Adhyaya 11
Bondage and Liberation Under Māyā; Two Birds Analogy; Marks of the Saintly Devotee
ਉੱਧਵ-ਗੀਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸੰਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ, ਆਕਾਸ਼-ਸੂਰਜ-ਹਵਾ ਆਦਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਸਾਰੀ ਸ਼ੋਕ ਦੀ ਅਸਾਰਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਜਾਣੀ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਅਵਸਥਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਰਿਆ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਅਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾ-ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਦੋ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਪਮਾ—ਫਲ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਅਤੇ ਅਭੋਗਤਾ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਜਾਣਕਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਭੇਦ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਿਆਨ-ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਭਕਤੀ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਲੀਲਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਪਾਂਡਿਤ੍ਯ ਬਾਂਝ ਹੈ, ਪਰ ਕਰਮ ਅਤੇ ਮਨ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਭਗਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਧੂ-ਭਗਤ ਦੇ ਗੁਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਕਤੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुत: । गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बन्धनम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਉੱਧਵ! ਮੇਰੇ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕਦੇ ‘ਬੱਧ’ ਤੇ ਕਦੇ ‘ਮੁਕਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਨਹੀਂ। ਗੁਣ ਮਾਇਆ-ਮੂਲ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਂ ਮਾਇਆ ਦਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਬੰਧਨ ਹੈ ਨਾ ਮੋਖ਼ਸ਼।
Verse 2
शोकमोहौ सुखं दु:खं देहापत्तिश्च मायया । स्वप्नो यथात्मन: ख्याति: संसृतिर्न तु वास्तवी ॥ २ ॥
ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਮੋਹ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ, ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਦੇਹ ਧਾਰਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਮਾਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਅਸਲੀ ਸਾਰ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਤੱਤਵਤಃ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ।
Verse 3
विद्याविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम् । मोक्षबन्धकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ॥ ३ ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ! ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ—ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਹੀ ਤਨੂ, ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਜਾਣ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਰਚੇ ਹੋਏ, ਅਨਾਦਿ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 4
एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महामते । बन्धोऽस्याविद्ययानादिर्विद्यया च तथेतर: ॥ ४ ॥
ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ ਉੱਧਵ! ਜੀਵ ਮੇਰਾ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਹੈ; ਪਰ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨਾਦਿ ਬੰਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਉਲਟ—ਮੋਖ਼ਸ਼—ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 5
अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते । विरुद्धधर्मिणोस्तात स्थितयोरेकधर्मिणि ॥ ५ ॥
ਹੁਣ, ਪਿਆਰੇ ਉੱਧਵ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬੱਧ ਜੀਵ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ-ਮੁਕਤ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਭੇਦ-ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇੱਕੋ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਰਗੇ ਵਿਰੋਧੀ ਗੁਣ ਇਸ ਲਈ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਿਤ੍ਯ-ਮੁਕਤ ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਬੱਧ ਜੀਵ ਦੋਵੇਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 6
सुपर्णावेतौ सदृशौ सखायौ यदृच्छयैतौ कृतनीडौ च वृक्षे । एकस्तयो: खादति पिप्पलान्न- मन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान् ॥ ६ ॥
ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਦਰੱਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਦੋ ਮਿੱਤਰ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਘੋਂਸਲਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜਾ ਫਲ ਨਾ ਖਾਂਦਿਆਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੈ।
Verse 7
आत्मानमन्यं च स वेद विद्वा- नपिप्पलादो न तु पिप्पलाद: । योऽविद्यया युक् स तु नित्यबद्धो विद्यामयो य: स तु नित्यमुक्त: ॥ ७ ॥
ਜੋ ਪੰਛੀ ਫਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ ਉਹ ਸਰਵਜ੍ਞ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਫਲ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਬੱਧ ਜੀਵ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਲ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਨਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ; ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਤ੍ਯਬੱਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗਿਆਨਮਯ ਭਗਵਾਨ ਨਿਤ੍ਯਮੁਕਤ ਹੈ।
