूप: केतुमाञ्छम्भुरम्बरीषसुतास्त्रय: । विरूपात् पृषदश्वोऽभूत्तत् पुत्रस्तु रथीतर: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ: ਵਿਰੂਪ, ਕੇਤੁਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ। ਵਿਰੂਪ ਤੋਂ ਪૃਸ਼ਦਸ਼ਵ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਥੀਤਰ ਸੀ।
Verse 2
रथीतरस्याप्रजस्य भार्यायां तन्तवेऽर्थित: । अङ्गिरा जनयामास ब्रह्मवर्चस्विन: सुतान् ॥ २ ॥
ਰਥੀਤਰ ਨਿਸੰਤਾਨ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਸੰਤਾਨ ਲਈ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅੰਗਿਰਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਅੰਗਿਰਾ ਨੇ ਰਥੀਤਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ।
Verse 3
एते क्षेत्रप्रसूता वै पुनस्त्वाङ्गिरसा: स्मृता: । रथीतराणां प्रवरा: क्षेत्रोपेता द्विजातय: ॥ ३ ॥
ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਰਥੀਤਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਇਸ ਲਈ ਰਥੀਤਰ ਵੰਸ਼ ਕਹਾਏ; ਪਰ ਅੰਗਿਰਾ ਦੇ ਵੀਰਜ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅੰਗਿਰਸ ਵੰਸ਼ ਵੀ ਮੰਨੇ ਗਏ। ਰਥੀਤਰ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ ਅਤੇ ਜਨਮ ਕਰਕੇ ਦਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਗਿਣੇ ਗਏ।
Verse 4
क्षुवतस्तु मनोर्जज्ञे इक्ष्वाकुर्घ्राणत: सुत: । तस्य पुत्रशतज्येष्ठा विकुक्षिनिमिदण्डका: ॥ ४ ॥
ਮਨੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇક્ષਵਾਕੁ ਸੀ; ਮਨੂ ਦੇ ਛੀਂਕਣ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਾਸਾਂ ਤੋਂ ਇક્ષਵਾਕੁ ਜਨਮਿਆ। ਇક્ષਵਾਕੁ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ, ਨਿਮੀ ਅਤੇ ਦੰਡਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ।
Verse 5
तेषां पुरस्तादभवन्नार्यावर्ते नृपा नृप । पञ्चविंशति: पश्चाच्च त्रयो मध्येऽपरेऽन्यत: ॥ ५ ॥
ਉਹਨਾਂ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੱਚੀ ਪੱਛਮੀ ਆਰਿਆਵਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਬਣੇ, ਪੱਚੀ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ; ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਪੁੱਤਰ ਮੱਧ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਬਣੇ।
Verse 6
स एकदाष्टकाश्राद्धे इक्ष्वाकु: सुतमादिशत् । मांसमानीयतां मेध्यं विकुक्षे गच्छ मा चिरम् ॥ ६ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਅਸ਼ਟਕਾ-ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇક્ષਵਾਕੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ— “ਹੇ ਵਿਕੁਕ੍ਸ਼ੀ, ਜੰਗਲ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਰਾਧ ਲਈ ਯੋਗ ਸ਼ੁੱਧ ਮਾਸ ਲਿਆ; ਤੁਰੰਤ ਜਾ, ਦੇਰ ਨਾ ਕਰ।”
Verse 7
तथेति स वनं गत्वा मृगान् हत्वा क्रियार्हणान् । श्रान्तो बुभुक्षितो वीर: शशं चाददपस्मृति: ॥ ७ ॥
“ਠੀਕ ਹੈ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਰਮ ਲਈ ਯੋਗ ਕਈ ਜਾਨਵਰ ਮਾਰ ਲਏ। ਪਰ ਥੱਕ ਕੇ ਤੇ ਭੁੱਖਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਖਰਗੋਸ਼ ਖਾ ਗਿਆ।
Verse 8
शेषं निवेदयामास पित्रे तेन च तद्गुरु: । चोदित: प्रोक्षणायाह दुष्टमेतदकर्मकम् ॥ ८ ॥
ਵਿਕੁਕ੍ਸ਼ੀ ਨੇ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਸ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ; ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖਾਧਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ— “ਇਹ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਸ਼ਰਾਧ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹੈ।”
Verse 9
ज्ञात्वा पुत्रस्य तत् कर्म गुरुणाभिहितं नृप: । देशान्नि:सारयामास सुतं त्यक्तविधिं रुषा ॥ ९ ॥
ਗੁਰੂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਕਰਤੂਤ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਭਾਰੀ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ, ਵਿਧੀ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਵਿਕੁਕ੍ਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।
Verse 10
स तु विप्रेण संवादं ज्ञापकेन समाचरन् । त्यक्त्वा कलेवरं योगी स तेनावाप यत् परम् ॥ १० ॥
ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਵਿਦਵਾਨ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਇક્ષਵਾਕੁ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋਏ। ਯੋਗੀ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 11
पितर्युपरतेऽभ्येत्य विकुक्षि: पृथिवीमिमाम् । शासदीजे हरिं यज्ञै: शशाद इति विश्रुत: ॥ ११ ॥
ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਕੁਕ੍ਸ਼ੀ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਨੇਕ ਯੱਗ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ; ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਉਹ ‘ਸ਼ਸ਼ਾਦ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 12
पुरञ्जयस्तस्य सुत इन्द्रवाह इतीरित: । ककुत्स्थ इति चाप्युक्त: शृणु नामानि कर्मभि: ॥ १२ ॥
ਸ਼ਸ਼ਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੁਰੰਜਯ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰਵਾਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਕੁਤ੍ਸਥ ਵੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ।
Verse 13
कृतान्त आसीत् समरो देवानां सह दानवै: । पार्ष्णिग्राहो वृतो वीरो देवैर्दैत्यपराजितै: ॥ १३ ॥
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਲਯ ਵਰਗਾ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਦੈਤਿਆਂ ਤੋਂ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਵੀਰ ਪੁਰੰਜਯ ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਪੁਰੰਜਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 14
वचनाद् देवदेवस्य विष्णोर्विश्वात्मन: प्रभो: । वाहनत्वे वृतस्तस्य बभूवेन्द्रो महावृष: ॥ १४ ॥
ਦੇਵਦੇਵ, ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਵਾਹਨ ਬਣਨਾ ਮੰਨ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਪੁਰੰਜਯ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ‘ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇੰਦਰ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਵਾਹਕ ਹੋਵੇ।
Verse 15
स सन्नद्धो धनुर्दिव्यमादाय विशिखाञ्छितान् । स्तूयमानस्तमारुह्य युयुत्सु: ककुदि स्थित: ॥ १५ ॥ तेजसाप्यायितो विष्णो: पुरुषस्य महात्मन: । प्रतीच्यां दिशि दैत्यानां न्यरुणत् त्रिदशै: पुरम् ॥ १६ ॥
ਕਵਚ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਤੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਪੁਰੰਜਯ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣ ਚੁੱਕੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਵਿਚ ਉਹ ਬਲਦ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਕਕੁਦ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ, ਇਸ ਲਈ ‘ਕਕੁਤਸਥ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
Verse 16
स सन्नद्धो धनुर्दिव्यमादाय विशिखाञ्छितान् । स्तूयमानस्तमारुह्य युयुत्सु: ककुदि स्थित: ॥ १५ ॥ तेजसाप्यायितो विष्णो: पुरुषस्य महात्मन: । प्रतीच्यां दिशि दैत्यानां न्यरुणत् त्रिदशै: पुरम् ॥ १६ ॥
ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਪੁਰੰਜਯ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਨਗਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਦੌੜਿਆ।
Verse 17
तैस्तस्य चाभूत्प्रधनं तुमुलं लोमहर्षणम् । यमाय भल्लैरनयद् दैत्यान् अभिययुर्मृधे ॥ १७ ॥
ਦੈਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰੰਜਯ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ, ਰੋਮਾਂਚਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਵੀ ਦੈਤ ਰਣ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਉਹ ਉਸਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਯਮਲੋਕ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।
Verse 18
तस्येषुपाताभिमुखं युगान्ताग्निमिवोल्बणम् । विसृज्य दुद्रुवुर्दैत्या हन्यमाना: स्वमालयम् ॥ १८ ॥
ਇੰਦਰਵਾਹ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬਰਖਾ ਯੁਗਾਂਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ ਸੀ। ਫੌਜ ਮਾਰੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਦੈਤ ਬਚੇ, ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ।
