Adhyaya 11
Kriyā-yoga, the Virāṭ-Puruṣa Mapping, and the Sun-God’s Monthly Expansions
ਦੁਆਦਸ਼ ਸਕੰਧ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਾਧਨਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੋਂ ਤੰਤਰ-ਸਿੱਧਾਂਤ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਨਿਯਮਬੱਧ ਆਰਾਧਨਾ ਰੂਪ ਕ੍ਰਿਆ-ਯੋਗ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਅਨੁਰੂਪਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ, ਆਯੁਧਾਂ, ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਕਰਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਜੜ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਘਟਾਏ ਬਿਨਾਂ। ਸੂਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਰਾਟ-ਭਾਵਨਾ ਦੱਸ ਕੇ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਦੇਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਕੌਸਤੁਭ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ, ਵਨਮਾਲਾ, ਪੀਤਾਂਬਰ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ-ਚਕ੍ਰ-ਗਦਾ-ਧਨੁਸ਼ ਆਦਿ ਨੂੰ ਭੂਤ-ਤੱਤ, ਪ੍ਰਾਣ, ਗੁਣ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਰਗੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਅਰਥ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸ਼ੌਨਕ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੇ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ‘ਸੱਤ ਦੇ ਸਮੂਹ’ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਸੂਤ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਪ੍ਰਕਟੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੇ ਸਹਚਰ (ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਨਾਗ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ) ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਤਹ-ਸੰਧਿਆ ਸਮਰਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਧਿਆਨਮਈ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਦਿਨਚਰਿਆ ਭਕਤੀ-ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਕਾਲ-ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशौनक उवाच अथेममर्थं पृच्छामो भवन्तं बहुवित्तमम् । समस्ततन्त्रराद्धान्ते भवान् भागवत तत्त्ववित् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੂਤ! ਤੁਸੀਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਭਗਤ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਸਭ ਤੰਤਰ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ।
Verse 2
तान्त्रिका: परिचर्यायां केवलस्य श्रिय: पते: । अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च यै: ॥ २ ॥ तन्नो वर्णय भद्रं ते क्रियायोगं बुभुत्सताम् । येन क्रियानैपुणेन मर्त्यो यायादमर्त्यताम् ॥ ३ ॥
ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਪੂਜਾ ਕਰਦਿਆਂ ਭਗਤ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗ, ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿਹੜੇ ਜਿਹੜੇ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ! ਜਾਣਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਸਾਨੂੰ ਕ੍ਰਿਆ-ਯੋਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਰਣਨ ਕਰੋ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਮਰਤਯ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।
Verse 3
तान्त्रिका: परिचर्यायां केवलस्य श्रिय: पते: । अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च यै: ॥ २ ॥ तन्नो वर्णय भद्रं ते क्रियायोगं बुभुत्सताम् । येन क्रियानैपुणेन मर्त्यो यायादमर्त्यताम् ॥ ३ ॥
ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਪੂਜਾ ਕਰਦਿਆਂ ਭਗਤ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗ, ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿਹੜੇ ਜਿਹੜੇ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ! ਜਾਣਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਸਾਨੂੰ ਕ੍ਰਿਆ-ਯੋਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਰਣਨ ਕਰੋ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਮਰਤਯ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।
