Adhyaya 21
Rantideva’s Supreme Charity and the Hastī Lineage (Hastināpura and Pañcāla Origins)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵੰਸ਼ਾਨੁਚਰਿਤ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਭਰਦਵਾਜ (ਵਿਤਥ) ਤੋਂ ਮਨ੍ਯੁ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਫਿਰ ਨਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਰਾਜਾ ਰੰਤਿਦੇਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੰਤਿਦੇਵ ਦੈਵ-ਆਸਰੇ ਜੀਵਨ ਜੀ ਕੇ ਅਠਤਾਲੀ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਿਲਿਆ ਅੰਨ-ਜਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਆਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅਤਿਥੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਾਂਡਾਲ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀਆਂ ਜਾਂ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ; ਭਕਤੀ-ਜਨਿਤ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪਰਖ ਲਈ ਆਏ ਸਨ, ਪਰ ਰੰਤਿਦੇਵ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਅਸਪਰਸ਼; ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਗਰਗ ਅਤੇ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼-ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੰਤਾਨ, ਬ੍ਰਿਹਤਕਸ਼ਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਸਤੀ ਵੱਲੋਂ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਅਤੇ ਹਸਤੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਪਾਂਚਾਲ, ਮੌਦਗਲ੍ਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ-ਕ੍ਰਿਪੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਮਹਾਭਾਰਤ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਾਤਰਾਂ ਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच वितथस्य सुतान् मन्योर्बृहत्क्षत्रो जयस्तत: । महावीर्यो नरो गर्ग: सङ्कृतिस्तु नरात्मज: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਰੁਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਲੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਭਰਦਵਾਜ ‘ਵਿਤਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਵਿਤਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਨ੍ਯੁ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਮਨ੍ਯੁ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ—ਬ੍ਰਿਹਤ੍ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰ, ਜਯ, ਮਹਾਵੀਰ੍ਯ, ਨਰ ਅਤੇ ਗਰਗ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੰਕ੍ਰਿਤੀ ਸੀ।
Verse 2
गुरुश्च रन्तिदेवश्च सङ्कृते: पाण्डुनन्दन । रन्तिदेवस्य महिमा इहामुत्र च गीयते ॥ २ ॥
ਹੇ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਸੰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਰੰਤਿਦੇਵ। ਰੰਤਿਦੇਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸਦੀ ਕੀਰਤੀ ਹੈ।
Verse 3
वियद्वित्तस्य ददतो लब्धं लब्धं बुभुक्षत: । निष्किञ्चनस्य धीरस्य सकुटुम्बस्य सीदत: ॥ ३ ॥ व्यतीयुरष्टचत्वारिंशदहान्यपिबत: किल । घृतपायससंयावं तोयं प्रातरुपस्थितम् ॥ ४ ॥ कृच्छ्रप्राप्तकुटुम्बस्य क्षुत्तृड्भ्यां जातवेपथो: । अतिथिर्ब्राह्मण: काले भोक्तुकामस्य चागमत् ॥ ५ ॥
ਰੰਤਿਦੇਵ ਨੇ ਕਦੇ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਜਤਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਜੋ ਮਿਲਦਾ, ਉਸੇ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦਾ; ਪਰ ਮਹਿਮਾਨ ਆਉਣ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ; ਅੰਨ-ਜਲ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਧੀਰ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਰਿਹਾ।
