Adhyaya 24
Sāṅkhya of Creation and Annihilation (Sarga–Nirodha-viveka)
ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭੇਦ‑ਭ੍ਰਮ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਸਾਂਖ੍ਯ ਰੀਤ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ‑ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਵਿਵੇਚਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ‑ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਇਕੋ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਅਭਿੰਨ ਹਨ; ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭੋਗ‑ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਲਈ ਉਹੀ ਤੱਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਸਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਗੁਣ ਖ਼ੁੱਬ੍ਹ ਕੇ ਸੂਤਰ/ਮਹੱਤੱਤਵ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ, ਸਥੂਲ ਭੂਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ‑ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਗਤੀਆਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਨਿਰੋਧ‑ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕਦਮ‑ਕਦਮ ਭੂਤਾਂ, ਗੁਣਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਨ, ਅਹੰਕਾਰ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਕਾਲ, ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਸੂਰਜੋਦਯ ਵਾਂਗ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵੈਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸੰਦੇਹ‑ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर्विनिश्चितम् । यद् विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਂਖ੍ਯ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਦਵੈਤ ਦੀ ਕਲਪਿਤ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
आसीज्ज्ञानमथो अर्थ एकमेवाविकल्पितम् । यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥ २ ॥
ਆਦਿ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ—ਜਦੋਂ ਸਭ ਵਿਵੇਕ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸਨ—ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਲਯ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਤ ਇਕੋ ਹੀ, ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਸਨ। ਦਰਸ਼ਤਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਾਲ ਅਭਿੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸਥਿਤ ਸੀ।
Verse 3
तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्मनोऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत् ॥ ३ ॥
ਉਹ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਫਲ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਿਰਵਿਕਲਪ, ਬਾਣੀ ਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਅਗੋਚਰ, ਮਹਾਨ ਹੈ; ਉਹ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦਾ ਭੋਗ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 4
तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ४ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਖਮ ਕਾਰਣਾਂ ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਕਾਰਜ-ਰੂਪ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਜ੍ਞਾਨ-ਸਵਰੂਪ ਪੁਰੁਸ਼ (ਜੀਵ) ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੋਗਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥ ५ ॥
ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਖ਼ਲਲਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ (ਜੀਵ) ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਵੀ ਹੋਈ, ਤਦ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ—ਤਮ, ਰਜ ਅਤੇ ਸਤ੍ਤਵ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਬੱਧ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ।
Verse 6
तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः । ततो विकुर्वतो जातो योऽहङ्कारो विमोहनः ॥ ६ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਸੂਤਰ (ਪ੍ਰਧਾਨ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮਹਤੱਤਵ ਜੁੜਿਆ। ਫਿਰ ਮਹਤੱਤਵ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।
Verse 7
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् । तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ७ ॥
ਅਹੰਕਾਰ, ਜੋ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਚਿਤ ਅਤੇ ਅਚਿਤ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਵੈਕਾਰਿਕ (ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ), ਤੈਜਸ (ਰਾਜਸ) ਅਤੇ ਤਾਮਸ।
Verse 8
अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च । तैजसाद् देवता आसन्नेकादश च वैकृतात् ॥ ८ ॥
ਤਮੋਗੁਣੀ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਥੂਲ ਭੂਤ ਬਣੇ। ਰਜੋਗੁਣੀ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਸਤੋਗੁਣੀ (ਵੈਕ੍ਰਿਤ) ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਗਿਆਰਾਂ ਦੇਵਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 9
मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः । अण्डमुत्पादयामासुर्ममायतनमुत्तमम् ॥ ९ ॥
ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ-ਅੰਡਾ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਹੈ।
Verse 10
तस्मिन्नहं समभवमण्डे सलिलसंस्थितौ । मम नाभ्यामभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥ १० ॥
ਕਾਰਣ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦੇ ਉਸ ਅੰਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੈਂ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਮੇਰੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ‘ਵਿਸ਼ਵ’ ਨਾਮ ਦਾ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮੇ।
Verse 11
सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् । लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवः स्वरिति त्रिधा ॥ ११ ॥
ਵਿਸ਼ਵ-ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੂਰ, ਭੁਵਹ ਅਤੇ ਸਵਹ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰਚੇ।
Verse 12
देवानामोक आसीत् स्वर्भूतानां च भुवः पदम् । मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥ १२ ॥
ਸਵਰਲੋਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਬਣਿਆ, ਭੁਵਰਲੋਕ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਭੂਰਲੋਕ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਮਰਣਹਾਰ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਧਾਮ ਬਣਿਆ। ਜੋ ਸਿੱਧ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉੱਚੇ ਚੁੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 13
अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत् प्रभुः । त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १३ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਲਈ ਲੋਕ ਰਚਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਗਤੀਆਂ ਨਿਯਤ ਹੋਈਆਂ।
Verse 14
योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः । महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ १४ ॥
ਯੋਗ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸ ਨਾਲ ਮਹਰਲੋਕ, ਜਨਲੋਕ, ਤਪੋਲੋਕ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਦੀਆਂ ਨਿਰਮਲ ਗਤੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਭਕਤੀਯੋਗ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् । गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति ॥ १५ ॥
ਮੈਂ ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਧਾਤਾ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਇਸ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਕਦੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਫਿਰ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
अणुर्बृहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति । सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १६ ॥
ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ, ਪਤਲਾ ਜਾਂ ਮੋਟਾ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ (ਜੀਵਾਤਮਾ) ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਹੈ।
