Adhyaya 8
Mārkaṇḍeya Ṛṣi Tested by Indra and Blessed by Nara-Nārāyaṇa
ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲ, ਪ੍ਰਲਯ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ-ਕਥਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਆਸਰੇ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਿਆਂ ਸ਼ੌਨਕ ਸੂਤ ਨੂੰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਦਿੱਖਦਾ ਵਿਰੋਧ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ-ਅੰਤ ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਬਚੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਟ-ਪੱਤਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਫਿਰ ਮੌਜੂਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਦਿਵਸ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਐਸਾ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਸੂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਿਗਿਆਸਾ ਹੀ ਕਲੀ ਦਾ ਮੋਹ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਆਜੀਵਨ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ, ਨਿਤ ਪੰਚ-ਆਰਾਧਨਾ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਵਧਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਇੰਦਰ ਕਾਮ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਗੰਧਰਵ, ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਲੋਭਨ ਭੇਜਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਨਾਕਾਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਗਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਆਪ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਭਾਵ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪਰਮਤਾ, ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਕਾਲਾਤੀਤ ਸ਼ਰਨ ਬਾਰੇ ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸੇਤੂ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशौनक उवाच सूत जीव चिरं साधो वद नो वदतां वर । तमस्यपारे भ्रमतां नृणां त्वं पारदर्शन: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੂਤ! ਸਾਧੂ, ਤੂੰ ਚਿਰਜੀਵੀ ਰਹਿ। ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੀ ਸੁਣਾ। ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।
Verse 2
आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥
ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤਿ ਦਿਰਘਾਯੂ ਸੀ; ਕਲਪਾਂਤ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ-ਪਲਾਵ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਬਚਿਆ। ਪਰ ਉਹੀ ਭਾਰਗਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਇਸ ਵਰਤਮਾਨ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਹੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇਸ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਮੂਹਿਕ ਪ੍ਰਲਯ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਬੇਸਹਾਰਾ ਭਟਕਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਟ-ਪੱਤੇ ਦੀ ਮੋੜ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਿਸ਼ੁ-ਪੁਰਖ ਵੇਖਿਆ। ਹੇ ਸੂਤ! ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਾਡਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਤੇ ਕੌਤੂਹਲ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਯੋਗੀ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਦੂਰ ਕਰੋ।
Verse 3
आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥
ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤਿ ਦਿਰਘਾਯੂ ਸੀ; ਕਲਪਾਂਤ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ-ਪਲਾਵ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਬਚਿਆ। ਪਰ ਉਹੀ ਭਾਰਗਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਇਸ ਵਰਤਮਾਨ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਹੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇਸ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਮੂਹਿਕ ਪ੍ਰਲਯ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਬੇਸਹਾਰਾ ਭਟਕਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਟ-ਪੱਤੇ ਦੀ ਮੋੜ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਿਸ਼ੁ-ਪੁਰਖ ਵੇਖਿਆ। ਹੇ ਸੂਤ! ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਾਡਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਤੇ ਕੌਤੂਹਲ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਯੋਗੀ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਦੂਰ ਕਰੋ।
Verse 4
आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥
ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤਿ ਦੀਰਘਾਯੂ ਸੀ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹੀ ਇਕੱਲਾ ਬਚਿਆ। ਪਰ ਉਹੀ ਭ੍ਰਿਗੁਵੰਸ਼ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਵਰਤਮਾਨ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇਸ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਮੂਹਿਕ ਪ੍ਰਲਯ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਬੇਸਹਾਰਾ ਭਟਕਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਵਟ-ਪੱਤੇ ਦੀ ਮੋੜ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਿਸ਼ੁ-ਪੁਰਖ ਵੇਖਿਆ। ਹੇ ਸੂਤ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਤੇ ਕੌਤੂਹਲ ਦੂਰ ਕਰੋ; ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਯੋਗੀ ਹੋ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ।
Verse 5
आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥
ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਦੀਰਘਾਯੂ ਸੀ; ਕਲਪਾਂਤ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਗ੍ਰਸ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਹੀ ਇਕੱਲਾ ਬਚਿਆ। ਪਰ ਉਹੀ ਭ੍ਰਿਗੁਵੰਸ਼ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਵਰਤਮਾਨ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੋਈ ਸਰਵਗ੍ਰਾਸੀ ਪ੍ਰਲਯ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਵਟ-ਪੱਤੇ ਦੀ ਮੋੜ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਿਸ਼ੁ-ਪੁਰਖ ਵੇਖਿਆ। ਹੇ ਸੂਤ, ਸਾਡਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਤੇ ਕੌਤੂਹਲ ਦੂਰ ਕਰੋ; ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਯੋਗੀ ਹੋ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ।
Verse 6
सूत उवाच प्रश्नस्त्वया महर्षेऽयं कृतो लोकभ्रमापह: । नारायणकथा यत्र गीता कलिमलापहा ॥ ६ ॥
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੌਨਕ, ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰਮ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਕਥਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਮੈਲ ਨੂੰ ਹਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 7
प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥
ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀ-ਸੰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ; ਤਪ ਅਤੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਜੀਵਨ ਭਰ ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਂਤ, ਜਟਾਧਾਰੀ ਅਤੇ ਵਲਕਲ-ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਸੀ; ਕਮੰਡਲੂ, ਡੰਡਾ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਅਤੇ ਮੇਖਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਿਧੀ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਜਿਨ, ਜਪਮਾਲਾ ਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਵੀ ਰੱਖਦਾ। ਸੰਧਿਆ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਗਨੀ, ਸੂਰਜ, ਗੁਰੂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ। ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਭਿਖਿਆ ਲਿਆ ਕੇ ਮੌਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ; ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਪਵਾਸ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਕਰੋੜਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਜੇਯ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
Verse 8
प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥
ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀ-ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ; ਤਪ ਅਤੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਿਰਤ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਜੀਵਨ ਭਰ ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਜਟਾਧਾਰੀ ਅਤੇ ਵਲਕਲ-ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਸੀ; ਕਮੰਡਲੂ, ਡੰਡਾ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ, ਮੇਖਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਜਿਨ, ਜਪਮਾਲਾ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਵੀ ਰੱਖਦਾ। ਸੰਧਿਆ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਗਨੀ, ਸੂਰਜ, ਗੁਰੂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ। ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਭਿਖਿਆ ਲਿਆ ਕੇ ਮੌਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ; ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਪਵਾਸ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਕਰੋੜਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਕਤੀ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਜੇਯ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
Verse 9
प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥
ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਤਿ-ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਵੇਦ-ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਕਠੋਰ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ। ਤਪੱਸਿਆ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਆਜੀਵਨ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਜਟਾ ਧਾਰ ਕੇ, ਵਲਕਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਕਮੰਡਲੁ, ਡੰਡਾ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ, ਮੇਖਲਾ, ਕਾਲੇ ਹਿਰਣ ਦੀ ਖਾਲ, ਜਪਮਾਲਾ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਅਗਨੀ, ਸੂਰਜ, ਗੁਰੂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਨਿੱਤ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 10
प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥
ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਉਹ ਵਾਕ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਭਿੱਖਿਆ ਲਿਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਪਵਾਸ ਹੀ ਰੱਖਦਾ।
Verse 11
प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਰੋੜਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਭਗਵਾਨ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਰਾਹੀਂ ਅਜੇਯ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
Verse 12
ब्रह्मा भृगुर्भवो दक्षो ब्रह्मपुत्राश्च येऽपरे । नृदेवपितृभूतानि तेनासन्नतिविस्मिता: ॥ १२ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਮੁਨੀ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿ—ਸਭ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ।
Verse 13
इत्थं बृहद्व्रतधरस्तप:स्वाध्यायसंयमै: । दध्यावधोक्षजं योगी ध्वस्तक्लेशान्तरात्मना ॥ १३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਿਹਦ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨਿਭਾਇਆ। ਅੰਦਰਲੇ ਸਭ ਕਲੇਸ਼ ਮਿਟ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਧੋક્ષਜ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।
Verse 14
तस्यैवं युञ्जतश्चित्तं महायोगेन योगिन: । व्यतीयाय महान् कालो मन्वन्तरषडात्मक: ॥ १४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਯੋਗ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਨੇ ਚਿੱਤ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕੀਤਾ; ਇਤਨੇ ਵਿੱਚ ਛੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਜਿਤਨਾ ਮਹਾਨ ਕਾਲ ਲੰਘ ਗਿਆ।
Verse 15
एतत् पुरन्दरो ज्ञात्वा सप्तमेऽस्मिन् किलान्तरे । तपोविशङ्कितो ब्रह्मन्नारेभे तद्विघातनम् ॥ १५ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਸ ਸੱਤਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ, ਅਰਥਾਤ ਮੌਜੂਦਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਪੁਰੰਦਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਜਾਣ ਕੇ ਡਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਲੱਗਾ।
Verse 16
गन्धर्वाप्सरस: कामं वसन्तमलयानिलौ । मुनये प्रेषयामास रजस्तोकमदौ तथा ॥ १६ ॥
ਮੁਨੀ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਾਮਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ-ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਮਲਯ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਚੰਦਨ-ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਭ ਤੇ ਮਦ ਨੂੰ ਵੀ ਭੇਜਿਆ।
Verse 17
ते वै तदाश्रमं जग्मुर्हिमाद्रे: पार्श्व उत्तरे । पुष्पभद्रा नदी यत्र चित्राख्या च शिला विभो ॥ १७ ॥
ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ ਸ਼ੌਨਕ! ਉਹ ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਸ਼ਪਭਦਰਾ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਚਿਤ੍ਰਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੱਟਾਨੀ ਚੋਟੀ ਹੈ।
Verse 18
तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम् । पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम् ॥ १८ ॥ मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम् । मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम् ॥ १९ ॥ वायु: प्रविष्ट आदाय हिमनिर्झरशीकरान् । सुमनोभि: परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम् ॥ २० ॥
ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ-ਸਥਾਨ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ—ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਦਵਿਜ ਕੁਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ। ਉੱਥੇ ਮੱਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਕੋਇਲਾਂ ਦੀ ਕੂਕ, ਖੁਸ਼ ਮੋਰਾਂ ਦਾ ਨਾਚ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦਾ ਕਲਰਵ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ। ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀ ਬਸੰਤ ਦੀ ਹਵਾ ਅੰਦਰ ਆਈ, ਹਿਮ-ਝਰਨਿਆਂ ਦੀ ਠੰਢੀ ਫੁਹਾਰ ਨਾਲ; ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਲਪੇਟੀ ਉਹ ਹਵਾ ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲੱਗੀ।
Verse 19
तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम् । पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम् ॥ १८ ॥ मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम् । मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम् ॥ १९ ॥ वायु: प्रविष्ट आदाय हिमनिर्झरशीकरान् । सुमनोभि: परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम् ॥ २० ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ, ਪਾਵਨ ਸਰੋਵਰਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਮੱਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਕੋਇਲਾਂ ਦੀ ਕੂਕ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ; ਖੁਸ਼ ਮੋਰ ਨੱਚਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨਮੱਤ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਭੀੜ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀ ਬਸੰਤ ਦੀ ਹਵਾ ਨੇੜਲੇ ਝਰਨਿਆਂ ਦੀ ਠੰਢੀ ਫੁਹਾਰ ਲੈ ਕੇ ਅੰਦਰ ਆਈ; ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰੀ ਉਹ ਹਵਾ ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਉਤੇਜਨਾ ਜਗਾਉਣ ਲੱਗੀ।
Verse 20
तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम् । पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम् ॥ १८ ॥ मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम् । मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम् ॥ १९ ॥ वायु: प्रविष्ट आदाय हिमनिर्झरशीकरान् । सुमनोभि: परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम् ॥ २० ॥
ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀ ਬਸੰਤ ਦੀ ਹਵਾ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਝਰਨਿਆਂ ਦੀ ਠੰਢੀ ਫੁਹਾਰ ਨਾਲ ਆਈ। ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰੀ ਉਹ ਹਵਾ ਵਹਿ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਦੇਵ ਦਾ ਭਾਵ ਜਗਾਉਣ ਲੱਗੀ।
Verse 21
उद्यच्चन्द्रनिशावक्त्र: प्रवालस्तबकालिभि: । गोपद्रुमलताजालैस्तत्रासीत् कुसुमाकर: ॥ २१ ॥
ਉੱਥੇ ਬਸੰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਚੜ੍ਹਦੇ ਚੰਦ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਦਾ ਮੁਖ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਕਲੀਆਂ ਤੇ ਨਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ।
Verse 22
अन्वीयमानो गन्धर्वैर्गीतवादित्रयूथकै: । अदृश्यतात्तचापेषु: स्व:स्त्रीयूथपति: स्मर: ॥ २२ ॥
ਫਿਰ ਸਵਰਗੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਕਾਮਦੇਵ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਧਾਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਆਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਗੀਤ ਗਾਂਦੇ ਅਤੇ ਵਾਜੇ ਵਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਚੱਲੇ।
Verse 23
हुत्वाग्निं समुपासीनं ददृशु: शक्रकिङ्करा: । मीलिताक्षं दुराधर्षं मूर्तिमन्तमिवानलम् ॥ २३ ॥
ਸ਼ਕਰ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਯਜ੍ਞ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ; ਉਹ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਅਜੈ ਤੇ ਅਡੋਲ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।
Verse 24
ननृतुस्तस्य पुरत: स्त्रियोऽथो गायका जगु: । मृदङ्गवीणापणवैर्वाद्यं चक्रुर्मनोरमम् ॥ २४ ॥
ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੱਚਣ ਲੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ; ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਵੀਣਾ ਤੇ ਝਾਂਝ ਆਦਿ ਦੇ ਮਨੋਹਰ ਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਸ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 25
सन्दधेऽस्त्रं स्वधनुषि काम: पञ्चमुखं तदा । मधुर्मनो रजस्तोक इन्द्रभृत्या व्यकम्पयन् ॥ २५ ॥
ਤਦੋਂ ਕਾਮਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਪੰਜ-ਮੁਖੀ ਬਾਣ ਚੜ੍ਹਾਇਆ; ਬਸੰਤ, ਮਧੁ ਆਦਿ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸੇਵਕ ਮੁਨੀ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਡੋਲਾਉਣ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 26
क्रीडन्त्या: पुञ्जिकस्थल्या: कन्दुकै: स्तनगौरवात् । भृशमुद्विग्नमध्याया: केशविस्रंसितस्रज: ॥ २६ ॥ इतस्ततोभ्रमद्दृष्टेश्चलन्त्या अनुकन्दुकम् । वायुर्जहार तद्वास: सूक्ष्मं त्रुटितमेखलम् ॥ २७ ॥
ਅਪਸਰਾ ਪੁੰਜਿਕਸਥਲੀ ਕਈ ਗੇਂਦਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਭਾਰੀ ਸਤਨਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕਮਰ ਬੇਚੈਨ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਿਖਰ ਗਈ। ਗੇਂਦਾਂ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਿਆਂ, ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਤੱਕਦਿਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਬਰੀਕ ਵਸਤ੍ਰ ਦੀ ਮੇਖਲਾ ਢਿੱਲੀ ਹੋ ਗਈ; ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਵਾ ਉਸ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਉਡਾ ਲੈ ਗਈ।