Verse 4
वियद्वित्तस्य ददतो लब्धं लब्धं बुभुक्षत: । निष्किञ्चनस्य धीरस्य सकुटुम्बस्य सीदत: ॥ ३ ॥ व्यतीयुरष्टचत्वारिंशदहान्यपिबत: किल । घृतपायससंयावं तोयं प्रातरुपस्थितम् ॥ ४ ॥ कृच्छ्रप्राप्तकुटुम्बस्य क्षुत्तृड्भ्यां जातवेपथो: । अतिथिर्ब्राह्मण: काले भोक्तुकामस्य चागमत् ॥ ५ ॥
ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਠਤਾਲੀ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵੀ ਨਾ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਵੇਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਦੁੱਧ-ਘਿਉ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਖੀਰ ਆਦਿ ਭੋਜਨ ਮਿਲਿਆ। ਤਦ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਖਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।
Verse 5
वियद्वित्तस्य ददतो लब्धं लब्धं बुभुक्षत: । निष्किञ्चनस्य धीरस्य सकुटुम्बस्य सीदत: ॥ ३ ॥ व्यतीयुरष्टचत्वारिंशदहान्यपिबत: किल । घृतपायससंयावं तोयं प्रातरुपस्थितम् ॥ ४ ॥ कृच्छ्रप्राप्तकुटुम्बस्य क्षुत्तृड्भ्यां जातवेपथो: । अतिथिर्ब्राह्मण: काले भोक्तुकामस्य चागमत् ॥ ५ ॥
ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਉਸ ਭੋਜਨ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਰੰਤਿਦੇਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਜਦੋਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਓਸੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਹਿਮਾਨ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 6
तस्मै संव्यभजत् सोऽन्नमादृत्य श्रद्धयान्वित: । हरिं सर्वत्र संपश्यन् स भुक्त्वा प्रययौ द्विज: ॥ ६ ॥
ਹਰੀ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਿਆਂ ਰੰਤਿਦੇਵ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਹਿਮਾਨ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਖਾ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 7
अथान्यो भोक्ष्यमाणस्य विभक्तस्य महीपते: । विभक्तं व्यभजत् तस्मै वृषलाय हरिं स्मरन् ॥ ७ ॥
ਫਿਰ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਰੰਤਿਦੇਵ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਖਾਣ ਲੱਗਾ, ਤਦ ਇੱਕ ਸ਼ੂਦਰ ਮਹਿਮਾਨ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਰੰਤਿਦੇਵ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਭੋਜਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
Verse 8
याते शूद्रे तमन्योऽगादतिथि: श्वभिरावृत: । राजन् मे दीयतामन्नं सगणाय बुभुक्षते ॥ ८ ॥
ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਰ ਇੱਕ ਮਹਿਮਾਨ ਆਇਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦਾ ਟੋਲਾ ਬਹੁਤ ਭੁੱਖਾ ਹੈ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿਓ।”
Verse 9
स आदृत्यावशिष्टं यद्म बहुमानपुरस्कृतम् । तच्च दत्त्वा नमश्चक्रे श्वभ्य: श्वपतये विभु: ॥ ९ ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਵੱਡੇ ਸਤਿਕਾਰ ਸਮੇਤ ਕੁੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ।
Verse 10
पानीयमात्रमुच्छेषं तच्चैकपरितर्पणम् । पास्यत: पुल्कसोऽभ्यागादपो देह्यशुभाय मे ॥ १० ॥
ਫਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਹੀ ਬਚਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਜਿਤਨਾ। ਰਾਜਾ ਜਦੋਂ ਪੀਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਇੱਕ ਚਾਂਡਾਲ ਆ ਕੇ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਨੀਚ ਜਨਮ ਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿਓ।”
Verse 11
तस्य तां करुणां वाचं निशम्य विपुलश्रमाम् । कृपया भृशसन्तप्त इदमाहामृतं वच: ॥ ११ ॥
