Adhyaya 12
Bhāgavata-Māhātmya and the Complete Summary of the Śrīmad-Bhāgavatam
ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਲੋੜ ਉਭਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਤ ਗੋਸਵਾਮੀ ਭਕਤੀ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦਾ ਸਕੰਧ-ਵਾਰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਸਰਗ, ਵਿਸਰਗ, ਨਿਰੋਧ; ਮਨਵੰਤਰ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰ; ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਨੁਚਰਿਤ; ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਲੀਲਾ। ਫਿਰ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਹਰੀ-ਗੁਣਗਾਨ ਵਾਲੀ ਦਿਵ੍ਯ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚਾ ਮੰਗਲ ਸਾਹਿਤ ਕਹਿ ਕੇ, ਲੋਕਿਕ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭੇਦ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ‘ਨਮੋ ਹਰੀ’ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਉਚਾਰਣ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਇਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਏਕਾਦਸ਼ੀ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਵਣ/ਪਾਠ ਦੇ ਫਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਧੁਰ ਲੀਲਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਦਰਸ਼ ਵਕਤਾ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਸੂਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਆਸ਼੍ਰਯ ਹਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਗਵਤ ਸ੍ਰਵਣ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच नमो धर्माय महते नम: कृष्णाय वेधसे । ब्रह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान् वक्ष्ये सनातनान् ॥ १ ॥
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਹਾਨ ਧਰਮ—ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ—ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਅਤੇ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੁਣ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 2
एतद् व: कथितं विप्रा विष्णोश्चरितमद्भुतम् । भवद्भिर्यदहं पृष्टो नराणां पुरुषोचितम् ॥ २ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣਾਏ ਹਨ। ਐਸੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਨਾ ਹੀ ਸੱਚੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਯੋਗ ਕਰਤੱਬ ਹੈ।
Verse 3
अत्र सङ्कीर्तित: साक्षात् सर्वपापहरो हरि: । नारायणो हृषीकेशो भगवान् सात्वतां पति: ॥ ३ ॥
ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਹਰਿ ਦਾ ਪੂਰਨ ਸੰਕੀਰਤਨ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਭ ਪਾਪ-ਫਲ ਹਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਾਤਵਤਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਵਜੋਂ ਮਹਿਮਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
अत्र ब्रह्म परं गुह्यं जगत: प्रभवाप्ययम् । ज्ञानं च तदुपाख्यानं प्रोक्तं विज्ञानसंयुतम् ॥ ४ ॥
ਇੱਥੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗੁਪਤ ਭੇਦ, ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ, ਸਾਧਨਾ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ-ਯੁਕਤ ਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 5
भक्तियोग: समाख्यातो वैराग्यं च तदाश्रयम् । पारीक्षितमुपाख्यानं नारदाख्यानमेव च ॥ ५ ॥
ਇੱਥੇ ਭਕਤੀਯੋਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਵੈਰਾਗ ਵੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਦਾ ਆਖਿਆਨ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 6
प्रायोपवेशो राजर्षेर्विप्रशापात् परीक्षित: । शुकस्य ब्रह्मर्षभस्य संवादश्च परीक्षित: ॥ ६ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼—ਮੌਤ ਤੱਕ ਉਪਵਾਸ—ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨਾਲ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 7
योगधारणयोत्क्रान्ति: संवादो नारदाजयो: । अवतारानुगीतं च सर्ग: प्राधानिकोऽग्रत: ॥ ७ ॥
ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਧਾਰਣਾ ਰਾਹੀਂ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸੰਵਾਦ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਧਾਨਿਕ ਰਚਨਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 8
विदुरोद्धवसंवाद: क्षत्तृमैत्रेययोस्तत: । पुराणसंहिताप्रश्नो महापुरुषसंस्थिति: ॥ ८ ॥
ਵਿਦੁਰ ਅਤੇ ਉੱਧਵ ਦਾ ਸੰਵਾਦ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਖੱਤਾ (ਵਿਦੁਰ) ਤੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਰਾਣ-ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਲਯ ਹੋ ਕੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 9
तत: प्राकृतिक: सर्ग: सप्त वैकृतिकाश्च ये । ततो ब्रह्माण्डसम्भूतिर्वैराज: पुरुषो यत: ॥ ९ ॥
ਫਿਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਖਲਲ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਤੱਤ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਪੜਾਅ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਅੰਡ ਦੀ ਰਚਨਾ—ਜਿਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ (ਵੈਰਾਜ) ਪੁਰੁਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 10
कालस्य स्थूलसूक्ष्मस्य गति: पद्मसमुद्भव: । भुव उद्धरणेऽम्भोधेर्हिरण्याक्षवधो यथा ॥ १० ॥
ਕਾਲ ਦੀ ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੂਖਮ ਗਤੀ, ਗਰਭੋਦਕਸ਼ਾਈ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਕਮਲ ਦਾ ਉਤਪੱਤ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਵੇਲੇ ਗਰਭੋਦਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਦਾ ਵਧ—ਇਹ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Verse 11
ऊर्ध्वतिर्यगवाक्सर्गो रुद्रसर्गस्तथैव च । अर्धनारीश्वरस्याथ यत: स्वायम्भुवो मनु: ॥ ११ ॥
ਭਾਗਵਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਆਸੁਰੀ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ; ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਜਨਮ; ਅਤੇ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ—ਇਹ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 12
शतरूपा च या स्त्रीणामाद्या प्रकृतिरुत्तमा । सन्तानो धर्मपत्नीनां कर्दमस्य प्रजापते: ॥ १२ ॥
ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ—ਜੋ ਮਨੂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਤਨੀ ਸੀ—ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕਰਦਮ ਦੀਆਂ ਧਰਮ-ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ—ਇਹ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 13
अवतारो भगवत: कपिलस्य महात्मन: । देवहूत्याश्च संवाद: कपिलेन च धीमता ॥ १३ ॥
ਭਾਗਵਤ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਮਹਾਤਮਾ ਕਪਿਲ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾ-ਵਿਦਵਾਨ ਕਪਿਲ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੇਵਹੂਤੀ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ।
Verse 14
नवब्रह्मसमुत्पत्तिर्दक्षयज्ञविनाशनम् । ध्रुवस्य चरितं पश्चात्पृथो: प्राचीनबर्हिष: ॥ १४ ॥ नारदस्य च संवादस्तत: प्रैयव्रतं द्विजा: । नाभेस्ततोऽनु चरितमृषभस्य भरतस्य च ॥ १५ ॥
ਇੱਥੇ ਨੌਂ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ, ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼, ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ, ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹੀ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ, ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹੀ ਤੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੱਗੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਭਾਗਵਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਨਾਭੀ, ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਦੇ ਗੁਣ-ਕਰਮ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 15
नवब्रह्मसमुत्पत्तिर्दक्षयज्ञविनाशनम् । ध्रुवस्य चरितं पश्चात्पृथो: प्राचीनबर्हिष: ॥ १४ ॥ नारदस्य च संवादस्तत: प्रैयव्रतं द्विजा: । नाभेस्ततोऽनु चरितमृषभस्य भरतस्य च ॥ १५ ॥
ਇੱਥੇ ਨੌਂ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ, ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼, ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ, ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹੀ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ, ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹੀ ਤੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੱਗੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਭਾਗਵਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਨਾਭੀ, ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਦੇ ਗੁਣ-ਕਰਮ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 16
द्वीपवर्षसमुद्राणां गिरिनद्युपवर्णनम् । ज्योतिश्चक्रस्य संस्थानं पातालनरकस्थिति: ॥ १६ ॥
ਭਾਗਵਤ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੀਪਾਂ, ਵਰ੍ਹਿਆਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਜੋਤਿਸ਼-ਚੱਕਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਨਰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵੀ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 17
दक्षजन्म प्रचेतोभ्यस्तत्पुत्रीणां च सन्तति: । यतो देवासुरनरास्तिर्यङ्नगखगादय: ॥ १७ ॥
ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਪੁਨਰਜਨਮ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਨਾਗ, ਪੰਛੀ ਆਦਿ ਜਾਤੀਆਂ ਚੱਲੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 18
त्वाष्ट्रस्य जन्म निधनं पुत्रयोश्च दितेर्द्विजा: । दैत्येश्वरस्य चरितं प्रह्लादस्य महात्मन: ॥ १८ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਇੱਥੇ ਤ੍ਵਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਦਾ ਜਨਮ ਤੇ ਨਿਧਨ, ਅਤੇ ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ ਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਤੀ-ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 19