Verse 19
जित्वा पुरं धनं सर्वं सश्रीकं वज्रपाणये । प्रत्ययच्छत् स राजर्षिरिति नामभिराहृत: ॥ १९ ॥
ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਨਗਰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਪੁਰੰਜਯ ਨੇ ਸਾਰਾ ਧਨ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਕੁਝ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਪੁਰੰਜਯ’ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 20
पुरञ्जयस्य पुत्रोऽभूदनेनास्तत्सुत: पृथु: । विश्वगन्धिस्ततश्चन्द्रो युवनाश्वस्तु तत्सुत: ॥ २० ॥
ਪੁਰੰਜਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਨੇਨਾ ਸੀ। ਅਨੇਨਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪૃਥੁ, ਪૃਥੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼੍ਵਗੰਧੀ, ਵਿਸ਼੍ਵਗੰਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਯੁਵਨਾਸ਼੍ਵ ਸੀ।
Verse 21
श्रावस्तस्तत्सुतो येन श्रावस्ती निर्ममे पुरी । बृहदश्वस्तु श्रावस्तिस्तत: कुवलयाश्वक: ॥ २१ ॥
ਯੁਵਨਾਸ਼੍ਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰਾਵਸਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰਾਵਸਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਪੁਰੀ ਬਣਾਈ। ਸ਼੍ਰਾਵਸਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਿਹਦਸ਼੍ਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੂਵਲਯਾਸ਼੍ਵਕ ਸੀ।
Verse 22
य: प्रियार्थमुतङ्कस्य धुन्धुनामासुरं बली । सुतानामेकविंशत्या सहस्रैरहनद् वृत: ॥ २२ ॥
ਮੁਨੀਵਰ ਉਤੰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹਾਬਲੀ ਕੂਵਲਯਾਸ਼੍ਵ ਨੇ ਧੁੰਧੁ ਨਾਮ ਦੇ ਅਸੁਰ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਇਕੀ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ।
Verse 23
धुन्धुमार इति ख्यातस्तत्सुतास्ते च जज्वलु: । धुन्धोर्मुखाग्निना सर्वे त्रय एवावशेषिता: ॥ २३ ॥ दृढाश्व: कपिलाश्वश्च भद्राश्व इति भारत । दृढाश्वपुत्रो हर्यश्वो निकुम्भस्तत्सुत: स्मृत: ॥ २४ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ਿਤ! ਇਸ ਕਾਰਨ ਕੂਵਲਯਾਸ਼੍ਵ ‘ਧੁੰਧੁਮਾਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਧੁੰਧੁ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਭ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਗਏ। ਬਚੇ ਤਿੰਨ—ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਸ਼੍ਵ, ਕਪਿਲਾਸ਼੍ਵ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਾਸ਼੍ਵ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਸ਼੍ਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰ੍ਯਸ਼੍ਵ ਅਤੇ ਹਰ੍ਯਸ਼੍ਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਿਕੁੰਭ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 24
धुन्धुमार इति ख्यातस्तत्सुतास्ते च जज्वलु: । धुन्धोर्मुखाग्निना सर्वे त्रय एवावशेषिता: ॥ २३ ॥ दृढाश्व: कपिलाश्वश्च भद्राश्व इति भारत । दृढाश्वपुत्रो हर्यश्वो निकुम्भस्तत्सुत: स्मृत: ॥ २४ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ਿਤ! ਇਸ ਲਈ ਕੂਵਲਯਾਸ਼੍ਵ ‘ਧੁੰਧੁਮਾਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਧੁੰਧੁ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਭ ਭਸਮ ਹੋ ਗਏ। ਬਚੇ ਤਿੰਨ—ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਸ਼੍ਵ, ਕਪਿਲਾਸ਼੍ਵ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਾਸ਼੍ਵ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਸ਼੍ਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰ੍ਯਸ਼੍ਵ ਅਤੇ ਹਰ੍ਯਸ਼੍ਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਿਕੁੰਭ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 25
बहुलाश्वो निकुम्भस्य कृशाश्वोऽथास्य सेनजित् । युवनाश्वोऽभवत् तस्य सोऽनपत्यो वनं गत: ॥ २५ ॥
ਨਿਕੁੰਭ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਲਾਸ਼ਵ ਸੀ, ਬਹੁਲਾਸ਼ਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੇਨਜਿਤ ਅਤੇ ਸੇਨਜਿਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਹੋਇਆ। ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਨਿਸੰਤਾਨ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 26