Verse 4
सूत उवाच नमस्कृत्य गुरून् वक्ष्ये विभूतीर्वैष्णवीरपि । या: प्रोक्ता वेदतन्त्राभ्यामाचार्यै: पद्मजादिभि: ॥ ४ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਗੁਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਤੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਦਮਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਕਹੀਆਂ ਹਨ।
Verse 5
मायाद्यैर्नवभिस्तत्त्वै: स विकारमयो विराट् । निर्मितो दृश्यते यत्र सचित्के भुवनत्रयम् ॥ ५ ॥
ਅਵ੍ਯਕਤ ਮਾਇਆ ਆਦਿ ਨੌਂ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ (ਵਿਰਾਟ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਦਿਸ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 6
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪੌਰੁਸ਼ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਹੈ—ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ, ਦਿਉਲੋਕ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ, ਆਕਾਸ਼ ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ; ਸੂਰਜ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਹਵਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਾਸਿਕਾਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਉਸ ਦਾ ਜਨਨੇੰਦ੍ਰਿਯ, ਅਪਾਨ (ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ) ਉਸ ਦਾ ਗੁਦਾ; ਲੋਕਪਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਚੰਦਰਮਾ ਉਸ ਦਾ ਮਨ, ਯਮ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ। ਲੱਜਾ ਹੇਠਲਾ ਹੋਠ, ਲੋਭ ਉੱਪਰਲਾ ਹੋਠ; ਚਾਂਦਨੀ ਦੰਦ, ਭ੍ਰਮ ਉਸ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ; ਰੁੱਖ ਉਸ ਦੇ ਰੋਮ, ਬੱਦਲ ਉਸ ਦੇ ਕੇਸ ਹਨ।
Verse 7
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪੌਰੁਸ਼ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਹੈ—ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ, ਦਿਉਲੋਕ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ, ਆਕਾਸ਼ ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ; ਸੂਰਜ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਹਵਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਾਸਿਕਾਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਉਸ ਦਾ ਜਨਨੇੰਦ੍ਰਿਯ, ਅਪਾਨ (ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ) ਉਸ ਦਾ ਗੁਦਾ; ਲੋਕਪਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਚੰਦਰਮਾ ਉਸ ਦਾ ਮਨ, ਯਮ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ। ਲੱਜਾ ਹੇਠਲਾ ਹੋਠ, ਲੋਭ ਉੱਪਰਲਾ ਹੋਠ; ਚਾਂਦਨੀ ਦੰਦ, ਭ੍ਰਮ ਉਸ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ; ਰੁੱਖ ਉਸ ਦੇ ਰੋਮ, ਬੱਦਲ ਉਸ ਦੇ ਕੇਸ ਹਨ।
Verse 8
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪੌਰੁਸ਼ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਹੈ—ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ, ਦਿਉਲੋਕ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ, ਆਕਾਸ਼ ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ; ਸੂਰਜ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਹਵਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਾਸਿਕਾਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਉਸ ਦਾ ਜਨਨੇੰਦ੍ਰਿਯ, ਅਪਾਨ (ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ) ਉਸ ਦਾ ਗੁਦਾ; ਲੋਕਪਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਚੰਦਰਮਾ ਉਸ ਦਾ ਮਨ, ਯਮ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ। ਲੱਜਾ ਹੇਠਲਾ ਹੋਠ, ਲੋਭ ਉੱਪਰਲਾ ਹੋਠ; ਚਾਂਦਨੀ ਦੰਦ, ਭ੍ਰਮ ਉਸ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ; ਰੁੱਖ ਉਸ ਦੇ ਰੋਮ, ਬੱਦਲ ਉਸ ਦੇ ਕੇਸ ਹਨ।
Verse 9
यावानयं वै पुरुषो यावत्या संस्थया मित: । तावानसावपि महापुरुषो लोकसंस्थया ॥ ९ ॥
ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਲੋਕ ਦੇ ਸਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਾਪ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪ ਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹ-ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਮਾਪ ਕੇ ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਮਾਪ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