मन्वन्तरानुकथनं गजेन्द्रस्य विमोक्षणम् । मन्वन्तरावताराश्च विष्णोर्हयशिरादय: ॥ १९ ॥
ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਗਜੇਂਦਰ ਦੀ ਮੁਕਤੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਵਤਾਰ—ਹਯਸ਼ੀਰਸ਼ ਆਦਿ—ਵੀ ਇੱਥੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 20
कौर्मं मात्स्यं नारसिंहं वामनं च जगत्पते: । क्षीरोदमथनं तद्वदमृतार्थे दिवौकसाम् ॥ २० ॥
ਭਾਗਵਤ ਵਿੱਚ ਜਗਤਪਤੀ ਦੇ ਕੂਰਮ, ਮਤਸ੍ਯ, ਨਰਸਿੰਹ ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਕਟ ਹੋਣ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਮਥਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਹੈ।
Verse 21
देवासुरमहायुद्धं राजवंशानुकीर्तनम् । इक्ष्वाकुजन्म तद्वंश: सुद्युम्नस्य महात्मन: ॥ २१ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਗਾਥਾ, ਇਖ਼ਵਾਕੂ ਦਾ ਜਨਮ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵੰਸ਼, ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੁਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਦਾ ਵੰਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 22
इलोपाख्यानमत्रोक्तं तारोपाख्यानमेव च । सूर्यवंशानुकथनं शशादाद्या नृगादय: ॥ २२ ॥
ਇੱਥੇ ਇਲਾ ਦੀ ਕਥਾ, ਤਾਰਾ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ—ਸ਼ਸ਼ਾਦ ਆਦਿ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਗ ਆਦਿ—ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 23
सौकन्यं चाथ शर्याते: ककुत्स्थस्य च धीमत: । खट्वाङ्गस्य च मान्धातु: सौभरे: सगरस्य च ॥ २३ ॥
ਸੁਕਨਿਆ, ਸ਼ਰ੍ਯਾਤੀ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਕਕੁਤ੍ਸਥ, ਖਟ੍ਵਾਂਗ, ਮਾਂਧਾਤਾ, ਸੌਭਰੀ ਅਤੇ ਸਗਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Verse 24
रामस्य कोशलेन्द्रस्य चरितं किल्बिषापहम् । निमेरङ्गपरित्यागो जनकानां च सम्भव: ॥ २४ ॥
ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ ਭਾਗਵਤ ਵਿੱਚ ਕੋਸ਼ਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਜਾ ਨਿਮੀ ਦੇ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਜਨਕ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।
Verse 25
रामस्य भार्गवेन्द्रस्य नि:क्षत्रीकरणं भुव: । ऐलस्य सोमवंशस्य ययातेर्नहुषस्य च ॥ २५ ॥ दौष्मन्तेर्भरतस्यापि शान्तनोस्तत्सुतस्य च । ययातेर्ज्येष्ठपुत्रस्य यदोर्वंशोऽनुकीर्तित: ॥ २६ ॥
ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ ਭਾਗਵਤ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਗੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਵਾਨ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਮਵੰਸ਼ ਦੇ ਐਲ, ਯਯਾਤੀ, ਨਹੁਸ਼, ਦੁਸ਼ਯੰਤ-ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ, ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਨੁ-ਪੁੱਤਰ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਯਯਾਤੀ ਦੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਯਦੂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਯਦੁਵੰਸ਼ ਦਾ ਵੀ ਕੀਰਤਨ ਹੈ।
Verse 26
रामस्य भार्गवेन्द्रस्य नि:क्षत्रीकरणं भुव: । ऐलस्य सोमवंशस्य ययातेर्नहुषस्य च ॥ २५ ॥ दौष्मन्तेर्भरतस्यापि शान्तनोस्तत्सुतस्य च । ययातेर्ज्येष्ठपुत्रस्य यदोर्वंशोऽनुकीर्तित: ॥ २६ ॥
ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ ਭਾਗਵਤ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਗੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਵਾਨ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਮਵੰਸ਼ ਦੇ ਐਲ, ਯਯਾਤੀ, ਨਹੁਸ਼, ਦੁਸ਼ਯੰਤ-ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ, ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਨੁ-ਪੁੱਤਰ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਯਯਾਤੀ ਦੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਯਦੂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਯਦੁਵੰਸ਼ ਦਾ ਵੀ ਕੀਰਤਨ ਹੈ।
Verse 27
यत्रावतीर्णो भगवान् कृष्णाख्यो जगदीश्वर: । वसुदेवगृहे जन्म ततो वृद्धिश्च गोकुले ॥ २७ ॥
ਜਿਸ ਯਦੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਵਤਰੇ, ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਘਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੋਕੁਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਤੇ ਵਧੋਤਰੀ ਹੋਈ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 28
तस्य कर्माण्यपाराणि कीर्तितान्यसुरद्विष: । पूतनासुपय:पानं शकटोच्चाटनं शिशो: ॥ २८ ॥ तृणावर्तस्य निष्पेषस्तथैव बकवत्सयो: । अघासुरवधो धात्रा वत्सपालावगूहनम् ॥ २९ ॥
ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਅਪਾਰ ਲੀਲਾਵਾਂ ਵੀ ਕੀਰਤਿਤ ਹਨ—ਪੂਤਨਾ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਖਿੱਚ ਲੈਣਾ, ਬਾਲਕ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਕਟ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਣਾ, ਤ੍ਰਿਣਾਵਰਤ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣਾ, ਬਕਾਸੁਰ ਅਤੇ ਵਤਸਾਸੁਰ ਦਾ ਵਧ, ਅਘਾਸੁਰ ਸੰਹਾਰ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬੱਛੜਿਆਂ ਤੇ ਗੋਪ-ਸਖਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾਇਆ ਤਦ ਦੀ ਲੀਲਾ।
Verse 29
तस्य कर्माण्यपाराणि कीर्तितान्यसुरद्विष: । पूतनासुपय:पानं शकटोच्चाटनं शिशो: ॥ २८ ॥ तृणावर्तस्य निष्पेषस्तथैव बकवत्सयो: । अघासुरवधो धात्रा वत्सपालावगूहनम् ॥ २९ ॥
ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਅਪਾਰ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪੂਤਨਾ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਖਿੱਚ ਲੈਣਾ, ਬਾਲਕ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਕਟ ਤੋੜਨਾ, ਤ੍ਰਿਣਾਵਰਤ ਦਾ ਮਰਦਨ, ਬਕਾਸੁਰ‑ਵਤਸਾਸੁਰ‑ਅਘਾਸੁਰ ਦਾ ਵਧ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਬੱਛੜਿਆਂ ਤੇ ਗੋਪ ਸਖਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾਉਣ ਦੀ ਲੀਲਾ।
Verse 30
धेनुकस्य सहभ्रातु: प्रलम्बस्य च सङ्क्षय: । गोपानां च परित्राणं दावाग्ने: परिसर्पत: ॥ ३० ॥
ਧੇਨੁਕਾਸੁਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੰਬਾਸੁਰ ਦਾ ਸੰਹਾਰ, ਅਤੇ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲਦੀ ਦਾਵਾਗਨੀ ਤੋਂ ਗੋਪ ਬਾਲਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਬਲਰਾਮ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਭਾਗਵਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Verse 31
दमनं कालियस्याहेर्महाहेर्नन्दमोक्षणम् । व्रतचर्या तु कन्यानां यत्र तुष्टोऽच्युतो व्रतै: ॥ ३१ ॥ प्रसादो यज्ञपत्नीभ्यो विप्राणां चानुतापनम् । गोवर्धनोद्धारणं च शक्रस्य सुरभेरथ ॥ ३२ ॥ यज्ञाभिषेक: कृष्णस्य स्त्रीभि: क्रीडा च रात्रिषु । शङ्खचूडस्य दुर्बुद्धेर्वधोऽरिष्टस्य केशिन: ॥ ३३ ॥
ਕਾਲੀਆ ਸੱਪ ਦਾ ਦਮਨ, ਮਹਾਂ ਸੱਪ ਤੋਂ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਮੁਕਤੀ, ਕੁਆਰੀ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਵਰਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਯਜ੍ਞ-ਪਤਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ; ਗੋਵਰਧਨ ਉਠਾਉਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਤੇ ਸੁਰਭੀ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਾ‑ਅਭਿਸ਼ੇਕ; ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਚੂੜ, ਅਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਕੇਸ਼ੀ ਵਰਗੇ ਦੁਸ਼ਟ ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਵਧ—ਇਹ ਲੀਲਾਵਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Verse 32
दमनं कालियस्याहेर्महाहेर्नन्दमोक्षणम् । व्रतचर्या तु कन्यानां यत्र तुष्टोऽच्युतो व्रतै: ॥ ३१ ॥ प्रसादो यज्ञपत्नीभ्यो विप्राणां चानुतापनम् । गोवर्धनोद्धारणं च शक्रस्य सुरभेरथ ॥ ३२ ॥ यज्ञाभिषेक: कृष्णस्य स्त्रीभि: क्रीडा च रात्रिषु । शङ्खचूडस्य दुर्बुद्धेर्वधोऽरिष्टस्य केशिन: ॥ ३३ ॥
ਕਾਲੀਆ ਸੱਪ ਦਾ ਦਮਨ, ਮਹਾਂ ਸੱਪ ਤੋਂ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਮੁਕਤੀ, ਕੁਆਰੀ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਵਰਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਯਜ੍ਞ-ਪਤਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ; ਗੋਵਰਧਨ ਉਠਾਉਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਤੇ ਸੁਰਭੀ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਾ‑ਅਭਿਸ਼ੇਕ; ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਚੂੜ, ਅਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਕੇਸ਼ੀ ਵਰਗੇ ਦੁਸ਼ਟ ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਵਧ—ਇਹ ਲੀਲਾਵਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Verse 33
दमनं कालियस्याहेर्महाहेर्नन्दमोक्षणम् । व्रतचर्या तु कन्यानां यत्र तुष्टोऽच्युतो व्रतै: ॥ ३१ ॥ प्रसादो यज्ञपत्नीभ्यो विप्राणां चानुतापनम् । गोवर्धनोद्धारणं च शक्रस्य सुरभेरथ ॥ ३२ ॥ यज्ञाभिषेक: कृष्णस्य स्त्रीभि: क्रीडा च रात्रिषु । शङ्खचूडस्य दुर्बुद्धेर्वधोऽरिष्टस्य केशिन: ॥ ३३ ॥
ਕਾਲੀਆ ਸੱਪ ਦਾ ਦਮਨ, ਮਹਾਂ ਸੱਪ ਤੋਂ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਮੁਕਤੀ, ਕੁਆਰੀ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਵਰਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਯਜ੍ਞ-ਪਤਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ; ਗੋਵਰਧਨ ਉਠਾਉਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਤੇ ਸੁਰਭੀ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਾ‑ਅਭਿਸ਼ੇਕ; ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਚੂੜ, ਅਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਕੇਸ਼ੀ ਵਰਗੇ ਦੁਸ਼ਟ ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਵਧ—ਇਹ ਲੀਲਾਵਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Verse 34
अक्रूरागमनं पश्चात् प्रस्थानं रामकृष्णयो: । व्रजस्त्रीणां विलापश्च मथुरालोकनं तत: ॥ ३४ ॥
