Adhyaya 9
Mārkaṇḍeya’s Request to See Māyā and the Vision of the Cosmic Deluge
ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸਫਲ ਸਤੁਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਤਪ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਧਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਵਰ ਦੇਣ ਲੱਗੇ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਭੌਤਿਕ ਵਰਾਂ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਇਆ—ਕਿਹਾ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਾਨ ਹੈ—ਪਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗੀ: ਜਿਸ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਕੇ ਅੰਤਧਾਨ ਕੀਤਾ। ਮੁਨੀ ਭਾਵ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਕਦੇ ਕਦੇ ਵਿਧੀ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਪਭਦ੍ਰਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੰਧਿਆ-ਪੂਜਾ ਵੇਲੇ ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਲਯ ਆ ਗਿਆ—ਭਿਆਨਕ ਹਵਾਵਾਂ, ਘਣਘੋਰ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਜਲ-ਪ੍ਰਲਯ; ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਇਕੱਲਾ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਭੁੱਖ, ਡਰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਤ੍ਰਾਸ ਵਿੱਚ ‘ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ’ ਤੱਕ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਟਾਪੂ, ਵਟ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾ ਬਾਲਕ ਦਿੱਸਿਆ; ਬਾਲਕ ਨੇ ਸਾਹ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦਿੱਸਿਆ, ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਆਲਿੰਗਨ ਲਈ ਦੌੜਿਆ ਤਾਂ ਬਾਲਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਪਲ ਪ੍ਰਲਯ ਵੀ ਮਿਟ ਗਿਆ; ਮੁਨੀ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ—ਨਿਰੋਧ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਯ ਦੇ ਉਪਸੰਹਾਰ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच संस्तुतो भगवानित्थं मार्कण्डेयेन धीमता । नारायणो नरसख: प्रीत आह भृगूद्वहम् ॥ १ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਨਰ ਦੇ ਸਖਾ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲੇ।
Verse 2
श्रीभगवानुवाच भो भो ब्रह्मर्षिवर्योऽसि सिद्ध आत्मसमाधिना । मयि भक्त्यानपायिन्या तप:स्वाध्यायसंयमै: ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਹੇ! ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈਂ। ਆਤਮ-ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ, ਤਪੱਸਿਆ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਤੂੰ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਰਿਪੂਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 3
वयं ते परितुष्टा: स्म त्वद् बृहद्व्रतचर्यया । वरं प्रतीच्छ भद्रं ते वरदोऽस्मि त्वदीप्सितम् ॥ ३ ॥
ਤੇਰੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਵ੍ਰਤ-ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ— ਜੋ ਵਰ ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ, ਲੈ ਲੈ; ਮੈਂ ਵਰਦਾਤਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 4
श्रीऋषिरुवाच जितं ते देवदेवेश प्रपन्नार्तिहराच्युत । वरेणैतावतालं नो यद् भवान् समदृश्यत ॥ ४ ॥
ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਤੁਹਾਡੀ ਜੈ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਤਨਾ ਹੀ ਵਰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ।
Verse 5
गृहीत्वाजादयो यस्य श्रीमत्पादाब्जदर्शनम् । मनसा योगपक्वेन स भवान् मेऽक्षिगोचर: ॥ ५ ॥
ਯੋਗ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼੍ਰੀ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਚ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ ਹੋ।
Verse 6
अथाप्यम्बुजपत्राक्ष पुण्यश्लोकशिखामणे । द्रक्ष्ये मायां यया लोक: सपालो वेद सद्भिदाम् ॥ ६ ॥
ਹੇ ਕਮਲ-ਪੱਤਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਪੁੰਨ-ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ! ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਉਸ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਾਲਕ ਦੇਵਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਾਂਗ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