Verse 27
क्रीडन्त्या: पुञ्जिकस्थल्या: कन्दुकै: स्तनगौरवात् । भृशमुद्विग्नमध्याया: केशविस्रंसितस्रज: ॥ २६ ॥ इतस्ततोभ्रमद्दृष्टेश्चलन्त्या अनुकन्दुकम् । वायुर्जहार तद्वास: सूक्ष्मं त्रुटितमेखलम् ॥ २७ ॥
ਅਪਸਰਾ ਪੁੰਜਿਕਸਥਲੀ ਕਈ ਗੇਂਦਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਭਾਰੀ ਸਤਨਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕਮਰ ਬੇਚੈਨ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਿਖਰ ਗਈ। ਗੇਂਦਾਂ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਿਆਂ, ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਤੱਕਦਿਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਬਰੀਕ ਵਸਤ੍ਰ ਦੀ ਮੇਖਲਾ ਢਿੱਲੀ ਹੋ ਗਈ; ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਵਾ ਉਸ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਉਡਾ ਲੈ ਗਈ।
Verse 28
विससर्ज तदा बाणं मत्वा तं स्वजितं स्मर: । सर्वं तत्राभवन्मोघमनीशस्य यथोद्यम: ॥ २८ ॥
ਕਾਮਦੇਵ ਨੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸਮਝ ਕੇ ਤਦੋਂ ਬਾਣ ਛੱਡਿਆ; ਪਰ ਉੱਥੇ ਸਭ ਯਤਨ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹੇ—ਜਿਵੇਂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ-ਵਿਮੁਖ ਨਾਸਤਿਕ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਅਰਥ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 29
त इत्थमपकुर्वन्तो मुनेस्तत्तेजसा मुने । दह्यमाना निववृतु: प्रबोध्याहिमिवार्भका: ॥ २९ ॥
ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ! ਕਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਮੁਨੀ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਰੁਕ ਗਏ—ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦੇਣ ‘ਤੇ ਬੱਚੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 30
इतीन्द्रानुचरैर्ब्रह्मन् धर्षितोऽपि महामुनि: । यन्नागादहमो भावं न तच्चित्रं महत्सु हि ॥ ३० ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇੰਦਰ ਦੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਨੇ ਧਿੱਠਾਈ ਨਾਲ ਮਹਾਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਏ; ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਲਈ ਐਸੀ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ।
Verse 31
दृष्ट्वा निस्तेजसं कामं सगणं भगवान् स्वराट् । श्रुत्वानुभावं ब्रह्मर्षेर्विस्मयं समगात् परम् ॥ ३१ ॥
ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਨਿਸ਼ਤੇਜ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਪਰਮ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ।
Verse 32
तस्यैवं युञ्जतश्चित्तं तप:स्वाध्यायसंयमै: । अनुग्रहायाविरासीन्नरनारायणो हरि: ॥ ३२ ॥
ਤਪ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਸੰਤ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 33
तौ शुक्लकृष्णौ नवकञ्जलोचनौ चतुर्भुजौ रौरववल्कलाम्बरौ । पवित्रपाणी उपवीतकं त्रिवृत् कमण्डलुं दण्डमृजुं च वैणवम् ॥ ३३ ॥ पद्माक्षमालामुत जन्तुमार्जनं वेदं च साक्षात्तप एव रूपिणौ । तपत्तडिद्वर्णपिशङ्गरोचिषा प्रांशू दधानौ विबुधर्षभार्चितौ ॥ ३४ ॥
ਉਹ ਦੋਵੇਂ—ਇੱਕ ਸ਼ੁਕਲ ਵਰਣ, ਦੂਜਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਣ—ਨਵੇਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਚਤੁਰਭੁਜ ਸਨ। ਉਹ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਅਤੇ ਵਲਕਲ ਪਹਿਨੇ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਉਪਵੀਤ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮੰਡਲੂ, ਸਿੱਧਾ ਡੰਡ ਅਤੇ ਵੈਣਵ (ਬਾਂਸ) ਸੀ।
Verse 34
तौ शुक्लकृष्णौ नवकञ्जलोचनौ चतुर्भुजौ रौरववल्कलाम्बरौ । पवित्रपाणी उपवीतकं त्रिवृत् कमण्डलुं दण्डमृजुं च वैणवम् ॥ ३३ ॥ पद्माक्षमालामुत जन्तुमार्जनं वेदं च साक्षात्तप एव रूपिणौ । तपत्तडिद्वर्णपिशङ्गरोचिषा प्रांशू दधानौ विबुधर्षभार्चितौ ॥ ३४ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਰੰਗ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟਾ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਦਾ ਸ਼ਿਆਮ; ਦੋਵੇਂ ਚਤੁਰਭੁਜ, ਨਵ-ਕਮਲ-ਦਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਰੌਰਵ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਅਤੇ ਵਲਕਲ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਉਪਵੀਤ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮੰਡਲੁ, ਸਿੱਧਾ ਦੰਡ, ਵੈਣਵ, ਪਦਮਾਖ਼ਸ਼ ਮਾਲਾ, ਜੰਤੁਮਾਰਜਨ ਅਤੇ ਦਰਭ-ਗੁੱਛ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ; ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਪੀਲੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਦਿਪਤ, ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਰੂਪ, ਉੱਚੇ ਕਦ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਸਨ।
Verse 35