Verse 8
देहस्थोऽपि न देहस्थो विद्वान् स्वप्नाद् यथोत्थित: । अदेहस्थोऽपि देहस्थ: कुमति: स्वप्नदृग् यथा ॥ ८ ॥
ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਹ-ਸਥ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਜਾਗਿਆ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੂਰਖ, ਦੇਹ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਕਲਪਿਤ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 9
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु गुणैरपि गुणेषु च । गृह्यमाणेष्वहं कुर्यान्न विद्वान् यस्त्वविक्रिय: ॥ ९ ॥
ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਵਿਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾ ਦੀ ਮੈਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਹਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਹੀ, ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 10
दैवाधीने शरीरेऽस्मिन् गुणभाव्येन कर्मणा । वर्तमानोऽबुधस्तत्र कर्तास्मीति निबध्यते ॥ १० ॥
ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਬਣੇ, ਦੈਵ ਅਧੀਨ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਅਗਿਆਨੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ “ਮੈਂ ਹੀ ਕਰਤਾ ਹਾਂ” ਸੋਚਦਾ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
एवं विरक्त: शयन आसनाटनमज्जने । दर्शनस्पर्शनघ्राणभोजनश्रवणादिषु । न तथा बध्यते विद्वान् तत्र तत्रादयन् गुणान् ॥ ११ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਗਿਆਨੀ ਲੇਟਣ, ਬੈਠਣ, ਤੁਰਨ, ਨ੍ਹਾਉਣ, ਵੇਖਣ, ਛੂਹਣ, ਸੁੰਘਣ, ਖਾਣ, ਸੁਣਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਸਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Verse 12
प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिल: । वैशारद्येक्षयासङ्गशितया छिन्नसंशय: ॥ १२ ॥ प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद् विनिवर्तते ॥ १३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਨੇਕਾਂ ਜਲਾਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਿਤ ਸੂਰਜ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅਸੰਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਹਿੰਦੀ ਹਵਾ ਅਨੇਕ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰੀ ਜੀਵ ਦੇਹ ਅਤੇ ਜਗਤ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਤਿੱਖੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਜਾਗੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਨਾਨਾਤਾ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਚਿੱਤ ਹਟਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिल: । वैशारद्येक्षयासङ्गशितया छिन्नसंशय: ॥ १२ ॥ प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद् विनिवर्तते ॥ १३ ॥
ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਨਾਨਾਤਾ ਦੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਤਿੱਖੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਹਟਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
यस्य स्युर्वीतसङ्कल्पा: प्राणेन्द्रियमनोधियाम् । वृत्तय: स विनिर्मुक्तो देहस्थोऽपि हि तद्गुणै: ॥ १४ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਇੱਛਾ-ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਣ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੈ; ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਦੇਹ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੱਝਦਾ।
Verse 15
यस्यात्मा हिंस्यते हिंस्रैर्येन किञ्चिद् यदृच्छया । अर्च्यते वा क्वचित्तत्र न व्यतिक्रियते बुध: ॥ १५ ॥
ਕਦੇ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਕਠੋਰ ਲੋਕ ਜਾਂ ਹਿੰਸਕ ਜਾਨਵਰ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਦੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਅਚਾਨਕ ਆਦਰ ਜਾਂ ਪੂਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਹਮਲੇ ਤੇ ਨ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰੇ, ਨ ਪੂਜਾ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੈ।
Verse 16
न स्तुवीत न निन्देत कुर्वत: साध्वसाधु वा । वदतो गुणदोषाभ्यां वर्जित: समदृङ्मुनि: ॥ १६ ॥
ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਮੁਨੀ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮੰਦਾ ਕਰਮ ਕਰਦੇ, ਠੀਕ ਜਾਂ ਗਲਤ ਬੋਲਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਨਿੰਦਾ। ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਦੇ ਦਵੰਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਜਾਂ ਆਲੋਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 17
न कुर्यान्न वदेत् किञ्चिन्न ध्यायेत् साध्वसाधु वा । आत्मारामोऽनया वृत्त्या विचरेज्जडवन्मुनि: ॥ १७ ॥
ਦੇਹ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਮੁਕਤ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ‘ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ’ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਬੋਲਣਾ, ਨਾ ਸੋਚਣਾ। ਆਤਮ-ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਰਮ ਕੇ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਸੰਗ ਰਹਿ ਕੇ, ਬਾਹਰੋਂ ਜੜ੍ਹ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਵਿਚਰੇ।