Verse 7
सूत उवाच इतीडितोऽर्चित: काममृषिणा भगवान् मुने । तथेति स स्मयन् प्रागाद् बदर्याश्रममीश्वर: ॥ ७ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸ਼ੌਨਕ! ਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਮੁਸਕਰਾਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਤਥਾਸਤੁ,” ਫਿਰ ਉਹ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 8
तमेव चिन्तयन्नर्थमृषि: स्वाश्रम एव स: । वसन्नग्न्यर्कसोमाम्बुभूवायुवियदात्मसु ॥ ८ ॥ ध्यायन् सर्वत्र च हरिं भावद्रव्यैरपूजयत् । क्वचित् पूजां विसस्मार प्रेमप्रसरसम्प्लुत: ॥ ९ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਅੱਗ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਜਲ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਬਿਜਲੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਹਰਿ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਲਪਿਤ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ; ਪਰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਆਪਣੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ।
Verse 9
तमेव चिन्तयन्नर्थमृषि: स्वाश्रम एव स: । वसन्नग्न्यर्कसोमाम्बुभूवायुवियदात्मसु ॥ ८ ॥ ध्यायन् सर्वत्र च हरिं भावद्रव्यैरपूजयत् । क्वचित् पूजां विसस्मार प्रेमप्रसरसम्प्लुत: ॥ ९ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਅੱਗ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਜਲ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਬਿਜਲੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਹਰਿ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਲਪਿਤ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ; ਪਰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਆਪਣੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ।
Verse 10
तस्यैकदा भृगुश्रेष्ठ पुष्पभद्रातटे मुने: । उपासीनस्य सन्ध्यायां ब्रह्मन् वायुरभून्महान् ॥ १० ॥
ਹੇ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੌਨਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਕ ਦਿਨ ਪੁਸ਼ਪਭਦਰਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਤਦ ਅਚਾਨਕ ਮਹਾਨ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਚੱਲ ਪਈ।
Verse 11
तं चण्डशब्दं समुदीरयन्तं बलाहका अन्वभवन् कराला: । अक्षस्थविष्ठा मुमुचुस्तडिद्भि: स्वनन्त उच्चैरभिवर्षधारा: ॥ ११ ॥
ਉਹ ਹਵਾ ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭਿਆਨਕ ਬੱਦਲ ਆ ਗਏ। ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਉਹ ਗੱਡੀ ਦੇ ਪਹੀਏ ਜਿੰਨੀ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਵਰ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗੇ।
Verse 12
ततो व्यदृश्यन्त चतु:समुद्रा: समन्तत: क्ष्मातलमाग्रसन्त: । समीरवेगोर्मिभिरुग्रनक्र- महाभयावर्तगभीरघोषा: ॥ १२ ॥
ਫਿਰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਚਾਰ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ, ਜੋ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਠਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੈਤ, ਡਰਾਉਣੇ ਭੰਵਰ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਗੂੰਜਾਂ ਸਨ।
Verse 13
अन्तर्बहिश्चाद्भिरतिद्युभि: खरै: शतह्रदाभिरुपतापितं जगत् । चतुर्विधं वीक्ष्य सहात्मना मुनि- र्जलाप्लुतां क्ष्मां विमना: समत्रसत् ॥ १३ ॥
ਮੁਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਕਠੋਰ ਹਵਾਵਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਉਗਰ ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਨਾਲ ਤੜਫ਼ਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਜਦ ਧਰਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲਮਗਨ ਹੋਈ, ਉਹ ਘਬਰਾਇਆ ਤੇ ਡਰ ਗਿਆ।
Verse 14
तस्यैवमुद्वीक्षत ऊर्मिभीषण: प्रभञ्जनाघूर्णितवार्महार्णव: । आपूर्यमाणो वरषद्भिरम्बुदै: क्ष्मामप्यधाद् द्वीपवर्षाद्रिभि: समम् ॥ १४ ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਵੇਖਦੇ ਵੇਖਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਭਰਦਾ ਗਿਆ। ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਥਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਭਿਆਨਕ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਟਾਪੂਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ।