ਉਸ ਬਹੁਤ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਗਰੀਬ ਚਾਂਡਾਲ ਦੀ ਕਰੁਣ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਰੰਤੀਦੇਵ ਦਇਆ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 12
न कामयेऽहं गतिमीश्वरात् परा- मष्टर्द्धियुक्तामपुनर्भवं वा । आर्तिं प्रपद्येऽखिलदेहभाजा- मन्त:स्थितो येन भवन्त्यदु:खा: ॥ १२ ॥
ਮੈਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਨਾ ਤਾਂ ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪਰਮ ਗਤੀ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ। ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਦੁੱਖ ਸਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣ।
Verse 13
क्षुत्तृट्श्रमो गात्रपरिभ्रमश्च दैन्यं क्लम: शोकविषादमोहा: । सर्वे निवृत्ता: कृपणस्य जन्तो- र्जिजीविषोर्जीवजलार्पणान्मे ॥ १३ ॥
ਇਸ ਗਰੀਬ ਚਾਂਡਾਲ ਜੀਵ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਪਾਣੀ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਹ, ਥਕਾਵਟ, ਸਰੀਰ ਕੰਬਣਾ, ਦੈਨਤਾ, ਕਲੇਸ਼, ਸ਼ੋਕ, ਵਿਸਾਦ ਅਤੇ ਮੋਹ—ਸਭ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ।
Verse 14
इति प्रभाष्य पानीयं म्रियमाण: पिपासया । पुल्कसायाददाद्धीरो निसर्गकरुणो नृप: ॥ १४ ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਦਇਆਲੂ ਤੇ ਧੀਰ ਰਾਜਾ ਰੰਤਿਦੇਵ, ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਮਰਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਬਾਵਜੂਦ, ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੁਲਕਸ (ਚਾਂਡਾਲ) ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
तस्य त्रिभुवनाधीशा: फलदा: फलमिच्छताम् । आत्मानं दर्शयां चक्रुर्माया विष्णुविनिर्मिता: ॥ १५ ॥
ਤਦ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਦੇਵ, ਜੋ ਫਲਕਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਰੰਤਿਦੇਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸ਼ੂਦਰ, ਚਾਂਡਾਲ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੀ ਧਾਰੇ ਸਨ।
Verse 16
स वै तेभ्यो नमस्कृत्य नि:सङ्गो विगतस्पृह: । वासुदेवे भगवति भक्त्या चक्रे मन: परम् ॥ १६ ॥
ਰੰਤਿਦੇਵ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਨਿਰਾਸਕਤ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੀ। ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
ईश्वरालम्बनं चित्तं कुर्वतोऽनन्यराधस: । माया गुणमयी राजन्स्वप्नवत् प्रत्यलीयत ॥ १७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ (ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ), ਜੋ ਅਨਨ੍ਯ ਭਗਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਚਿੱਤ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਗੁਣਮਈ ਮਾਇਆ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 18
तत्प्रसङ्गानुभावेन रन्तिदेवानुवर्तिन: । अभवन् योगिन: सर्वे नारायणपरायणा: ॥ १८ ॥
ਰਾਜਾ ਰੰਤਿਦੇਵ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਭ ਉੱਤਮ ਯੋਗੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਵਿੱਚ ਪਰਾਯਣ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 19
गर्गाच्छिनिस्ततो गार्ग्य: क्षत्राद् ब्रह्म ह्यवर्तत । दुरितक्षयो महावीर्यात् तस्य त्रय्यारुणि: कवि: ॥ १९ ॥ पुष्करारुणिरित्यत्र ये ब्राह्मणगतिं गता: । बृहत्क्षत्रस्य पुत्रोऽभूद्धस्ती यद्धस्तिनापुरम् ॥ २० ॥