भार्याशतेन निर्विण्ण ऋषयोऽस्य कृपालव: । इष्टिं स्म वर्तयांचक्रुरैन्द्रीं ते सुसमाहिता: ॥ २६ ॥
ਸੌ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰਾਜਾ ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਰਾਣੀਆਂ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਸਨ। ਪਰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੂ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਐਂਦਰੀ ਇਸ਼ਟੀ, ਅਰਥਾਤ ਇੰਦਰ-ਯੱਗ, ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 27
राजा तद् यज्ञसदनं प्रविष्टो निशि तर्षित: । दृष्ट्वा शयानान् विप्रांस्तान् पपौ मन्त्रजलं स्वयम् ॥ २७ ॥
ਇੱਕ ਰਾਤ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਯੱਗ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਜਲ ਆਪ ਹੀ ਪੀ ਲਿਆ।
Verse 28
उत्थितास्ते निशम्याथ व्युदकं कलशं प्रभो । पप्रच्छु: कस्य कर्मेदं पीतं पुंसवनं जलम् ॥ २८ ॥
ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਘੜਾ ਖਾਲੀ ਵੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ—“ਇਹ ਕੰਮ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ? ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਪੂੰਸਵਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਜਲ ਕਿਸ ਨੇ ਪੀਤਾ?”
Verse 29
राज्ञा पीतं विदित्वा वै ईश्वरप्रहितेन ते । ईश्वराय नमश्चक्रुरहो दैवबलं बलम् ॥ २९ ॥
ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਹ ਜਲ ਪੀ ਲਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ—“ਹਾਏ! ਦੈਵ-ਬਲ ਹੀ ਅਸਲ ਬਲ ਹੈ; ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕੌਣ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ?”
Verse 30
तत: काल उपावृत्ते कुक्षिं निर्भिद्य दक्षिणम् । युवनाश्वस्य तनयश्चक्रवर्ती जजान ह ॥ ३० ॥
ਫਿਰ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਰਾਜਾ ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਦੇ ਉਦਰ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 31
कं धास्यति कुमारोऽयं स्तन्ये रोरूयते भृशम् । मां धाता वत्स मा रोदीरितीन्द्रो देशिनीमदात् ॥ ३१ ॥
ਬੱਚਾ ਦੁੱਧ ਲਈ ਬਹੁਤ ਰੋਇਆ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ—“ਇਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਵੇ?” ਤਦ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਤ ਇੰਦਰ ਆਇਆ, ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣੀ ਤਰਜਨੀ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਰੋ ਨਾ; ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪੀ।”
Verse 32
न ममार पिता तस्य विप्रदेवप्रसादत: । युवनाश्वोऽथ तत्रैव तपसा सिद्धिमन्वगात् ॥ ३२ ॥
ਵਿਪ੍ਰ-ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਬੱਚੇ ਦਾ ਪਿਤਾ ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਮੌਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਉਸੇ ਥਾਂ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 33
त्रसद्दस्युरितीन्द्रोऽङ्ग विदधे नाम यस्य वै । यस्मात् त्रसन्ति ह्युद्विग्ना दस्यवो रावणादय: ॥ ३३ ॥ यौवनाश्वोऽथ मान्धाता चक्रवर्त्यवनीं प्रभु: । सप्तद्वीपवतीमेक: शशासाच्युततेजसा ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਰਾਵਣ ਆਦਿ ਦੱਸਿਊ-ਚੋਰ ਉਸ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਕੰਬਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਤ੍ਰਸੱਦੱਸਿਊ’ ਰੱਖਿਆ। ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਂਧਾਤਾ ਐਨਾ ਤੇਜਸਵੀ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਬਣਿਆ ਕਿ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 34
त्रसद्दस्युरितीन्द्रोऽङ्ग विदधे नाम यस्य वै । यस्मात् त्रसन्ति ह्युद्विग्ना दस्यवो रावणादय: ॥ ३३ ॥ यौवनाश्वोऽथ मान्धाता चक्रवर्त्यवनीं प्रभु: । सप्तद्वीपवतीमेक: शशासाच्युततेजसा ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਰਾਵਣ ਆਦਿ ਦੱਸਿਊ-ਚੋਰ ਉਸ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਕੰਬਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਤ੍ਰਸੱਦੱਸਿਊ’ ਰੱਖਿਆ। ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਂਧਾਤਾ ਐਨਾ ਤੇਜਸਵੀ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਬਣਿਆ ਕਿ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 35