Verse 18
शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात् परे यदि । श्रमस्तस्य श्रमफलो ह्यधेनुमिव रक्षत: ॥ १८ ॥
ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ, ਅਰਥਾਤ ਵੇਦਿਕ ਸਾਹਿਤ, ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਪਰ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਉੱਤੇ ਮਨ ਟਿਕਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਸਿਰਫ਼ ਮਿਹਨਤ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਦੁੱਧ ਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜਤਨ ਨਾਲ ਪਾਲੇ।
Verse 19
गां दुग्धदोहामसतीं च भार्यां देहं पराधीनमसत्प्रजां च । वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दु:खदु:खी ॥ १९ ॥
ਪਿਆਰੇ ਉੱਧਵ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਧ ਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ, ਅਚਰਿਤ੍ਰ ਪਤਨੀ, ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਦੇਹ, ਨਿਕੰਮੀ ਸੰਤਾਨ ਜਾਂ ਠੀਕ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਨਾ ਵਰਤੇ ਧਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਮਹਾਦੁਖੀ ਹੈ।
Verse 20
यस्यां न मे पावनमङ्ग कर्म स्थित्युद्भवप्राणनिरोधमस्य । लीलावतारेप्सितजन्म वा स्याद् वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीर: ॥ २० ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ! ਜਿਸ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪਾਵਨ ਲੀਲਾ-ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਿਯਤਮ ਅਵਤਾਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਦੀ ਕਥਾ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਬਾਣੀ ਬਾਂਝ ਹੈ; ਧੀਰ ਮਨੁੱਖ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਧਾਰਦਾ।
Verse 21
एवं जिज्ञासयापोह्य नानात्वभ्रममात्मनि । उपारमेत विरजं मनो मय्यर्प्य सर्वगे ॥ २१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਗਿਆਸਾ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਲਾਏ ਨਾਨਾਤਾ ਦੇ ਭਰਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰਜਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ; ਮੈਂ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਅਡੋਲ ਕਰ।
Verse 22
यद्यनीशो धारयितुं मनो ब्रह्मणि निश्चलम् । मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्ष: समाचर ॥ २२ ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ! ਜੇ ਤੂੰ ਮਨ ਨੂੰ ਸਭ ਭੌਤਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਨਹੀਂ ਟਿਕਾ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਮੇਰੇ ਅਰਪਣ ਵਜੋਂ ਕਰ।
Verse 23
श्रद्धालुर्मत्कथा: शृण्वन् सुभद्रा लोकपावनी: । गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहु: ॥ २३ ॥ मदर्थे धर्मकामार्थानाचरन् मदपाश्रय: । लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥ २४ ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ! ਮੇਰੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸਰਵ-ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪਾਵਨ ਹਨ। ਜੋ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨਿਰੰਤਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ, ਗਾਉਂਦਾ ਤੇ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜੀਵੰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਧਰਮ-ਕਾਮ-ਅਰਥ ਦੇ ਕਰਮ ਵੀ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਪ੍ਰਭੂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
श्रद्धालुर्मत्कथा: शृण्वन् सुभद्रा लोकपावनी: । गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहु: ॥ २३ ॥ मदर्थे धर्मकामार्थानाचरन् मदपाश्रय: । लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥ २४ ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ! ਮੇਰੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸਰਵ-ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪਾਵਨ ਹਨ। ਜੋ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨਿਰੰਤਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ, ਗਾਉਂਦਾ ਤੇ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜੀਵੰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਧਰਮ-ਕਾਮ-ਅਰਥ ਦੇ ਕਰਮ ਵੀ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਪ੍ਰਭੂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां स उपासिता । स वै मे दर्शितं सद्भिरञ्जसा विन्दते पदम् ॥ २५ ॥
ਜੋ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸਤਸੰਗਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਧੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਮੇਰਾ ਧਾਮ ਬੜੀ ਸੌਖੀ ਨਾਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
श्रीउद्धव उवाच साधुस्तवोत्तमश्लोक मत: कीदृग्विध: प्रभो । भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्भिरादृता ॥ २६ ॥ एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो । प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ २७ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਧੂ-ਭਗਤ ਮੰਨਦੇ ਹੋ? ਅਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਸਤਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣਯੋਗ ਹੈ?