Verse 17
यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् । विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥ १७ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਜੋ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮੱਧ ਵੀ ਹੈ। ਵਿਕਾਰ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਕੜੇ-ਕੁੰਡਲ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਘੜੇ-ਥਾਲੀਆਂ; ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ-ਮਿੱਟੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਆਧਾਰ ਰੂਪ ਹਨ।
Verse 18
यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुतेऽपरम् । आदिरन्तो यदा यस्य तत् सत्यमभिधीयते ॥ १८ ॥
ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਉਪਾਦਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਉਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਸੱਚ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
प्रकृतिर्यस्योपादानमाधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत्त्रितयं त्वहम् ॥ १९ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਉਪਾਦਾਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਕਾਲ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਮੈਂ ਹੀ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ।
Verse 20
सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः । महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥ २० ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਿੱਤ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਵਾਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
विराण्मयासाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः । पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ २१ ॥
ਮੈਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ (ਵਿਰਾਟ) ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਾਂ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਰਾਹੀਂ ਅੰਤਹੀਣ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਮਨ్వਯ ਨਾਲ ਉਹ ਭੁਵਨਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਜੀਵ ਦਾ ਨਾਸਵੰਤ ਦੇਹ ਅੰਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੰਨ ਦਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਦਾਣੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਗੰਧ-ਤਨਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ। ਗੰਧ ਜਲ ਵਿੱਚ, ਜਲ ਰਸ ਵਿੱਚ, ਰਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ; ਰੂਪ ਸਪਰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸਪਰਸ਼ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਸ਼ਬਦ-ਤਨਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ; ਸ਼ਬਦ ਤਾਮਸ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਹੱਤੱਤਵ ਵਿੱਚ; ਮਹੱਤੱਤਵ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੁਣ ਅਵ੍ਯਕਤ ਵਿੱਚ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਾਲ ਵਿੱਚ; ਕਾਲ ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਉਹ ਜੀਵ-ਬੀਜ ਅਜਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਆਤਮਾ, ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 23
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ਗੰਧ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਗੁਣ ਰਸ ਵਿੱਚ। ਰਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੱਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 24
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ਰੂਪ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਸਪਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਪਰਸ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 25
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ਹੇ ਸੌਮਯ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਮੂਲ ਮਨ (ਸਤੋਗੁਣੀ ਹੰਕਾਰ) ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ ਤਮੋਗੁਣੀ ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਹ ਹੰਕਾਰ ਮਹਤ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ਉਹ ਮਹਤ-ਤੱਤ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਣ ਅਵਿਅਕਤ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਵਿਅਕਤ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ਕਾਲ ਮਾਇਆਮਈ ਜੀਵ (ਮਹਾਪੁਰਖ) ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ (ਅਜਨਮੇ ਪਰਮਾਤਮਾ) ਵਿੱਚ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 28
एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः । मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥ २८ ॥
ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲਯ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇਹ ਤੱਤ-ਗਿਆਨ ਗੰਭੀਰ ਸਾਧਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਦ੍ਵੈਤ ਦਾ ਭਰਮ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਜੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਆ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
Verse 29
एष साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः । प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरदृशा मया ॥ २९ ॥
ਇਹ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਵਿਧੀ ਮੈਂ—ਪਰ ਅਤੇ ਅਪਰ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਮ੍ਯਕ ਦਰਸ਼ਤਾ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਅਨੁਲੋਮ-ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਕਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੀ ਗੰਢ ਕੱਟ ਕੇ ਭਰਮ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa teaches Sāṅkhya here as a curative science: by enumerating how prakṛti, guṇas, mind, senses, and elements arise and dissolve under the Lord’s supervision, the student stops misidentifying the Self with changing categories. The goal is immediate abandonment of dvaita-bhrama (material duality) and firm establishment of consciousness in the Supreme āśraya.
It presents a theistic Sāṅkhya sequence: the Lord’s glance agitates prakṛti; the guṇas manifest; from them arise sūtra and mahat; from mahat comes ahaṅkāra (threefold by guṇa); from tamasic ego come tanmātras and gross elements; from rajasic ego come the senses; from sattvic ego arise the presiding deities; these combine into the cosmic egg, within which the Lord appears and from whose navel Brahmā is born to perform secondary creation.
The universal egg (brahmāṇḍa) signifies the organized cosmos formed from coordinated elements. Kṛṣṇa’s entrance emphasizes that the universe is not self-sufficient: consciousness and order depend on the Supreme Person as indwelling controller. Brahmā’s birth from the lotus further marks visarga—secondary creation—occurring by divine empowerment rather than independent material causation.
Pralaya is explained as a graded laya: body merges into food and progressively into earth, subtle qualities, elements, sense-powers and their deities, mind, ego, total nature, guṇas, unmanifest nature, time, Mahā-puruṣa, and finally the Supreme Self alone. The repetition in the provided input likely reflects a textual duplication artifact; conceptually, the intended teaching is a single, continuous dissolution ladder meant for contemplative assimilation.
Mahā-puruṣa is the omniscient cosmic person who activates creation through time and oversees the living beings’ manifestation. In SB 11.24, Kṛṣṇa identifies the chain of causality—nature, time, Mahā-Viṣṇu/Mahā-puruṣa—as non-different from Himself in the sense that they rest upon and operate by His supreme identity as the Absolute Truth (āśraya).