कौस्तुभव्यपदेशेन स्वात्मज्योतिर्बिभर्त्यज: । तत्प्रभा व्यापिनी साक्षात् श्रीवत्समुरसा विभु: ॥ १० ॥
ਅਜਨਮਾ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਮਣੀ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਭਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਰਸ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ।
Verse 11
स्वमायां वनमालाख्यां नानागुणमयीं दधत् । वासश्छन्दोमयं पीतं ब्रह्मसूत्रं त्रिवृत् स्वरम् ॥ ११ ॥ बिभर्ति साङ्ख्यं योगं च देवो मकरकुण्डले । मौलिं पदं पारमेष्ठ्यं सर्वलोकाभयङ्करम् ॥ १२ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਨਾ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੀਤ ਵਸਤ੍ਰ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦ ਹਨ ਅਤੇ ਜਨੇਊ ਤਿੰਨ ਧੁਨੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਹੈ। ਮਕਰ-ਆਕਾਰ ਕੁੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਭਯ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕੁਟ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ।
Verse 12
स्वमायां वनमालाख्यां नानागुणमयीं दधत् । वासश्छन्दोमयं पीतं ब्रह्मसूत्रं त्रिवृत् स्वरम् ॥ ११ ॥ बिभर्ति साङ्ख्यं योगं च देवो मकरकुण्डले । मौलिं पदं पारमेष्ठ्यं सर्वलोकाभयङ्करम् ॥ १२ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਨਾ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੀਤ ਵਸਤ੍ਰ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦ ਹਨ ਅਤੇ ਜਨੇਊ ਤਿੰਨ ਧੁਨੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਹੈ। ਮਕਰ-ਆਕਾਰ ਕੁੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਭਯ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕੁਟ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ।
Verse 13
अव्याकृतमनन्ताख्यमासनं यदधिष्ठित: । धर्मज्ञानादिभिर्युक्तं सत्त्वं पद्ममिहोच्यते ॥ १३ ॥
ਅਨੰਤ ਨਾਮ ਦਾ ਆਸਨ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕਮਲ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਨੂੰ ਸੱਤ੍ਵ ਗੁਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 14
ओज:सहोबलयुतं मुख्यतत्त्वं गदां दधत् । अपां तत्त्वं दरवरं तेजस्तत्त्वं सुदर्शनम् ॥ १४ ॥ नभोनिभं नभस्तत्त्वमसिं चर्म तमोमयम् । कालरूपं धनु: शार्ङ्गं तथा कर्ममयेषुधिम् ॥ १५ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਗਦਾ ਓਜ, ਸਹ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੁੱਖ ਤੱਤ—ਪ੍ਰਾਣ—ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੰਖ ਜਲ-ਤੱਤ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਅਗਨੀ/ਤੇਜ ਤੱਤ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗੀ ਸ਼ੁੱਧ ਤਲਵਾਰ ਆਕਾਸ਼-ਤੱਤ ਹੈ; ਢਾਲ ਤਮੋਗੁਣ, ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਕਾਲ-ਰੂਪ, ਅਤੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਤੂਣੀਰ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
Verse 15
ओज:सहोबलयुतं मुख्यतत्त्वं गदां दधत् । अपां तत्त्वं दरवरं तेजस्तत्त्वं सुदर्शनम् ॥ १४ ॥ नभोनिभं नभस्तत्त्वमसिं चर्म तमोमयम् । कालरूपं धनु: शार्ङ्गं तथा कर्ममयेषुधिम् ॥ १५ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਗਦਾ ਓਜ, ਸਹ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੁੱਖ ਤੱਤ—ਪ੍ਰਾਣ—ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੰਖ ਜਲ-ਤੱਤ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਅਗਨੀ/ਤੇਜ ਤੱਤ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗੀ ਸ਼ੁੱਧ ਤਲਵਾਰ ਆਕਾਸ਼-ਤੱਤ ਹੈ; ਢਾਲ ਤਮੋਗੁਣ, ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਕਾਲ-ਰੂਪ, ਅਤੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਤੂਣੀਰ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
Verse 16
इन्द्रियाणि शरानाहुराकूतीरस्य स्यन्दनम् । तन्मात्राण्यस्याभिव्यक्तिं मुद्रयार्थक्रियात्मताम् ॥ १६ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੀਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਥ ਪ੍ਰਬਲ ਕਰਿਆਸ਼ੀਲ ਮਨ (ਆਕੂਤੀ) ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਹਰ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਕ ਕਰਮ ਦਾ ਸਾਰ ਹਨ।