Verse 15
सक्ष्मान्तरिक्षं सदिवं सभागणं त्रैलोक्यमासीत् सह दिग्भिराप्लुतम् । स एक एवोर्वरितो महामुनि- र्बभ्राम विक्षिप्य जटा जडान्धवत् ॥ १५ ॥
ਪਾਣੀ ਨੇ ਧਰਤੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਡੁੱਬੋ ਦਿੱਤਾ; ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਲਾਵਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਭ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ਮਹਾਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਹੀ ਬਚੇ; ਬਿਖਰੀਆਂ ਜਟਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ।
Verse 16
क्षुत्तृट्परीतो मकरैस्तिमिङ्गिलै- रुपद्रुतो वीचिनभस्वता हत: । तमस्यपारे पतितो भ्रमन् दिशो न वेद खं गां च परिश्रमेषित: ॥ १६ ॥
ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਮਕਰਾਂ ਅਤੇ ਤਿਮਿੰਗਿਲਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਝਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਅਨੰਤ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਹੀਨ ਹੋ ਕੇ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ; ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਰਹੀ, ਨਾ ਧਰਤੀ ਦੀ।
Verse 17
क्वचिन्मग्नो महावर्ते तरलैस्ताडित: क्वचित् । यादोभिर्भक्ष्यते क्वापि स्वयमन्योन्यघातिभि: ॥ १७ ॥ क्वचिच्छोकं क्वचिन्मोहं क्वचिद्दु:खं सुखं भयम् । क्वचिन्मृत्युमवाप्नोति व्याध्यादिभिरुतार्दित: ॥ १८ ॥
ਕਦੇ ਉਹ ਮਹਾਂ-ਭੰਵਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਭਿਆਨਕ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਕਿਤੇ ਜਲਚਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਨੂੰ ਦੌੜਦੇ। ਕਦੇ ਸ਼ੋਕ, ਕਦੇ ਮੋਹ, ਕਦੇ ਦੁੱਖ, ਸੁਖ, ਡਰ—ਅਤੇ ਕਦੇ ਰੋਗ ਆਦਿ ਦੀ ਤੀਖੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਰਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ।
Verse 18
क्वचिन्मग्नो महावर्ते तरलैस्ताडित: क्वचित् । यादोभिर्भक्ष्यते क्वापि स्वयमन्योन्यघातिभि: ॥ १७ ॥ क्वचिच्छोकं क्वचिन्मोहं क्वचिद्दु:खं सुखं भयम् । क्वचिन्मृत्युमवाप्नोति व्याध्यादिभिरुतार्दित: ॥ १८ ॥
ਕਦੇ ਉਹ ਮਹਾਂ-ਭੰਵਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਭਿਆਨਕ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਕਿਤੇ ਜਲਚਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਨੂੰ ਦੌੜਦੇ। ਕਦੇ ਸ਼ੋਕ, ਕਦੇ ਮੋਹ, ਕਦੇ ਦੁੱਖ, ਸੁਖ, ਡਰ—ਅਤੇ ਕਦੇ ਰੋਗ ਆਦਿ ਦੀ ਤੀਖੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਰਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ।
Verse 19
अयुतायुतवर्षाणां सहस्राणि शतानि च । व्यतीयुर्भ्रमतस्तस्मिन् विष्णुमायावृतात्मन: ॥ १९ ॥
ਉਸ ਪ੍ਰਲਯ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਲਈ—ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਕਰੋੜਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਬੀਤ ਗਏ।
Verse 20
स कदाचिद् भ्रमंस्तस्मिन् पृथिव्या: ककुदि द्विज: । न्याग्रोधपोतं ददृशे फलपल्लवशोभितम् ॥ २० ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਲ ਵਿਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਦਵਿਜ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਟਾਪੂ ਵੇਖਿਆ; ਉੱਥੇ ਫਲਾਂ ਤੇ ਕੋਪਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਬੜ ਦਾ ਰੁੱਖ ਖੜਾ ਸੀ।
Verse 21
प्रागुत्तरस्यां शाखायां तस्यापि ददृशे शिशुम् । शयानं पर्णपुटके ग्रसन्तं प्रभया तम: ॥ २१ ॥
ਉਸ ਬੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਟਾਹਣੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਵੇਖਿਆ—ਪੱਤੇ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਨਿਗਲਦਾ।
Verse 22
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਨਿਰਮਲ ਮਰਕਤ ਵਰਗਾ ਸ਼ਿਆਮ-ਨੀਲਾ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਚਮਕਦਾ, ਗਲੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੰਖ-ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਛਾਤੀ, ਸੁਡੌਲ ਨੱਕ, ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ; ਕਾਨ ਅਨਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗੇ, ਅੰਦਰ ਸ਼ੰਖਾਵਰਤ ਜਿਹੀਆਂ ਮੋੜਾਂ। ਕਮਲ-ਗਰਭ ਵਰਗੇ ਲਾਲੀਮਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇਤਰ-ਕੋਨੇ, ਮਨ ਮੋਹਣੀ ਹਾਸੀ ਤੇ ਨਜ਼ਰ; ਸਾਹ ਨਾਲ ਕੇਸ ਕੰਬਦੇ, ਅਤੇ ਵਟ-ਪੱਤੇ ਵਰਗੇ ਉਦਰ ਉੱਤੇ ਨਾਭੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਲੀਆਂ ਹਿਲਦੀਆਂ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਪ੍ਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ—ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਨੇ ਕੋਮਲ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪੈਰ ਦੀ ਉਂਗਲ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਚੁੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 23