ईजे च यज्ञं क्रतुभिरात्मविद् भूरिदक्षिणै: । सर्वदेवमयं देवं सर्वात्मकमतीन्द्रियम् ॥ ३५ ॥ द्रव्यं मन्त्रो विधिर्यज्ञो यजमानस्तथर्त्विज: । धर्मो देशश्च कालश्च सर्वमेतद् यदात्मकम् ॥ ३६ ॥
ਆਤਮਵਿਦ ਮਾਂਧਾਤਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੱਖਿਣਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕ ਕਰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਯੱਗ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਰਵਦੇਵਮਯ, ਸਰਵਾਤਮਾ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਯੱਗ ਦਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਮੰਤ੍ਰ, ਵਿਧੀ, ਯਜਮਾਨ, ਰਿਤ੍ਵਿਜ, ਫਲ, ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 36
ईजे च यज्ञं क्रतुभिरात्मविद् भूरिदक्षिणै: । सर्वदेवमयं देवं सर्वात्मकमतीन्द्रियम् ॥ ३५ ॥ द्रव्यं मन्त्रो विधिर्यज्ञो यजमानस्तथर्त्विज: । धर्मो देशश्च कालश्च सर्वमेतद् यदात्मकम् ॥ ३६ ॥
ਯੱਗ ਦਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਮੰਤ੍ਰ, ਵਿਧੀ, ਯੱਗ, ਯਜਮਾਨ ਅਤੇ ਰਿਤ੍ਵਿਜ; ਅਤੇ ਧਰਮ, ਦੇਸ਼, ਕਾਲ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਸਰਵ-ਯੱਗ-ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 37
यावत् सूर्य उदेति स्म यावच्च प्रतितिष्ठति । तत् सर्वं यौवनाश्वस्य मान्धातु: क्षेत्रमुच्यते ॥ ३७ ॥
ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਉਹ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਭੂ-ਭਾਗ ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਂਧਾਤਾ ਦਾ ਖੇਤਰ (ਰਾਜ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
शशबिन्दोर्दुहितरि बिन्दुमत्यामधान्नृप: । पुरुकुत्समम्बरीषं मुचुकुन्दं च योगिनम् । तेषां स्वसार: पञ्चाशत् सौभरिं वव्रिरे पतिम् ॥ ३८ ॥
ਸ਼ਸ਼ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਧੀ ਬਿੰਦੁਮਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਮਾਂਧਾਤਾ ਨੂੰ ਪੁਰੁਕੁਤਸ, ਅੰਬਰੀਸ਼ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਯੋਗੀ ਮੁਚੁਕੁੰਦ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਹ ਭੈਣਾਂ ਸਨ; ਉਹ ਸਭ ਨੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਸੌਭਰੀ ਨੂੰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਵਰਿਆ।
Verse 39
यमुनान्तर्जले मग्नस्तप्यमान: परन्तप: । निर्वृतिं मीनराजस्य दृष्ट्वा मैथुनधर्मिण: ॥ ३९ ॥ जातस्पृहो नृपं विप्र: कन्यामेकामयाचत । सोऽप्याह गृह्यतां ब्रह्मन् कामं कन्या स्वयंवरे ॥ ४० ॥
ਪਰੰਤਪ ਸੌਭਰੀ ਰਿਸ਼ੀ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਮੈਥੁਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਨਾ ਜਾਗੀ। ਤਦ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਰਾਜਾ ਮਾਂਧਾਤਾ ਕੋਲੋਂ ਇੱਕ ਧੀ ਮੰਗੀ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਸਵਯੰਵਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਵੀ ਧੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਤੀ ਚੁਣ ਲਵੇ।”
Verse 40
यमुनान्तर्जले मग्नस्तप्यमान: परन्तप: । निर्वृतिं मीनराजस्य दृष्ट्वा मैथुनधर्मिण: ॥ ३९ ॥ जातस्पृहो नृपं विप्र: कन्यामेकामयाचत । सोऽप्याह गृह्यतां ब्रह्मन् कामं कन्या स्वयंवरे ॥ ४० ॥
ਸੌਭਰੀ ਰਿਸ਼ੀ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਥੁਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਦਾ ਸੁਖ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਇੱਛਾ ਜਾਗ ਪਈ। ਤਦ ਉਹ ਰਾਜਾ ਮੰਧਾਤਾ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਮੰਗੀ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਵਯੰਵਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰ ਚੁਣ ਲੈਣ।”
Verse 41
स विचिन्त्याप्रियं स्त्रीणां जरठोऽहमसन्मत: । वलीपलित एजत्क इत्यहं प्रत्युदाहृत: ॥ ४१ ॥ साधयिष्ये तथात्मानं सुरस्त्रीणामभीप्सितम् । किं पुनर्मनुजेन्द्राणामिति व्यवसित: प्रभु: ॥ ४२ ॥