ਭਾਗਵਤ ਵਿੱਚ ਅਕ੍ਰੂਰ ਦਾ ਆਗਮਨ, ਫਿਰ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਦਾ ਵ੍ਰਜ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ, ਵ੍ਰਜ ਗੋਪੀਆਂ ਦਾ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਥੁਰਾ-ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Verse 35
गजमुष्टिकचाणूरकंसादीनां तथा वध: । मृतस्यानयनं सूनो: पुन: सान्दीपनेर्गुरो: ॥ ३५ ॥
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੂਵਲਯਾਪੀਡ ਹਾਥੀ, ਮੁਸ਼ਟਿਕ ਤੇ ਚਾਣੂਰ ਮੱਲ, ਕংস ਆਦਿ ਦਾ ਵਧ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਂਦੀਪਨੀ ਮੁਨੀ ਦੇ ਮਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਹੈ।
Verse 36
मथुरायां निवसता यदुचक्रस्य यत्प्रियम् । कृतमुद्धवरामाभ्यां युतेन हरिणा द्विजा: ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਿਆਂ, ਉੱਧਵ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨੇ ਯਦੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਕਿਹੜੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 37
जरासन्धसमानीतसैन्यस्य बहुशो वध: । घातनं यवनेन्द्रस्य कुशस्थल्या निवेशनम् ॥ ३७ ॥
ਜਰਾਸੰਧ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਾਸ, ਯਵਨ ਰਾਜਾ ਕਾਲਯਵਨ ਦਾ ਵਧ, ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਨਗਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 38
आदानं पारिजातस्य सुधर्माया: सुरालयात् । रुक्मिण्या हरणं युद्धे प्रमथ्य द्विषतो हरे: ॥ ३८ ॥
ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਪਾਰਿਜਾਤ ਦਾ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁਧਰਮਾ ਸਭਾ ਲਿਆਏ, ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਰੁਕਮਿਣੀ ਦਾ ਹਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 39
हरस्य जृम्भणं युद्धे बाणस्य भुजकृन्तनम् । प्राग्ज्योतिषपतिं हत्वा कन्यानां हरणं च यत् ॥ ३९ ॥
ਇੱਥੇ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਬਾਣਾਸੁਰ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਜੰਭਾਈ ਲਗਵਾ ਕੇ ਪਰਾਜਿਤ ਕੀਤਾ, ਬਾਣਾਸੁਰ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਕੱਟੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਗਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਪੁਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਕੈਦ ਕੁਆਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਇਆ।
Verse 40
चैद्यपौण्ड्रकशाल्वानां दन्तवक्रस्य दुर्मते: । शम्बरो द्विविद: पीठो मुर: पञ्चजनादय: ॥ ४० ॥ माहात्म्यं च वधस्तेषां वाराणस्याश्च दाहनम् । भारावतरणं भूमेर्निमित्तीकृत्य पाण्डवान् ॥ ४१ ॥
ਇੱਥੇ ਚੇਦੀ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਪੌਂਡ੍ਰਕ, ਸ਼ਾਲਵ, ਦੁਸ਼ਟ-ਬੁੱਧੀ ਦੰਤਵਕ੍ਰ, ਸ਼ੰਬਰ, ਦ੍ਵਿਵਿਦ, ਪੀਠ, ਮੁਰ, ਪੰਚਜਨ ਆਦਿ ਦੈਤਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਵਧ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਮਿੱਤ ਬਣਾ ਕੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਯੁੱਧ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਲਕਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ।
Verse 41
चैद्यपौण्ड्रकशाल्वानां दन्तवक्रस्य दुर्मते: । शम्बरो द्विविद: पीठो मुर: पञ्चजनादय: ॥ ४० ॥ माहात्म्यं च वधस्तेषां वाराणस्याश्च दाहनम् । भारावतरणं भूमेर्निमित्तीकृत्य पाण्डवान् ॥ ४१ ॥
ਇੱਥੇ ਚੇਦੀ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਪੌਂਡ੍ਰਕ, ਸ਼ਾਲਵ, ਦੁਸ਼ਟ-ਬੁੱਧੀ ਦੰਤਵਕ੍ਰ, ਸ਼ੰਬਰ, ਦ੍ਵਿਵਿਦ, ਪੀਠ, ਮੁਰ, ਪੰਚਜਨ ਆਦਿ ਦੈਤਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਵਧ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਮਿੱਤ ਬਣਾ ਕੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਯੁੱਧ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਲਕਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ।
Verse 42
विप्रशापापदेशेन संहार: स्वकुलस्य च । उद्धवस्य च संवादो वसुदेवस्य चाद्भुत: ॥ ४२ ॥ यत्रात्मविद्या ह्यखिला प्रोक्ता धर्मविनिर्णय: । ततो मर्त्यपरित्याग आत्मयोगानुभावत: ॥ ४३ ॥
ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੰਹਾਰ, ਨਾਰਦ ਨਾਲ ਵਸੁਦੇਵ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਸੰਵਾਦ, ਅਤੇ ਉੱਧਵ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੰਵਾਦ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ—ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਤਮਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਤਿਆਗ, ਇਹ ਸਭ ਭਾਗਵਤ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਹੈ।
Verse 43
विप्रशापापदेशेन संहार: स्वकुलस्य च । उद्धवस्य च संवादो वसुदेवस्य चाद्भुत: ॥ ४२ ॥ यत्रात्मविद्या ह्यखिला प्रोक्ता धर्मविनिर्णय: । ततो मर्त्यपरित्याग आत्मयोगानुभावत: ॥ ४३ ॥
ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੰਹਾਰ, ਨਾਰਦ ਨਾਲ ਵਸੁਦੇਵ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਸੰਵਾਦ, ਅਤੇ ਉੱਧਵ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੰਵਾਦ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ—ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਤਮਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਤਿਆਗ, ਇਹ ਸਭ ਭਾਗਵਤ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਹੈ।