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਨਿਰਮਲ ਮਰਕਤ ਵਰਗਾ ਸ਼ਿਆਮ-ਨੀਲਾ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਚਮਕਦਾ, ਗਲੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੰਖ-ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਛਾਤੀ, ਸੁਡੌਲ ਨੱਕ, ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ; ਕਾਨ ਅਨਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗੇ, ਅੰਦਰ ਸ਼ੰਖਾਵਰਤ ਜਿਹੀਆਂ ਮੋੜਾਂ। ਕਮਲ-ਗਰਭ ਵਰਗੇ ਲਾਲੀਮਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇਤਰ-ਕੋਨੇ, ਮਨ ਮੋਹਣੀ ਹਾਸੀ ਤੇ ਨਜ਼ਰ; ਸਾਹ ਨਾਲ ਕੇਸ ਕੰਬਦੇ, ਅਤੇ ਵਟ-ਪੱਤੇ ਵਰਗੇ ਉਦਰ ਉੱਤੇ ਨਾਭੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਲੀਆਂ ਹਿਲਦੀਆਂ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਪ੍ਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ—ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਨੇ ਕੋਮਲ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪੈਰ ਦੀ ਉਂਗਲ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਚੁੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 24
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਨਿਰਮਲ ਮਰਕਤ ਵਰਗਾ ਸ਼ਿਆਮ-ਨੀਲਾ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਚਮਕਦਾ, ਗਲੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੰਖ-ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਛਾਤੀ, ਸੁਡੌਲ ਨੱਕ, ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ; ਕਾਨ ਅਨਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗੇ, ਅੰਦਰ ਸ਼ੰਖਾਵਰਤ ਜਿਹੀਆਂ ਮੋੜਾਂ। ਕਮਲ-ਗਰਭ ਵਰਗੇ ਲਾਲੀਮਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇਤਰ-ਕੋਨੇ, ਮਨ ਮੋਹਣੀ ਹਾਸੀ ਤੇ ਨਜ਼ਰ; ਸਾਹ ਨਾਲ ਕੇਸ ਕੰਬਦੇ, ਅਤੇ ਵਟ-ਪੱਤੇ ਵਰਗੇ ਉਦਰ ਉੱਤੇ ਨਾਭੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਲੀਆਂ ਹਿਲਦੀਆਂ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਪ੍ਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ—ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਨੇ ਕੋਮਲ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪੈਰ ਦੀ ਉਂਗਲ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਚੁੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 25
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
ਉਸ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦਾ ਰੰਗ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪੰਨੇ ਵਰਗਾ ਨੀਲ-ਸ਼ਿਆਮ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀਮੁਖ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਗਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੰਖ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਛਾਤੀ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਨੱਕ ਸੁਡੌਲ, ਭੌਂਹਾਂ ਸੁੰਦਰ। ਕੰਨ ਅਨਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੰਖਾਵਰਤ ਵਰਗੀਆਂ ਮੋੜਾਂ ਵਾਲੇ; ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਕਮਲ-ਗਰਭ ਵਰਗੇ ਲਾਲਿਮਾ ਯੁਕਤ, ਮੂੰਗੇ ਵਰਗੇ ਹੋਠਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਉਸ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਮੋਹਕ ਮੁਸਕਾਨ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਲਾਲ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਸਾਹ ਨਾਲ ਕੇਸ ਕੰਬਦੇ ਅਤੇ ਬਟਪੱਤਰ ਵਰਗੇ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਵਲੀਆਂ ਹਿਲਣ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਨਾਭੀ ਵਿਗੜਦੀ। ਤਦ ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ—ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਨੇ ਕੋਮਲ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪੈਰ ਦੀ ਉਂਗਲ ਚੁੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 26