ते वै भगवतो रूपे नरनारायणावृषी । दृष्ट्वोत्थायादरेणोच्चैर्ननामाङ्गेन दण्डवत् ॥ ३५ ॥
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀ—ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ—ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਰੂਪ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਤੁਰੰਤ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 36
स तत्सन्दर्शनानन्दनिर्वृतात्मेन्द्रियाशय: । हृष्टरोमाश्रुपूर्णाक्षो न सेहे तावुदीक्षितुम् ॥ ३६ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇਹ, ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰੋਮਾਂਚ ਹੋ ਗਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ; ਭਾਵ-ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਨਾ ਸਕੇ।
Verse 37
उत्थाय प्राञ्जलि: प्रह्व औत्सुक्यादाश्लिषन्निव । नमो नम इतीशानौ बभाशे गद्गदाक्षरम् ॥ ३७ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਉੱਠ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਐਨੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਜਿਵੇਂ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਗਲਾ ਭਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬੋਲੇ—“ਨਮੋ ਨਮਹ।”
Verse 38
तयोरासनमादाय पादयोरवनिज्य च । अर्हणेनानुलेपेन धूपमाल्यैरपूजयत् ॥ ३८ ॥
ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਨ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਏ। ਫਿਰ ਅਰਘ੍ਯ, ਚੰਦਨ ਲੇਪ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਤੇਲ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 39
सुखमासनमासीनौ प्रसादाभिमुखौ मुनी । पुनरानम्य पादाभ्यां गरिष्ठाविदमब्रवीत् ॥ ३९ ॥
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮ ਪੂਜਨੀਯ ਮੁਨੀ ਸੁਖਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਲਈ ਤਤਪਰ ਸਨ। ਤਦ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਉਂ ਆਖਿਆ।
Verse 40
श्रीमार्कण्डेय उवाच किं वर्णये तव विभो यदुदीरितोऽसु: संस्पन्दते तमनु वाङ्मनइन्द्रियाणि । स्पन्दन्ति वै तनुभृतामजशर्वयोश्च स्वस्याप्यथापि भजतामसि भावबन्धु: ॥ ४० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਭੂ! ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਵਰਣਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ? ਤੇਰੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਸਪੰਦਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਚ ਆਮ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਰਗੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ। ਤਾਂ ਵੀ ਤੂੰ ਭਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਭਾਵ-ਬੰਧੂ, ਅੰਤਰੰਗ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ।
Verse 41
मूर्ती इमे भगवतो भगवंस्त्रिलोक्या: क्षेमाय तापविरमाय च मृत्युजित्यै । नाना बिभर्ष्यवितुमन्यतनूर्यथेदं सृष्ट्वा पुनर्ग्रससि सर्वमिवोर्णनाभि: ॥ ४१ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਤੇਰੇ ਇਹ ਦੋ ਰੂਪ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ, ਤਾਪਾਂ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ! ਤੂੰ ਇਹ ਜਗਤ ਰਚ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਨੇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਕੜੀ ਵਾਂਗ ਆਪਣਾ ਜਾਲ ਬੁਣ ਕੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ।
Verse 42
तस्यावितु: स्थिरचरेशितुरङ्घ्रिमूलं यत्स्थं न कर्मगुणकालरज: स्पृशन्ति । यद् वै स्तुवन्ति निनमन्ति यजन्त्यभीक्ष्णं ध्यायन्ति वेदहृदया मुनयस्तदाप्त्यै ॥ ४२ ॥
ਤੂੰ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕ ਅਤੇ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈਂ। ਜੋ ਤੇਰੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਮ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੀ ਰਜ-ਮੈਲ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਤੇਰੀ ਸੰਗਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੇਰੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ, ਨਿਰੰਤਰ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 43
नान्यं तवाङ्घ्र्युपनयादपवर्गमूर्ते: क्षेमं जनस्य परितोभिय ईश विद्म: । ब्रह्मा बिभेत्यलमतो द्विपरार्धधिष्ण्य: कालस्य ते किमुत तत्कृतभौतिकानाम् ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਈਸ਼! ਤੂੰ ਅਪਵਰਗ—ਮੁਕਤੀ—ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਰੂਪ ਹੈਂ। ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਤੇਰੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਦ ਦ੍ਵਿਪਰਾਰਧ ਤੱਕ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਕਾਲ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਚੇ ਹੋਏ ਭੌਤਿਕ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਕੀ ਗੱਲ!