ਗਰਗ ਤੋਂ ਸ਼ਿਨੀ, ਸ਼ਿਨੀ ਤੋਂ ਗਾਰਗ੍ਯ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਗਾਰਗ੍ਯ ਖ਼ਤਰੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲੀ। ਮਹਾਵੀਰ੍ਯ ਤੋਂ ਦੁਰਿਤਕ੍ਸ਼ਯ; ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤ੍ਰਯ੍ਯਾਰੁਣੀ, ਕਵੀ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰਾਰੁਣੀ—ਖ਼ਤਰੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਿਹਤ੍ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਸਤੀ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਸਾਇਆ।
Verse 20
गर्गाच्छिनिस्ततो गार्ग्य: क्षत्राद् ब्रह्म ह्यवर्तत । दुरितक्षयो महावीर्यात् तस्य त्रय्यारुणि: कवि: ॥ १९ ॥ पुष्करारुणिरित्यत्र ये ब्राह्मणगतिं गता: । बृहत्क्षत्रस्य पुत्रोऽभूद्धस्ती यद्धस्तिनापुरम् ॥ २० ॥
ਗਰਗ ਤੋਂ ਸ਼ਿਨੀ, ਸ਼ਿਨੀ ਤੋਂ ਗਾਰਗ੍ਯ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਗਾਰਗ੍ਯ ਖ਼ਤਰੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲੀ। ਮਹਾਵੀਰ੍ਯ ਤੋਂ ਦੁਰਿਤਕ੍ਸ਼ਯ; ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤ੍ਰਯ੍ਯਾਰੁਣੀ, ਕਵੀ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰਾਰੁਣੀ—ਖ਼ਤਰੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਿਹਤ੍ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਸਤੀ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਸਾਇਆ।
Verse 21
अजमीढो द्विमीढश्च पुरुमीढश्च हस्तिन: । अजमीढस्य वंश्या: स्यु: प्रियमेधादयो द्विजा: ॥ २१ ॥
ਰਾਜਾ ਹਸਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਅਜਮੀਢ, ਦ੍ਵਿਮੀਢ ਅਤੇ ਪੁਰੁਮੀਢ। ਅਜਮੀਢ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਪ੍ਰਿਯਮੇਧ ਆਦਿ, ਸਭ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 22
अजमीढाद् बृहदिषुस्तस्य पुत्रो बृहद्धनु: । बृहत्कायस्ततस्तस्य पुत्र आसीज्जयद्रथ: ॥ २२ ॥
ਅਜਮੀਢ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹਦਿਸ਼ੁ, ਬ੍ਰਿਹਦਿਸ਼ੁ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹੱਧਨੁ, ਬ੍ਰਿਹੱਧਨੁ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹਤਕਾਯ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਤਕਾਯ ਤੋਂ ਜਯਦ੍ਰਥ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ।
Verse 23
तत्सुतो विशदस्तस्य स्येनजित् समजायत । रुचिराश्वो दृढहनु: काश्यो वत्सश्च तत्सुता: ॥ २३ ॥
ਜਯਦ੍ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਦ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਯੇਨਜਿਤ੍ ਸੀ। ਸ੍ਯੇਨਜਿਤ੍ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰੁਚਿਰਾਸ਼੍ਵ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਹਨੁ, ਕਾਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਵਤ੍ਸ ਸਨ।
Verse 24
रुचिराश्वसुत: पार: पृथुसेनस्तदात्मज: । पारस्य तनयो नीपस्तस्य पुत्रशतं त्वभूत् ॥ २४ ॥
ਰੁਚਿਰਾਸ਼੍ਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪૃਥੁਸੇਨ। ਪਾਰ ਦਾ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਨੀਪ ਸੀ; ਨੀਪ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ।
Verse 25
स कृत्व्यां शुककन्यायां ब्रह्मदत्तमजीजनत् । योगी स गवि भार्यायां विष्वक्सेनमधात् सुतम् ॥ २५ ॥
ਨੀਪ ਨੇ ਸ਼ੁਕ ਦੀ ਧੀ ਕ੍ਰਿਤ੍ਵੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦੱਤ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਣਾਇਆ। ਉਹ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦੱਤ ਮਹਾ-ਯੋਗੀ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਰਸਵਤੀ (ਗਵੀ) ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼੍ਵਕ੍ਸੇਨ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪਾਇਆ।
Verse 26
जैगीषव्योपदेशेन योगतन्त्रं चकार ह । उदक्सेनस्ततस्तस्माद् भल्लाटो बार्हदीषवा: ॥ २६ ॥
ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਜੈਗੀਸ਼ਵ੍ਯ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼੍ਵਕ੍ਸੇਨ ਨੇ ਯੋਗ-ਤੰਤਰ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ ਰਚਿਆ। ਵਿਸ਼੍ਵਕ੍ਸੇਨ ਤੋਂ ਉਦਕ੍ਸੇਨ ਅਤੇ ਉਦਕ੍ਸੇਨ ਤੋਂ ਭੱਲਾਟ ਜਨਮਿਆ; ਇਹ ਸਭ ਬਾਰ੍ਹਦੀਸ਼ਵ ਵੰਸ਼ਜ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 27
यवीनरो द्विमीढस्य कृतिमांस्तत्सुत: स्मृत: । नाम्ना सत्यधृतिस्तस्य दृढनेमि: सुपार्श्वकृत् ॥ २७ ॥
ਦ੍ਵਿਮੀਢ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਯਵੀਨਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਤਿਮਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤਿਮਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਤ੍ਯਧ੍ਰਿਤਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਸਤ੍ਯਧ੍ਰਿਤਿ ਤੋਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਨੇਮਿ ਜਨਮਿਆ, ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਨੇਮਿ ਸੁਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵ ਦਾ ਪਿਤਾ ਬਣਿਆ।
Verse 28
सुपार्श्वात् सुमतिस्तस्य पुत्र: सन्नतिमांस्तत: । कृती हिरण्यनाभाद् यो योगं प्राप्य जगौ स्म षट् ॥ २८ ॥ संहिता: प्राच्यसाम्नां वै नीपो ह्युद्ग्रायुधस्तत: । तस्य क्षेम्य: सुवीरोऽथ सुवीरस्य रिपुञ्जय: ॥ २९ ॥
ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਤੋਂ ਸੂਮਤੀ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ; ਸੂਮਤੀ ਤੋਂ ਸਨ੍ਨਤਿਮਾਨ, ਅਤੇ ਸਨ੍ਨਤਿਮਾਨ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਤੀ ਜਨਮਿਆ। ਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਤੋਂ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਸਾਮ ਦੇ ਛੇ ਸੰਹਿਤਾ-ਭਾਗ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨੀਪ; ਨੀਪ ਦਾ ਉਦਗ੍ਰਾਯੁਧ; ਉਸ ਦਾ ਖੇਮ੍ਯ; ਉਸ ਦਾ ਸੁਵੀਰ; ਅਤੇ ਸੁਵੀਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਿਪੁੰਜਯ ਹੋਇਆ।
Verse 29
सुपार्श्वात् सुमतिस्तस्य पुत्र: सन्नतिमांस्तत: । कृती हिरण्यनाभाद् यो योगं प्राप्य जगौ स्म षट् ॥ २८ ॥ संहिता: प्राच्यसाम्नां वै नीपो ह्युद्ग्रायुधस्तत: । तस्य क्षेम्य: सुवीरोऽथ सुवीरस्य रिपुञ्जय: ॥ २९ ॥
ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਤੋਂ ਸੂਮਤੀ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ; ਸੂਮਤੀ ਤੋਂ ਸਨ੍ਨਤਿਮਾਨ, ਅਤੇ ਸਨ੍ਨਤਿਮਾਨ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਤੀ ਜਨਮਿਆ। ਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਤੋਂ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਸਾਮ ਦੇ ਛੇ ਸੰਹਿਤਾ-ਭਾਗ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨੀਪ; ਨੀਪ ਦਾ ਉਦਗ੍ਰਾਯੁਧ; ਉਸ ਦਾ ਖੇਮ੍ਯ; ਉਸ ਦਾ ਸੁਵੀਰ; ਅਤੇ ਸੁਵੀਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਿਪੁੰਜਯ ਹੋਇਆ।
Verse 30
ततो बहुरथो नाम पुरुमीढोऽप्रजोऽभवत् । नलिन्यामजमीढस्य नील: शान्तिस्तु तत्सुत: ॥ ३० ॥
ਰਿਪੁੰਜਯ ਤੋਂ ਬਹੁਰਥ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਪੁਰੁਮੀਢ ਨਿਸੰਤਾਨ ਰਿਹਾ। ਅਜਮੀਢ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਲਿਨੀ ਤੋਂ ਨੀਲ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨੀਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਇਆ।
Verse 31
शान्ते: सुशान्तिस्तत्पुत्र: पुरुजोऽर्कस्ततोऽभवत् । भर्म्याश्वस्तनयस्तस्य पञ्चासन्मुद्गलादय: ॥ ३१ ॥ यवीनरो बृहद्विश्व: काम्पिल्ल: सञ्जय: सुता: । भर्म्याश्व: प्राह पुत्रा मे पञ्चानां रक्षणाय हि ॥ ३२ ॥ विषयाणामलमिमे इति पञ्चालसंज्ञिता: । मुद्गलाद् ब्रह्मनिर्वृत्तं गोत्रं मौद्गल्यसंज्ञितम् ॥ ३३ ॥
ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਇਆ; ਸੁਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੁਰੁਜ; ਅਤੇ ਪੁਰੁਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਰਕ ਹੋਇਆ। ਅਰਕ ਤੋਂ ਭਰਮ੍ਯਾਸ਼ਵ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਭਰਮ੍ਯਾਸ਼ਵ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ—ਮੁਦਗਲ, ਯਵੀਨਰ, ਬ੍ਰਿਹਦ੍ਵਿਸ਼ਵ, ਕਾਂਪਿੱਲ ਅਤੇ ਸੰਜਯ—ਸਨ। ਭਰਮ੍ਯਾਸ਼ਵ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਮੇਰੇ ਪੰਜ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੁਸੀਂ ਸੰਭਾਲੋ; ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ।” ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਪਾਂਚਾਲ’ ਕਹਲਾਏ। ਮੁਦਗਲ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ‘ਮੌਦਗਲ੍ਯ’ ਗੋਤਰ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 32
शान्ते: सुशान्तिस्तत्पुत्र: पुरुजोऽर्कस्ततोऽभवत् । भर्म्याश्वस्तनयस्तस्य पञ्चासन्मुद्गलादय: ॥ ३१ ॥ यवीनरो बृहद्विश्व: काम्पिल्ल: सञ्जय: सुता: । भर्म्याश्व: प्राह पुत्रा मे पञ्चानां रक्षणाय हि ॥ ३२ ॥ विषयाणामलमिमे इति पञ्चालसंज्ञिता: । मुद्गलाद् ब्रह्मनिर्वृत्तं गोत्रं मौद्गल्यसंज्ञितम् ॥ ३३ ॥
ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਇਆ; ਸੁਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੁਰੁਜ; ਅਤੇ ਪੁਰੁਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਰਕ ਹੋਇਆ। ਅਰਕ ਤੋਂ ਭਰਮ੍ਯਾਸ਼ਵ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਭਰਮ੍ਯਾਸ਼ਵ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ—ਮੁਦਗਲ, ਯਵੀਨਰ, ਬ੍ਰਿਹਦ੍ਵਿਸ਼ਵ, ਕਾਂਪਿੱਲ ਅਤੇ ਸੰਜਯ—ਸਨ। ਭਰਮ੍ਯਾਸ਼ਵ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਮੇਰੇ ਪੰਜ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੁਸੀਂ ਸੰਭਾਲੋ; ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ।” ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਪਾਂਚਾਲ’ ਕਹਲਾਏ। ਮੁਦਗਲ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ‘ਮੌਦਗਲ੍ਯ’ ਗੋਤਰ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 33
शान्ते: सुशान्तिस्तत्पुत्र: पुरुजोऽर्कस्ततोऽभवत् । भर्म्याश्वस्तनयस्तस्य पञ्चासन्मुद्गलादय: ॥ ३१ ॥ यवीनरो बृहद्विश्व: काम्पिल्ल: सञ्जय: सुता: । भर्म्याश्व: प्राह पुत्रा मे पञ्चानां रक्षणाय हि ॥ ३२ ॥ विषयाणामलमिमे इति पञ्चालसंज्ञिता: । मुद्गलाद् ब्रह्मनिर्वृत्तं गोत्रं मौद्गल्यसंज्ञितम् ॥ ३३ ॥
ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਇਆ, ਸੁਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੁਰੁਜ ਅਤੇ ਪੁਰੁਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਰਕ ਹੋਇਆ। ਅਰਕ ਤੋਂ ਭਾਰਮਿਆਸ਼ਵ ਜੰਮਿਆ। ਭਾਰਮਿਆਸ਼ਵ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ—ਮੁਦਗਲ, ਯਵੀਨਰ, ਬ੍ਰਿਹਦਵਿਸ਼ਵ, ਕਾਂਪਿੱਲ ਅਤੇ ਸੰਜਯ। ਭਾਰਮਿਆਸ਼ਵ ਨੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ—“ਹੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਮੇਰੇ ਪੰਜ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੁਸੀਂ ਸੰਭਾਲੋ; ਤੁਸੀਂ ਯੋਗ ਹੋ।” ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਪਾਂਚਾਲ’ ਕਹਲਾਏ। ਮੁਦਗਲ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ‘ਮੌਦਗਲ੍ਯ’ ਗੋਤ੍ਰ ਚਲਿਆ।
Verse 34
मिथुनं मुद्गलाद् भार्म्याद् दिवोदास: पुमानभूत् । अहल्या कन्यका यस्यां शतानन्दस्तु गौतमात् ॥ ३४ ॥
ਭਾਰਮਿਆਸ਼ਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੁਦਗਲ ਤੋਂ ਜੁੜਵੇਂ ਬੱਚੇ ਹੋਏ—ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦਿਵੋਦਾਸ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਅਹਲਿਆ। ਅਹਲਿਆ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ, ਪਤੀ ਗੌਤਮ ਦੇ ਵੀਰਜ ਨਾਲ, ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ।