Verse 17
मण्डलं देवयजनं दीक्षा संस्कार आत्मन: । परिचर्या भगवत आत्मनो दुरितक्षय: ॥ १७ ॥
ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਦੀਖਿਆ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਸਭ ਪਾਪ-ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ।
Verse 18
भगवान् भगशब्दार्थं लीलाकमलमुद्वहन् । धर्मं यशश्च भगवांश्चामरव्यजनेऽभजत् ॥ १८ ॥
ਭਗਵਾਨ ‘ਭਗ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਕਮਲ ਨੂੰ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਯਸ਼—ਇਹ ਦੋ ਚਾਮਰ-ਪੱਖਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
आतपत्रं तु वैकुण्ठं द्विजा धामाकुतोभयम् । त्रिवृद्वेद: सुपर्णाख्यो यज्ञं वहति पूरुषम् ॥ १९ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਛਤਰ ਹੀ ਵੈਕੁੰਠ ਧਾਮ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਢੋਣ ਵਾਲਾ ਸੁਪਰਨ ਗਰੁੜ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 20
अनपायिनी भगवती श्री: साक्षादात्मनो हरे: । विष्वक्सेनस्तन्त्रमूर्तिर्विदित: पार्षदाधिप: । नन्दादयोऽष्टौ द्वा:स्थाश्च तेऽणिमाद्या हरेर्गुणा: ॥ २० ॥
ਭਗਵਤੀ ਸ਼੍ਰੀਲਕਸ਼ਮੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਹਰਿ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਰੰਗ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਆਦਿ ਤੰਤਰਾਂ ਦਾ ਮੂਰਤ ਸਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੰਦ ਆਦਿ ਅੱਠ ਦਰਬਾਨ ਹਰਿ ਦੀਆਂ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਹਨ।
Verse 21
वासुदेव: सङ्कर्षण: प्रद्युम्न: पुरुष: स्वयम् । अनिरुद्ध इति ब्रह्मन् मूर्तिव्यूहोऽभिधीयते ॥ २१ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਅਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ—ਇਹੀ ਸਵਯੰ ਪੁਰੁਸ਼ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਚਤੁਰ-ਵਿਊਹ ਰੂਪ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 22
स विश्वस्तैजस: प्राज्ञस्तुरीय इति वृत्तिभि: । अर्थेन्द्रियाशयज्ञानैर्भगवान् परिभाव्यते ॥ २२ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਤ (ਵਿਸ਼ਵ), ਸੁਪਨੇ (ਤੈਜਸ) ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ (ਪ੍ਰਾਜ্ঞ) ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਰੂਪ—ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬਾਹਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਅਤੀਤ ਅਵਸਥਾ ਤੁਰੀਆ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 23
अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पैर्भगवांस्तच्चतुष्टयम् । बिभर्ति स्म चतुर्मूर्तिर्भगवान् हरिरीश्वर: ॥ २३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹਰਿ ਚਾਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਰ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅੰਗ, ਉਪਾਂਗ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Verse 24
द्विजऋषभ स एष ब्रह्मयोनि: स्वयंदृक् स्वमहिमपरिपूर्णो मायया च स्वयैतत् । सृजति हरति पातीत्याख्ययानावृताक्षो विवृत इव निरुक्तस्तत्परैरात्मलभ्य: ॥ २४ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਹੀ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਆਦਿ-ਸਰੋਤ, ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭੌਤਿਕ ਕਰਤੱਬਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਆਤਮਾ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 25
श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग् राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य । गोविन्द गोपवनिताव्रजभृत्यगीत- तीर्थश्रव: श्रवणमङ्गल पाहि भृत्यान् ॥ २५ ॥
ਹੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਹੇ ਅਰਜੁਨ-ਸਖਾ! ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ! ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਟੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਵਾਲੇ! ਜਿਸ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ! ਹੇ ਗੋਵਿੰਦ! ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ, ਗੋਪ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੇਵਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਰਤੀ ਗਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਕੀਰਤੀ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੰਗਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।
Verse 26
य इदं कल्य उत्थाय महापुरुषलक्षणम् । तच्चित्त: प्रयतो जप्त्वा ब्रह्म वेद गुहाशयम् ॥ २६ ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ, ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਚਿੱਤ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਸ ਲੱਛਣ-ਵਰਨਨ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
श्रीशौनक उवाच शुको यदाह भगवान् विष्णुराताय शृण्वते । सौरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तक: ॥ २७ ॥ तेषां नामानि कर्माणि नियुक्तानामधीश्वरै: । ब्रूहि न: श्रद्दधानानां व्यूहं सूर्यात्मनो हरे: ॥ २८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਸੁਣ ਰਹੇ ਵਿਸ਼ਣੁਰਾਤ (ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ) ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਸੂਰਜਦੇਵ ਦਾ ਗਣ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਅਧੀਸ਼ਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਸਾਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਹਾਂ, ਦੱਸੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਰਯ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੇ ਇਹ ਨਿੱਜੀ ਵ੍ਯੂਹ-ਵਿਸਤਾਰ ਹਨ।
Verse 28
श्रीशौनक उवाच शुको यदाह भगवान् विष्णुराताय शृण्वते । सौरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तक: ॥ २७ ॥ तेषां नामानि कर्माणि नियुक्तानामधीश्वरै: । ब्रूहि न: श्रद्दधानानां व्यूहं सूर्यात्मनो हरे: ॥ २८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਸੁਣ ਰਹੇ ਵਿਸ਼ਣੁਰਾਤ (ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ) ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਸੂਰਜਦੇਵ ਦਾ ਗਣ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਅਧੀਸ਼ਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਸਾਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਹਾਂ, ਦੱਸੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਰਯ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੇ ਇਹ ਨਿੱਜੀ ਵ੍ਯੂਹ-ਵਿਸਤਾਰ ਹਨ।
Verse 29
सूत उवाच अनाद्यविद्यया विष्णोरात्मन: सर्वदेहिनाम् । निर्मितो लोकतन्त्रोऽयं लोकेषु परिवर्तते ॥ २९ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਸਾਰੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਨਾਦਿ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਲੋਕ-ਤੰਤਰ ਰਚਿਆ ਹੈ; ਉਹੀ ਸੂਰਜ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
एक एव हि लोकानां सूर्य आत्मादिकृद्धरि: । सर्ववेदक्रियामूलमृषिभिर्बहुधोदित: ॥ ३० ॥
ਸੂਰਜਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ ਹਨ; ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਆਦਿ-ਕਰਤਾ ਹਨ। ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧਿਤ ਸਭ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦਾ ਮੂਲ ਵੀ ਉਹੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 31
कालो देश: क्रिया कर्ता करणं कार्यमागम: । द्रव्यं फलमिति ब्रह्मन् नवधोक्तोऽजया हरि: ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮੂਲ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਸੂਰਜ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਪੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹਨ—ਕਾਲ, ਦੇਸ਼, ਯਤਨ, ਕਰਤਾ, ਕਰਣ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪੂਜਾ-ਸਾਮਗਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਫਲ।
Verse 32
मध्वादिषु द्वादशसु भगवान् कालरूपधृक् । लोकतन्त्राय चरति पृथग्द्वादशभिर्गणै: ॥ ३२ ॥