Verse 44
युगलक्षणवृत्तिश्च कलौ नृणामुपप्लव: । चतुर्विधश्च प्रलय उत्पत्तिस्त्रिविधा तथा ॥ ४४ ॥
ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਤੇ ਵਰਤਾਰਾ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਉਪਦ੍ਰਵ, ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Verse 45
देहत्यागश्च राजर्षेर्विष्णुरातस्य धीमत: । शाखाप्रणयनमृषेर्मार्कण्डेयस्य सत्कथा । महापुरुषविन्यास: सूर्यस्य जगदात्मन: ॥ ४५ ॥
ਇੱਥੇ ਧੀਮਾਨ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼్ణੁਰਾਤ (ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ) ਦੇ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਵਿਆਸਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਜਗਤ-ਆਤਮਾ ਸੂਰਜ-ਰੂਪ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰਚਨਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 46
इति चोक्तं द्विजश्रेष्ठा यत्पृष्टोऽहमिहास्मि व: । लीलावतारकर्माणि कीर्तितानीह सर्वश: ॥ ४६ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਯਥਾਵਤ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਲੀਲਾ-ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਰਤਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 47
पतित: स्खलितश्चार्त: क्षुत्त्वा वा विवशो गृणन् । हरये नम इत्युच्चैर्मुच्यते सर्वपातकात् ॥ ४७ ॥
ਡਿੱਗਦੇ, ਫਿਸਲਦੇ, ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਛੀਂਕਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਜੇ ਕੋਈ ਬੇਵਸ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ “ਹਰਏ ਨਮਹ” ਕਹਿ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਪਾਪ-ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 48
सङ्कीर्त्यमानो भगवाननन्त: श्रुतानुभावो व्यसनं हि पुंसाम् । प्रविश्य चित्तं विधुनोत्यशेषं यथा तमोऽर्कोऽभ्रमिवातिवात: ॥ ४८ ॥
ਜਦੋਂ ਅਨੰਤ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸੰਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਤਿੱਖੀ ਹਵਾ ਬੱਦਲ ਹਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 49
मृषा गिरस्ता ह्यसतीरसत्कथा न कथ्यते यद् भगवानधोक्षज: । तदेव सत्यं तदुहैव मङ्गलं तदेव पुण्यं भगवद्गुणोदयम् ॥ ४९ ॥
ਜੋ ਬਾਣੀ ਅਧੋਖਜ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਝੂਠੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ। ਭਗਵਦ-ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਹੀ ਸੱਚ, ਮੰਗਲ ਤੇ ਪੁੰਨ ਹੈ।
Verse 50
तदेव रम्यं रुचिरं नवं नवं तदेव शश्वन्मनसो महोत्सवम् । तदेव शोकार्णवशोषणं नृणां यदुत्तम:श्लोकयशोऽनुगीयते ॥ ५० ॥
ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਗਾਨ ਹੀ ਸੁੰਦਰ, ਰਸਭਰਿਆ ਅਤੇ ਸਦਾ ਨਵਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਲਈ ਨਿੱਤ ਦਾ ਮਹੋਤਸਵ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਕ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 51
न यद् वचश्चित्रपदं हरेर्यशो जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् । तद् ध्वाङ्क्षतीर्थं न तु हंससेवितं यत्राच्युतस्तत्र हि साधवोऽमला: ॥ ५१ ॥
ਜੋ ਬਾਣੀ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਹੋਵੇ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰੀ ਦੇ ਯਸ਼ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਗਾਂਦੀ, ਉਹ ਕਾਂਵਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਵਰਗੀ ਹੈ; ਹੰਸ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਨਿਰਮਲ ਸਾਧੂ ਹਨ।
Verse 52
तद्वाग्विसर्गो जनताघसम्प्लवो यस्मिन् प्रतिश्लोकमबद्धवत्यपि । नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्कितानि य- च्छृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधव: ॥ ५२ ॥
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਉਹ ਸਾਹਿਤ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਅੰਕਿਤ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਸ਼ਲੋਕ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਧੂਰੀ ਹੋਵੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬਾੜ ਹੈ। ਐਸੇ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਧੂ ਸੁਣਦੇ, ਗਾਂਦੇ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ।
Verse 53
नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् । कुत: पुन: शश्वदभद्रमीश्वरे न ह्यर्पितं कर्म यदप्यनुत्तमम् ॥ ५३ ॥
ਅਚ੍ਯੁਤ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨੈਸ਼ਕਰਮ੍ਯ ਵੀ ਸੋਭਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਨਿਰੰਜਨ ਗਿਆਨ ਵੀ ਭਗਵਦ-ਭਾਵ ਬਿਨਾ ਸੁੰਦਰ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਜੋ ਕਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਉੱਤਮ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?