Verse 27
श्रीउद्धव उवाच साधुस्तवोत्तमश्लोक मत: कीदृग्विध: प्रभो । भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्भिरादृता ॥ २६ ॥ एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो । प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ २७ ॥
ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼, ਲੋਕਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼, ਜਗਤ੍ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮ੍ਰ, ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 28
त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुष: प्रकृते: पर: । अवतीर्णोऽसि भगवन् स्वेच्छोपात्तपृथग्वपु: ॥ २८ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਤੁਸੀਂ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੋ; ਫਿਰ ਵੀ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਅਵਤਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹੋ।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਉੱਧਵ! ਸਾਧੂ ਪੁਰਖ ਦਇਆਲੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ; ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਘੇਰਦੀਆਂ; ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ, ਮ੍ਰਿਦੁ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਅਕਿੰਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਲੋਕਿਕ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ; ਮਿਤਾਹਾਰੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਮੁਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਪ੍ਰਮਾਦੀ, ਗੰਭੀਰ, ਧੀਰਜਵਾਨ ਅਤੇ ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਸ਼ੋਕ, ਮੋਹ, ਜਰਾ ਤੇ ਮੌਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਨ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ, ਮਿੱਤਰਭਾਵੀ, ਕਰੁਣਾਮਈ ਅਤੇ ਕਵੀ-ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਦੱਸੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਮ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮਕਰਮ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੋ ਕੇਵਲ ਮੈਨੂੰ ਭਜਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸੱਤਮ ਹੈ।
Verse 30
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਉੱਧਵ, ਸਾਧੂ ਦਇਆਲੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਦ੍ਰੋਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਚਿੱਤ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮ, ਸਭ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਡੋਲਣ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਦਮਨ, ਮ੍ਰਿਦੁ ਸੁਭਾਉ, ਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਸ਼ਕਿੰਚਨ, ਮਿਤਾਹਾਰੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਮੁਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
ਉਹ ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨ, ਗੰਭੀਰ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਧੀਰਜਵਾਨ ਅਤੇ ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਸ਼ੋਕ, ਮੋਹ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਮੌਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ ਪਰ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ, ਮਿੱਤਰਭਾਵੀ, ਕਰੁਣਾਮਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ (ਕਵੀ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥
ਮੇਰੇ ਦੱਸੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਮੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਮ ਧਰਮ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰੇ, ਉਹੀ ਸੱਤਮ (ਸਰਵੋਤਮ) ਹੈ।
Verse 33
ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश्चास्मि यादृश: । भजन्त्यनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मता: ॥ ३३ ॥
ਮੈਨੂੰ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹਾਂ—ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਂ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ—ਜੋ ਅਨਨ੍ਯ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਭਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਮੇਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਭਗਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
The two birds symbolize the jīva and Paramātmā residing within the same ‘tree’ of the body. The fruit-eating bird represents the conditioned soul who experiences karma-phala (happiness and distress) and forgets his identity. The non-eating bird represents the Supreme Lord as the omniscient witness and controller, never entangled. The teaching is that bondage is due to ignorance and misidentification, while the Lord remains eternally liberated and can be known when the jīva turns from enjoyment to realization and devotion.
Kṛṣṇa explains that ‘bondage’ and ‘liberation’ are designations produced by māyā operating through the modes of nature. Like dream experiences, material happiness, distress, and bodily identification appear real to the conditioned mind but lack ultimate substance. The ātmā is intrinsically transcendental; liberation is the removal of ignorance and false doership, wherein one remains a witness and offers action to the Lord.
The chapter states that learning becomes barren when it does not culminate in fixing the mind on Bhagavān and hearing His glories (Hari-kathā). Such study is compared to maintaining a cow that gives no milk: the labor remains, but the essential fruit—purification, devotion, and realization—does not arise. The Bhāgavata’s criterion is transformation of consciousness toward the Lord, not mere textual mastery.
A true devotee is described through sādhu-lakṣaṇa: mercy and nonviolence, tolerance, truthfulness, freedom from envy, equanimity in happiness and distress, control of senses and eating, absence of possessiveness and prestige-seeking, honoring others, steadiness amid reversals, and compassionate work for others’ welfare. Most decisively, such a person takes exclusive shelter of the Lord’s lotus feet and worships Him alone, with unalloyed love, even if he may not articulate metaphysics perfectly.