तद्दर्शनाद् वीतपरिश्रमो मुदा प्रोत्फुल्लहृत्पद्मविलोचनाम्बुज: । प्रहृष्टरोमाद्भुतभावशङ्कित: प्रष्टुं पुरस्तं प्रससार बालकम् ॥ २६ ॥
ਉਸ ਬਾਲਕ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੀ ਸਾਰੀ ਥਕਾਵਟ ਮਿਟ ਗਈ। ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ-ਕਮਲ ਅਤੇ ਨੇਤਰ-ਕਮਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜ ਉਠੇ ਅਤੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਚ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਾਰੇ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਸੰਦੇਹੀ ਹੋ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 27
तावच्छिशोर्वै श्वसितेन भार्गव: सोऽन्त: शरीरं मशको यथाविशत् । तत्राप्यदो न्यस्तमचष्ट कृत्स्नशो यथा पुरामुह्यदतीव विस्मित: ॥ २७ ॥
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਬੱਚੇ ਨੇ ਸਾਹ ਖਿੱਚਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੱਛਰ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਹੱਕਾ-ਬੱਕਾ ਰਹਿ ਗਿਆ।
Verse 28
खं रोदसी भागणानद्रिसागरान् द्वीपान् सवर्षान् ककुभ: सुरासुरान् । वनानि देशान् सरित: पुराकरान् खेटान् व्रजानाश्रमवर्णवृत्तय: ॥ २८ ॥ महान्ति भूतान्यथ भौतिकान्यसौ कालं च नानायुगकल्पकल्पनम् । यत् किञ्चिदन्यद् व्यवहारकारणं ददर्श विश्वं सदिवावभासितम् ॥ २९ ॥
ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੇਖਿਆ—ਆਕਾਸ਼, ਸਵਰਗ ਤੇ ਧਰਤੀ, ਤਾਰੇ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਵੱਡੇ ਟਾਪੂ ਤੇ ਮਹਾਂਖੰਡ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਸ਼-ਭੂਮੀਆਂ, ਚੌਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ, ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ। ਜੰਗਲ, ਦੇਸ਼, ਦਰਿਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਖਾਣਾਂ, ਖੇਤੀ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਗੋਪ-ਵ੍ਰਜ, ਅਤੇ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਆਚਾਰ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਯੁਗਾਂ ਤੇ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੰਸਾਰੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੋਰ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖੀਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 29
खं रोदसी भागणानद्रिसागरान् द्वीपान् सवर्षान् ककुभ: सुरासुरान् । वनानि देशान् सरित: पुराकरान् खेटान् व्रजानाश्रमवर्णवृत्तय: ॥ २८ ॥ महान्ति भूतान्यथ भौतिकान्यसौ कालं च नानायुगकल्पकल्पनम् । यत् किञ्चिदन्यद् व्यवहारकारणं ददर्श विश्वं सदिवावभासितम् ॥ २९ ॥
ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੇਖਿਆ—ਆਕਾਸ਼, ਸਵਰਗ ਤੇ ਧਰਤੀ, ਤਾਰੇ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਵੱਡੇ ਟਾਪੂ ਤੇ ਮਹਾਂਖੰਡ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਸ਼-ਭੂਮੀਆਂ, ਚੌਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ, ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ। ਜੰਗਲ, ਦੇਸ਼, ਦਰਿਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਖਾਣਾਂ, ਖੇਤੀ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਗੋਪ-ਵ੍ਰਜ, ਅਤੇ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਆਚਾਰ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਯੁਗਾਂ ਤੇ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੰਸਾਰੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੋਰ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖੀਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 30
हिमालयं पुष्पवहां च तां नदीं निजाश्रमं यत्र ऋषी अपश्यत । विश्वं विपश्यञ्छ्वसिताच्छिशोर्वै बहिर्निरस्तो न्यपतल्लयाब्धौ ॥ ३० ॥
ਉਸ ਨੇ ਹਿਮਾਲਿਆ, ਪੁਸ਼ਪਭਦਰਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਆਸ਼ਰਮ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ ਸਨ। ਫਿਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦੇ ਸਾਹ ਨਾਲ ਉਹ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 31
तस्मिन् पृथिव्या: ककुदि प्ररूढं वटं च तत्पर्णपुटे शयानम् । तोकं च तत्प्रेमसुधास्मितेन निरीक्षितोऽपाङ्गनिरीक्षणेन ॥ ३१ ॥ अथ तं बालकं वीक्ष्य नेत्राभ्यां धिष्ठितं हृदि । अभ्ययादतिसङ्क्लिष्ट: परिष्वक्तुमधोक्षजम् ॥ ३२ ॥
ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਛੋਟੇ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਉੱਗਿਆ ਬੜ ਦਾ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੇਟਿਆ ਬਾਲਕ ਵੇਖਿਆ। ਬਾਲਕ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਅੱਖ ਦੇ ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ; ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਉਸ ਦਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ। ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅਧੋਖਜ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 32
तस्मिन् पृथिव्या: ककुदि प्ररूढं वटं च तत्पर्णपुटे शयानम् । तोकं च तत्प्रेमसुधास्मितेन निरीक्षितोऽपाङ्गनिरीक्षणेन ॥ ३१ ॥ अथ तं बालकं वीक्ष्य नेत्राभ्यां धिष्ठितं हृदि । अभ्ययादतिसङ्क्लिष्ट: परिष्वक्तुमधोक्षजम् ॥ ३२ ॥
ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਛੋਟੇ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਉੱਗਿਆ ਬੜ ਦਾ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੇਟਿਆ ਬਾਲਕ ਵੇਖਿਆ। ਬਾਲਕ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਅੱਖ ਦੇ ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ; ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਉਸ ਦਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ। ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅਧੋਖਜ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 33
तावत् स भगवान् साक्षाद् योगाधीशो गुहाशय: । अन्तर्दध ऋषे: सद्यो यथेहानीशनिर्मिता ॥ ३३ ॥
ਉਸੇ ਪਲ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਭੂ—ਯੋਗ ਦੇ ਆਦਿ ਅਧੀਸ਼ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਗੁਹਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ—ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ; ਜਿਵੇਂ ਅਯੋਗ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਚਾਨਕ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 34
तमन्वथ वटो ब्रह्मन् सलिलं लोकसम्प्लव: । तिरोधायि क्षणादस्य स्वाश्रमे पूर्ववत्स्थित: ॥ ३४ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਬੜ ਦਾ ਰੁੱਖ, ਉਹ ਮਹਾਂ ਜਲ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸੰਪਲਵ ਵੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਾਇਆ।
Frequently Asked Questions
His request is not for entertainment or skepticism but for tattva-jijñāsā: to understand how the Lord’s śakti makes the one reality appear as many and binds conditioned beings (including rulers of the cosmos) to mistaken notions of material variegation as ultimate. The episode teaches that māyā is apprehended correctly only when seen as Bhagavān’s controlled potency, not as an independent principle.
Śāstric narration presents pralaya as a real cosmic process governed by kāla and the Lord’s will (nirodha), while also functioning pedagogically: it dramatizes the fragility of all worlds and identities under time. The double function is central to Purāṇic method—cosmology that simultaneously instructs vairāgya (detachment) and directs the mind to āśraya, the only stable refuge.
The child is Bhagavān Himself in the vatapatra-śāyī manifestation, revealing that the cosmos rests within Him even when it seems dissolved. By inhaling Mārkaṇḍeya and showing him the complete universe inside His body, the Lord demonstrates that creation, maintenance, and dissolution occur within His sovereignty; the sage’s “external” experience of chaos is thus reframed as māyā under divine control.
The disappearance underscores that mystical experience cannot be seized by personal effort alone; Bhagavān remains svatantra (fully independent). The point is not denial of intimacy, but instruction: the Lord reveals and withdraws visions to deepen surrender, preventing the devotee from mistaking extraordinary experiences for final attainment and directing him instead to steady bhakti anchored in the Lord as āśraya.