Verse 35
तस्य सत्यधृति: पुत्रो धनुर्वेदविशारद: । शरद्वांस्तत्सुतो यस्मादुर्वशीदर्शनात् किल । शरस्तम्बेऽपतद् रेतो मिथुनं तदभूच्छुभम् ॥ ३५ ॥
ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਤ੍ਯਧ੍ਰਿਤੀ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਧਨੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ। ਸਤ੍ਯਧ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਰਦਵਾਨ ਹੋਇਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸ਼ਰਦਵਾਨ ਦਾ ਵੀਰਜ ਸ਼ਰ-ਘਾਹ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਮੰਗਲਮਈ ਜੁੜਵੇਂ ਬੱਚੇ ਜੰਮੇ—ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ।
Verse 36
तद् दृष्ट्वा कृपयागृह्णाच्छान्तनुर्मृगयां चरन् । कृप: कुमार: कन्या च द्रोणपत्न्यभवत्कृपी ॥ ३६ ॥
ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੌਰਾਨ ਮਹਾਰਾਜ ਸ਼ਾਂਤਨੂ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਏ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬੱਚੇ ਵੇਖੇ ਅਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਲੈ ਆਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੁੰਡਾ ‘ਕ੍ਰਿਪ’ ਕਹਲਾਇਆ ਅਤੇ ਕੁੜੀ ‘ਕ੍ਰਿਪੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਕ੍ਰਿਪੀ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰ੍ਯ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ।
Frequently Asked Questions
Rantideva’s act is grounded in sarva-bhūteṣu Hari-darśana: he recognizes the Supreme Lord’s presence within every living being, regardless of social designation. Therefore, atithi-sevā becomes worship, and compassion becomes devotion in action. His choice shows that bhakti is not sentiment but a disciplined perception that prioritizes another’s life over one’s own comfort, embodying the Bhāgavata ethic that service to beings, when rooted in seeing Vāsudeva, is service to Vāsudeva.
The brāhmaṇa, śūdra, dog-associated guest, and caṇḍāla were manifestations of demigods (including great devas like Brahmā and Śiva) who came to test his generosity and steadiness. The lesson is that virtue pursued for reward is unstable, but devotion without material ambition is unshakable: even when offered boons by powerful devas, Rantideva remains attached only to Viṣṇu. This illustrates poṣaṇa—divine arrangement that ultimately glorifies and protects the pure devotee.
The chapter states that because Rantideva is a pure devotee—always Kṛṣṇa conscious and free from material desire—māyā cannot display her influence before him; she vanishes like a dream. In Bhāgavata theology, māyā binds through desire and false identification, but when the mind is fixed at the Lord’s lotus feet and one sees the Lord everywhere, the usual triggers for illusion lose their footing.
Hastī’s founding of Hastināpura anchors later epic history in Purāṇic genealogy, linking regional polities to sacred lineage memory. It also shows how the Bhāgavata integrates geography with vaṁśānucarita: cities, clans, and future protagonists (connected to the Kuru-Pāṇḍava world) arise through a providential dynastic flow, reinforcing the canto’s theme that history is a stage for dharma and devotion.