Verse 54
यश:श्रियामेव परिश्रम: परो वर्णाश्रमाचारतप:श्रुतादिषु । अविस्मृति: श्रीधरपादपद्मयो- र्गुणानुवादश्रवणादरादिभि: ॥ ५४ ॥
ਵਰਨਾਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ, ਤਪ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਵੱਡਾ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮ ਅਕਸਰ ਕੇਵਲ ਲੋਕਿਕ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਧਨ-ਐਸ਼ਵਰ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਧਿਆਨਪੂਰਵਕ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦੀ ਅਵਿਸਮ੍ਰਿਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 55
अविस्मृति: कृष्णपदारविन्दयो: क्षिणोत्यभद्राणि च शं तनोति । सत्त्वस्य शुद्धिं परमात्मभक्तिं ज्ञानं च विज्ञानविरागयुक्तम् ॥ ५५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦੀ ਅਵਿਸਮ੍ਰਿਤੀ ਸਭ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਭਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਗਿਆਨ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 56
यूयं द्विजाग्र्या बत भूरिभागा यच्छश्वदात्मन्यखिलात्मभूतम् । नारायणं देवमदेवमीश- मजस्रभावा भजताविवेश्य ॥ ५६ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਤੁਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬਹੁਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੇ ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਈ ਵਸਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਪ੍ਰੇਮ ਅਡੋਲ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸੇ ਦੀ ਭਜਨਾ ਕਰੋ।
Verse 57
अहं च संस्मारित आत्मतत्त्वं श्रुतं पुरा मे परमर्षिवक्त्रात् । प्रायोपवेशे नृपते: परीक्षित: सदस्यृषीणां महतां च शृण्वताम् ॥ ५७ ॥
ਮੈਂ ਵੀ ਹੁਣ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣੀ ਹੋਈ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਮੌਤ ਤੱਕ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਤਦ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁਣਦੇ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ।
Verse 58
एतद्व: कथितं विप्रा: कथनीयोरुकर्मण: । माहात्म्यं वासुदेवस्य सर्वाशुभविनाशनम् ॥ ५८ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਸਦਾ ਕੀਰਤਨਯੋਗ ਹਨ। ਇਹ ਕਥਾ ਸਭ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 59
य एतत् श्रावयेन्नित्यं यामक्षणमनन्यधी: । श्लोकमेकं तदर्धं वा पादं पादार्धमेव वा । श्रद्धावान् योऽनुशृणुयात् पुनात्यात्मानमेव स: ॥ ५९ ॥
ਜੋ ਅਡੋਲ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਹਰ ਪਲ ਨਿੱਤ ਇਸ ਭਾਗਵਤ ਦਾ ਪਾਠ/ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਵਾਏ, ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਕ ਸ਼ਲੋਕ, ਅੱਧਾ ਸ਼ਲੋਕ, ਇਕ ਪਾਦ ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਪਾਦ ਵੀ ਸੁਣੇ—ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 60
द्वादश्यामेकादश्यां वा शृण्वन्नायुष्यवान्भवेत् । पठत्यनश्नन् प्रयतस्पूतो भवति पातकात् ॥ ६० ॥
ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਜੋ ਇਹ ਭਾਗਵਤ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 61
पुष्करे मथुरायां च द्वारवत्यां यतात्मवान् । उपोष्य संहितामेतां पठित्वा मुच्यते भयात् ॥ ६१ ॥
ਪੁਸ਼ਕਰ, ਮਥੁਰਾ ਜਾਂ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ/ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 62
देवता मुनय: सिद्धा: पितरो मनवो नृपा: । यच्छन्ति कामान् गृणत: शृण्वतो यस्य कीर्तनात् ॥ ६२ ॥
ਜੋ ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ, ਮੁਨੀ, ਸਿੱਧ, ਪਿਤਰ, ਮਨੂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 63
ऋचो यजूंषि सामानि द्विजोऽधीत्यानुविन्दते । मधुकुल्या घृतकुल्या: पय:कुल्याश्च तत्फलम् ॥ ६३ ॥
ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਵੀ ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਦ, ਘਿਉ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ।
Verse 64
पुराणसंहितामेतामधीत्य प्रयतो द्विज: । प्रोक्तं भगवता यत्तु तत्पदं परमं व्रजेत् ॥ ६४ ॥
ਜੋ ਸੰਯਮੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਪੁਰਾਣ-ਸੰਹਿਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 65
विप्रोऽधीत्याप्नुयात् प्रज्ञां राजन्योदधिमेखलाम् । वैश्यो निधिपतित्वं च शूद्र: शुध्येत पातकात् ॥ ६५ ॥