ਸੌਭਰੀ ਮੁਨੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ— “ਮੈਂ ਹੁਣ ਬੁੱਢਾਪੇ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਂ; ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਿਯ ਤੇ ਅਸਵੀਕਾਰਯੋਗ। ਚਮੜੀ ਢਿੱਲੀ, ਵਾਲ ਸਫੈਦ, ਸਿਰ ਸਦਾ ਕੰਬਦਾ ਹੈ; ਉੱਪਰੋਂ ਮੈਂ ਯੋਗੀ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਸੰਦ ਕਰਨਗੀਆਂ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਐਸਾ ਬਣਾਵਾਂਗਾ ਕਿ ਦੇਵ-ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਚਾਹਣ— ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ!”
Verse 42
स विचिन्त्याप्रियं स्त्रीणां जरठोऽहमसन्मत: । वलीपलित एजत्क इत्यहं प्रत्युदाहृत: ॥ ४१ ॥ साधयिष्ये तथात्मानं सुरस्त्रीणामभीप्सितम् । किं पुनर्मनुजेन्द्राणामिति व्यवसित: प्रभु: ॥ ४२ ॥
ਸੌਭਰੀ ਮੁਨੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ— “ਮੈਂ ਹੁਣ ਬੁੱਢਾਪੇ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਂ; ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਿਯ ਤੇ ਅਸਵੀਕਾਰਯੋਗ। ਚਮੜੀ ਢਿੱਲੀ, ਵਾਲ ਸਫੈਦ, ਸਿਰ ਸਦਾ ਕੰਬਦਾ ਹੈ; ਉੱਪਰੋਂ ਮੈਂ ਯੋਗੀ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਸੰਦ ਕਰਨਗੀਆਂ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਐਸਾ ਬਣਾਵਾਂਗਾ ਕਿ ਦੇਵ-ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਚਾਹਣ— ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ!”
Verse 43
मुनि: प्रवेशित: क्षत्रा कन्यान्त:पुरमृद्धिमत् । वृत: स राजकन्याभिरेकं पञ्चाशता वर: ॥ ४३ ॥
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸੌਭਰੀ ਮੁਨੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਵਾਨ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਗਏ, ਮਹਲ ਦਾ ਦੂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅਤਿ ਵਿਭਵਸ਼ਾਲੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਪੰਜਾਹਾਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਨੇ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇਕੋ ਪੁਰਖ ਸੀ—ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪਤੀ ਮੰਨ ਲਿਆ।
Verse 44
तासां कलिरभूद् भूयांस्तदर्थेऽपोह्य सौहृदम् । ममानुरूपो नायं व इति तद्गतचेतसाम् ॥ ४४ ॥
ਫਿਰ ਸੌਭਰੀ ਮੁਨੀ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਨੇ ਭੈਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸਨੇਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਰ ਇੱਕ ਕਹਿੰਦੀ— “ਇਹ ਪੁਰਖ ਮੇਰੇ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਨਹੀਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰੀ ਵਿਵਾਦ ਛਿੜ ਗਿਆ।
Verse 45
स बह्वऋचस्ताभिरपारणीय- तप:श्रियानर्घ्यपरिच्छदेषु । गृहेषु नानोपवनामलाम्भ:- सरस्सु सौगन्धिककाननेषु ॥ ४५ ॥ महार्हशय्यासनवस्त्रभूषण- स्नानानुलेपाभ्यवहारमाल्यकै: । स्वलङ्कृत स्त्रीपुरुषेषु नित्यदा रेमेऽनुगायद्द्विजभृङ्गवन्दिषु ॥ ४६ ॥
ਮੰਤਰ ਜਪ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਬਹ੍ਵ੍ਰਿਚ ਸੌਭਰੀ ਮੁਨੀ ਦੀ ਅਪਾਰ ਤਪੱਸਿਆ-ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਮਹਾਨ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ—ਉੱਤਮ ਵਸਤ੍ਰ, ਗਹਿਣੇ, ਸੁਸਜਜਿਤ ਦਾਸ-ਦਾਸੀਆਂ, ਸਾਫ਼ ਜਲ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕ ਉਪਵਨ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਬਾਗ਼। ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਹਚਹਾਹਟ ਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਮਧੁਰ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਕੀਮਤੀ ਸ਼ਯਿਆ-ਆਸਨ, ਸਨਾਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਚੰਦਨ ਲੇਪ, ਫੁੱਲਮਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁਆਦ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅਨੇਕ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਰਹਿਆ।
Verse 46
स बह्वऋचस्ताभिरपारणीय- तप:श्रियानर्घ्यपरिच्छदेषु । गृहेषु नानोपवनामलाम्भ:- सरस्सु सौगन्धिककाननेषु ॥ ४५ ॥ महार्हशय्यासनवस्त्रभूषण- स्नानानुलेपाभ्यवहारमाल्यकै: । स्वलङ्कृत स्त्रीपुरुषेषु नित्यदा रेमेऽनुगायद्द्विजभृङ्गवन्दिषु ॥ ४६ ॥