Verse 44
तद् वै भजाम्यृतधियस्तव पादमूलं हित्वेदमात्मच्छदि चात्मगुरो: परस्य । देहाद्यपार्थमसदन्त्यमभिज्ञमात्रं विन्देत ते तर्हि सर्वमनीषितार्थम् ॥ ४४ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਗੁਰੂ, ਦੇਹ ਆਦਿ ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਢੱਕਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਭਜਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਦੇਹਾਦਿ ਨਿਰਥਕ, ਅਸਾਰ ਤੇ ਛਣਭੰਗੁਰ ਹਨ—ਕੇਵਲ ਕਲਪਿਤ ਭੇਦ। ਤੈਨੂੰ, ਸਰਬ-ਸੱਚ-ਜਾਣੂ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੂੰ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 45
सत्त्वं रजस्तम इतीश तवात्मबन्धो मायामया: स्थितिलयोदयहेतवोऽस्य । लीला धृता यदपि सत्त्वमयी प्रशान्त्यै नान्ये नृणां व्यसनमोहभियश्च याभ्याम् ॥ ४५ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਬੱਝੇ ਜੀਵ ਦੇ ਪਰਮ ਮਿੱਤਰ, ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਲਯ ਲਈ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਗੁਣ—ਸਤ੍ਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ—ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਪਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਤੂੰ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਤ੍ਵਗੁਣ ਨੂੰ ਵਰਤਦਾ ਹੈਂ; ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਡਰ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 46
तस्मात्तवेह भगवन्नथ तावकानां शुक्लां तनुं स्वदयितां कुशला भजन्ति । यत् सात्वता: पुरुषरूपमुशन्ति सत्त्वं लोको यतोऽभयमुतात्मसुखं न चान्यत् ॥ ४६ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਭਗਤ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯ ਸ਼ੁੱਧ-ਸਤ੍ਵਮਈ ਸ਼ੁਕਲ ਤਨੂ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਤ੍ਵਤ ਜਨ ਸਤ੍ਵ ਨੂੰ ਹੀ ਪੁਰੁਸ਼-ਰੂਪ—ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਗਟਤਾ—ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਇਸੀ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਭੈਤਾ, ਆਤਮਿਕ ਸੁਖ ਅਤੇ ਭਗਵੱਧਾਮ ਦਾ ਰਾਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
Verse 47
तस्मै नमो भगवते पुरुषाय भूम्ने विश्वाय विश्वगुरवे परदैवताय । नारायणाय ऋषये च नरोत्तमाय हंसाय संयतगिरे निगमेश्वराय ॥ ४७ ॥
ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ—ਜੋ ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਵਿਸ਼ਵ-ਸਰੂਪ, ਵਿਸ਼ਵ-ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪਰ-ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀ-ਰੂਪ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨਰੋਤਮ ਨਰ ਨੂੰ—ਹੰਸ-ਸੁਭਾਉ, ਬਾਣੀ-ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਨਿਗਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ—ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 48
यं वै न वेद वितथाक्षपथैर्भ्रमद्धी: सन्तं स्वकेष्वसुषु हृद्यपि दृक्पथेषु । तन्माययावृतमति: स उ एव साक्षा- दाद्यस्तवाखिलगुरोरुपसाद्य वेदम् ॥ ४८ ॥
ਝੂਠੇ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਰਾਹਾਂ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਭਟਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਭੌਤਿਕਵਾਦੀ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ, ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈਂ। ਪਰ ਭਾਵੇਂ ਬੁੱਧੀ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ—ਸਭ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਆਦਿ-ਗੁਰੂ—ਵੇਦ-ਜ੍ਞਾਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 49
यद्दर्शनं निगम आत्मरह:प्रकाशं मुह्यन्ति यत्र कवयोऽजपरा यतन्त: । तं सर्ववादविषयप्रतिरूपशीलं वन्दे महापुरुषमात्मनिगूढबोधम् ॥ ४९ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਤਮ-ਰਹੱਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਮਹਾਕਵੀ ਵੀ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਜਾ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਵਾਦੀ ਆਪਣੇ ਅਨੁਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਗੂੜ੍ਹ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮਹਾਪੁਰਖ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Frequently Asked Questions
In Purāṇic narrative logic, Indra often represents the anxious guardianship of heavenly status: when a sage’s tapas generates extraordinary tejas (spiritual potency), Indra fears displacement and sends temptations to break the vow (especially brahmacarya). The Bhagavata uses this as a teaching device: genuine yoga and bhakti are proven not by claims but by steadiness amid sensory provocation, showing that divine realization is superior to celestial enjoyments and political rank in Svarga.
He defeats it through long-established inner discipline: strict brahmacarya, regulated worship, Vedic study, and inward meditation on the Supreme Person beyond the senses. The text depicts the seducers as being ‘burned’ by his potency—meaning his mind does not grant them entry; his accumulated tapas and single-pointed devotion neutralize agitation at its source (citta-vṛtti), so the external stimulus cannot mature into desire.
Nara and Nārāyaṇa are direct personal forms of the Supreme Lord appearing as twin sages, embodying austerity, Vedic authority, and compassion. They appear to bestow mercy on Mārkaṇḍeya, confirming that the goal of tapas and yoga is not mere power or longevity but direct relationship with Bhagavān. Their manifestation also anchors the chapter’s theology: the Lord is knowable and approachable, yet remains beyond material senses and speculative methods.