ਸ਼੍ਰੀਮਦ-ਭਾਗਵਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ, ਖ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ, ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਧਨ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 66
कलिमलसंहतिकालनोऽखिलेशो हरिरितरत्र न गीयते ह्यभीक्ष्णम् । इह तु पुनर्भगवानशेषमूर्ति: परिपठितोऽनुपदं कथाप्रसङ्गै: ॥ ६६ ॥
ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪਾਪ-ਮਲ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਰਵ-ਨਿਯੰਤਾ ਹਰੀ ਦੀ ਸਦਾ ਸਿਫ਼ਤ ਹੋਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਪਰ ਇਸ ਸ਼੍ਰੀਮਦ-ਭਾਗਵਤ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਸਮੇਤ ਕਥਾ-ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਦ ਪਦ ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Verse 67
तमहमजमनन्तमात्मतत्त्वं जगदुदयस्थितिसंयमात्मशक्तिम् । द्युपतिभिरजशक्रशङ्कराद्यै- र्दुरवसितस्तवमच्युतं नतोऽस्मि ॥ ६७ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਅਜ, ਅਨੰਤ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਸ਼ੰਕਰ ਆਦਿ ਵੀ ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ—ਉਸ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 68
उपचितनवशक्तिभि: स्व आत्म- न्युपरचितस्थिरजङ्गमालयाय । भगवत उपलब्धिमात्रधाम्ने सुरऋषभाय नम: सनातनाय ॥ ६८ ॥
ਮੈਂ ਸਨਾਤਨ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਅਗੂ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨੌਂ ਭੌਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਚਲ-ਅਚਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਯ ਬਣਾਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ, ਅਤੀਤ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 69
स्वसुखनिभृतचेतास्तद्वयुदस्तान्यभावो- ऽप्यजितरुचिरलीलाकृष्टसारस्तदीयम् । व्यतनुत कृपया यस्तत्त्वदीपं पुराणं तमखिलवृजिनघ्नं व्याससूनुं नतोऽस्मि ॥ ६९ ॥
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ, ਵਿਆਸਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਮੰਗਲ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਇਕਾਂਤਵਾਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ; ਪਰ ਅਜਿਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਧੁਰ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੱਤਵ-ਦੀਪ ਪਰਮ ਪੁਰਾਣ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਉਚਾਰਿਆ।
Frequently Asked Questions
As a siddhānta-closure: the chapter functions like an index with a purpose—showing that all narratives (creation, manvantaras, dynasties, avatāras, Kṛṣṇa-līlā, dissolution) converge on āśraya, the Supreme Lord. The summary is not merely informational; it is meant to fix the listener’s remembrance in Hari and affirm bhakti as the Bhāgavatam’s final intent.
The verse teaches the intrinsic potency of Hari-nāma: contact with the Lord’s name invokes divine purification because the name is non-different from the Lord (nāma-tattva). The emphasis is that even unintended remembrance can break sinful momentum; deliberate, faithful hearing and chanting yields deeper purification and steady devotion.
Literature devoid of Hari-kathā is compared to a ‘crow’s pilgrimage’—attractive to those who relish worldly refuse—whereas devotees, likened to swans (haṁsas), seek the clear waters of divine glorification. The point is qualitative: speech becomes auspicious and truthful when it awakens devotion to the infallible Lord, even if stylistically imperfect.
Śukadeva is Vyāsa’s son and the principal reciter of the Bhāgavatam to Mahārāja Parīkṣit. Though originally absorbed in impersonal Brahman realization, he became attracted to Kṛṣṇa’s līlā and compassionately spoke the Bhāgavatam. He is praised because his realization, detachment, and sweetness of Hari-kathā together make him the archetypal Bhāgavata-vaktā.
SB 12.12 teaches that even partial hearing purifies, while attentive recitation brings cleansing of sins, longevity when heard on Ekādaśī/Dvādaśī, fearlessness when studied with restraint and pilgrimage discipline, and broad auspiciousness acknowledged by devas and sages. The highest benefit is remembrance of Kṛṣṇa’s lotus feet, yielding bhakti with realized knowledge and renunciation.