ਮੰਤਰ ਜਪ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਬਹ੍ਵ੍ਰਿਚ ਸੌਭਰੀ ਮੁਨੀ ਦੀ ਅਪਾਰ ਤਪੱਸਿਆ-ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਮਹਾਨ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ—ਉੱਤਮ ਵਸਤ੍ਰ, ਗਹਿਣੇ, ਸੁਸਜਜਿਤ ਦਾਸ-ਦਾਸੀਆਂ, ਸਾਫ਼ ਜਲ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕ ਉਪਵਨ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਬਾਗ਼। ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਹਚਹਾਹਟ ਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਮਧੁਰ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਕੀਮਤੀ ਸ਼ਯਿਆ-ਆਸਨ, ਸਨਾਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਚੰਦਨ ਲੇਪ, ਫੁੱਲਮਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁਆਦ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅਨੇਕ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਰਹਿਆ।
Verse 47
यद्गार्हस्थ्यं तु संवीक्ष्य सप्तद्वीपवतीपति: । विस्मित: स्तम्भमजहात् सार्वभौमश्रियान्वितम् ॥ ४७ ॥
ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਵਾਲੀ ਸਮੂਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜਾ ਮਾਂਧਾਤਾ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸੌਭਰੀ ਮੁਨੀ ਦਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਵਾਲਾ ਵੈਭਵ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਸਤੰਭਿਤ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਮਰਾਟ ਹੋਣ ਦੇ ਪਦ ਦਾ ਝੂਠਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 48
एवं गृहेष्वभिरतो विषयान् विविधै: सुखै: । सेवमानो न चातुष्यदाज्यस्तोकैरिवानल: ॥ ४८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੌਭਰੀ ਮੁਨੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਹ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਇਆ; ਜਿਵੇਂ ਘੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਪੈਂਦੀਆਂ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਅੱਗ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬੁਝਦੀ।
Verse 49
स कदाचिदुपासीन आत्मापह्नवमात्मन: । ददर्श बह्वृचाचार्यो मीनसङ्गसमुत्थितम् ॥ ४९ ॥
ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੰਤਰ ਜਪ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਬਹ੍ਵ੍ਰਿਚਾਚਾਰ੍ਯ ਸੌਭਰੀ ਮੁਨੀ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖ ਲਿਆ ਕਿ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਮੈਥੁਨ-ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਹੀ ਆਸਕਤੀ ਜਗੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਬਣੀ।
Verse 50
अहो इमं पश्यत मे विनाशं तपस्विन: सच्चरितव्रतस्य । अन्तर्जले वारिचरप्रसङ्गात् प्रच्यावितं ब्रह्म चिरं धृतं यत् ॥ ५० ॥
ਹਾਏ! ਮੇਰਾ ਪਤਨ ਵੇਖੋ—ਤਪੱਸਵੀ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ-ਵ੍ਰਤੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਮੈਥੁਨ-ਸੰਗ ਨਾਲ ਮੈਂ ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਫਲ ਗਵਾ ਬੈਠਾ।
Verse 51
सङ्गं त्यजेत मिथुनव्रतीनां मुमुक्षु: सर्वात्मना न विसृजेद् बहिरिन्द्रियाणि । एकश्चरन् रहसि चित्तमनन्त ईशे युञ्जीत तद्व्रतिषु साधुषु चेत् प्रसङ्ग: ॥ ५१ ॥
ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮੈਥੁਨ-ਆਸਕਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਨਾ ਛੱਡੇ। ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ; ਤੇ ਜੇ ਸੰਗਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਐਸੇ ਹੀ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਕਰੇ।
Verse 52
एकस्तपस्व्यहमथाम्भसि मत्स्यसङ्गात् पञ्चाशदासमुत पञ्चसहस्रसर्ग: । नान्तं व्रजाम्युभयकृत्यमनोरथानां मायागुणैर्हृतमतिर्विषयेऽर्थभाव: ॥ ५२ ॥
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਯੋਗ-ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਸੀ; ਪਰ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਮੈਥੁਨ-ਸੰਗ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਗੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਪੰਜਾਹ ਪਤਨੀਆਂ ਦਾ ਪਤੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਤੋਂ ਸੌ-ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਮਤਿ ਹਰਨ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਯ-ਸੁਖ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਖ ਮੰਨਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਭੋਗ-ਇੱਛਾ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ।
Verse 53
एवं वसन् गृहे कालं विरक्तो न्यासमास्थित: । वनं जगामानुययुस्तत्पत्न्य: पतिदेवता: ॥ ५३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਭੌਤਿਕ ਸੰਗ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਤਿਦੇਵਤਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪਈਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
Verse 54
तत्र तप्त्वा तपस्तीक्ष्णमात्मदर्शनमात्मवान् । सहैवाग्निभिरात्मानं युयोज परमात्मनि ॥ ५४ ॥
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਆਤਮ-ਜਾਣੂ ਸੌਭਰੀ ਮੁਨੀ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੰਤਤಃ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 55
ता: स्वपत्युर्महाराज निरीक्ष्याध्यात्मिकीं गतिम् । अन्वीयुस्तत्प्रभावेण अग्निं शान्तमिवार्चिष: ॥ ५५ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸੌਭਰੀ ਮੁਨੀ ਦੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਗਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈਆਂ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਬੁੱਝਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Vikukṣi’s act violated śrāddha regulations: offerings for pitṛ-yajña must be uncontaminated and ritually pure. By eating part of the hunted flesh, he rendered it ucchiṣṭa (remnants), which Vasiṣṭha—guardian of brāhmaṇical standards—recognized as unfit. The exile underscores that even royal heirs are accountable to dharma, and that yajña is not a mere formality but a sacred interface requiring purity and obedience to śāstra.
Purañjaya agreed to defeat the demons on the condition that Indra become his carrier. By Viṣṇu’s order, Indra accepted and served as a great bull. Riding on the bull, Purañjaya sat upon its hump (kakut), thus becoming Kakutstha; because Indra was his vāhana (carrier), he became Indravāha. The Bhāgavata presents names as theological-historical markers of specific dharmic acts.
Dhundhu was a destructive demon killed by Kuvalayāśva to satisfy the sage Utaṅka. The king’s epithet Dhundhumāra (“slayer of Dhundhu”) memorializes this service to a brāhmaṇa and the protection of the world. The near-total loss of his sons—burned by Dhundhu’s fire—also illustrates the peril inherent in kṣatriya duty and the cost of confronting adharma.
During an Indra-yajña performed to obtain a son, Yuvanāśva—moved by the supreme controller—drank the sanctified water intended for his wife. The sages recognized providence (daiva) as irresistible, and in time the child emerged from the king’s right abdomen. The episode teaches that outcomes are ultimately governed by the Lord, and it frames Māndhātā’s sovereignty as divinely sanctioned rather than merely biological.
Saubhari’s austerity was disrupted by contemplating the mating of fish, which awakened latent desire. The Bhāgavata uses this to teach saṅga-doṣa: the mind internalizes what it repeatedly observes, and desire expands without satiation (illustrated by the ‘fire fed with ghee’ analogy). His later renunciation shows the corrective path—detachment, seclusion, and fixation on the Lord’s lotus feet with spiritually aligned association.