ਭਗਵਾਨ ਕਾਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਧਾਰ ਕੇ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਧੁ ਆਦਿ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਛੇ ਸਹਚਰਾਂ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਗਣ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
धाता कृतस्थली हेतिर्वासुकी रथकृन्मुने । पुलस्त्यस्तुम्बुरुरिति मधुमासं नयन्त्यमी ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਮਧੁ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ—ਧਾਤਾ ਸੂਰਜਦੇਵ, ਕ੍ਰਿਤਸਥਲੀ ਅਪਸਰਾ, ਹੇਤੀ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਵਾਸੁਕੀ ਨਾਗ, ਰਥਕ੍ਰਿਤ ਯਕਸ਼, ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਤੁੰਬੁਰੂ ਗੰਧਰਵ।
Verse 34
अर्यमा पुलहोऽथौजा: प्रहेति: पुञ्जिकस्थली । नारद: कच्छनीरश्च नयन्त्येते स्म माधवम् ॥ ३४ ॥
ਅਰਯਮਾ ਸੂਰਜ-ਦੇਵ, ਪੁਲਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਥੌਜਾ ਯਕਸ਼, ਪ੍ਰਹੇਤੀ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪੁੰਜਿਕਸਥਲੀ ਅਪਸਰਾ, ਨਾਰਦ ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਕੱਛਨੀਰ ਨਾਗ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਮਾਧਵ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 35
मित्रोऽत्रि: पौरुषेयोऽथ तक्षको मेनका हहा: । रथस्वन इति ह्येते शुक्रमासं नयन्त्यमी ॥ ३५ ॥
ਮਿਤ੍ਰ ਸੂਰਜ-ਦੇਵ, ਅਤ੍ਰਿ ਰਿਸ਼ੀ, ਪੌਰੁਸ਼ੇਯ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਤਕਸ਼ਕ ਨਾਗ, ਮੇਨਕਾ ਅਪਸਰਾ, ਹਾਹਾ ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਰਥਸਵਨ ਯਕਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 36
वसिष्ठो वरुणो रम्भा सहजन्यस्तथा हुहू: । शुक्रश्चित्रस्वनश्चैव शुचिमासं नयन्त्यमी ॥ ३६ ॥
ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ, ਵਰੁਣ ਸੂਰਜ-ਦੇਵ, ਰੰਭਾ ਅਪਸਰਾ, ਸਹਜਨ੍ਯ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਹੁਹੂ ਗੰਧਰਵ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨਾਗ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਸਵਨ ਯਕਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੁਚਿ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 37
इन्द्रो विश्वावसु: श्रोता एलापत्रस्तथाङ्गिरा: । प्रम्लोचा राक्षसो वर्यो नभोमासं नयन्त्यमी ॥ ३७ ॥
ਇੰਦਰ ਸੂਰਜ-ਦੇਵ, ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਗੰਧਰਵ, ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਯਕਸ਼, ਏਲਾਪਤ੍ਰ ਨਾਗ, ਅੰਗਿਰਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਮ੍ਲੋਚਾ ਅਪਸਰਾ ਅਤੇ ਵਰ੍ਯ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਇਹ ਸਭ ਨਭਸ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 38
विवस्वानुग्रसेनश्च व्याघ्र आसारणो भृगु: । अनुम्लोचा शङ्खपालो नभस्याख्यं नयन्त्यमी ॥ ३८ ॥
ਵਿਵਸਵਾਨ ਸੂਰਜ-ਦੇਵ, ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਗੰਧਰਵ, ਵਿਆਘ੍ਰ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਆਸਾਰਣ ਯਕਸ਼, ਭ੍ਰਿਗੁ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਨੁਮ੍ਲੋਚਾ ਅਪਸਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਪਾਲ ਨਾਗ—ਇਹ ਸਭ ਨਭਸ੍ਯ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 39
पूषा धनञ्जयो वात: सुषेण: सुरुचिस्तथा । घृताची गौतमश्चेति तपोमासं नयन्त्यमी ॥ ३९ ॥
ਪੂਸ਼ਾ ਸੂਰਜਦੇਵ ਵਜੋਂ, ਧਨੰਜਯ ਨਾਗ ਵਜੋਂ, ਵਾਤ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਜੋਂ, ਸੁਸ਼ੇਣ ਗੰਧਰਵ ਵਜੋਂ, ਸੁਰੂਚਿ ਯਕਸ਼ ਵਜੋਂ, ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ ਅਪਸਰਾ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਮੁਨੀ ਵਜੋਂ—ਇਹ ਸਭ ਤਪੋ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 40
ऋतुर्वर्चा भरद्वाज: पर्जन्य: सेनजित्तथा । विश्व ऐरावतश्चैव तपस्याख्यं नयन्त्यमी ॥ ४० ॥
ਰਿਤੁ ਯਕਸ਼ ਵਜੋਂ, ਵਰਚਾ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਜੋਂ, ਭਰਦਵਾਜ ਮੁਨੀ ਵਜੋਂ, ਪਰਜਨ੍ਯ ਸੂਰਜਦੇਵ ਵਜੋਂ, ਸੇਨਜਿਤ ਅਪਸਰਾ ਵਜੋਂ, ਵਿਸ਼੍ਵ ਗੰਧਰਵ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਐਰਾਵਤ ਨਾਗ ਵਜੋਂ—ਇਹ ‘ਤਪਸਿਆ’ ਨਾਮਕ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 41
अथांशु: कश्यपस्तार्क्ष्य ऋतसेनस्तथोर्वशी । विद्युच्छत्रुर्महाशङ्ख: सहोमासं नयन्त्यमी ॥ ४१ ॥
ਅੰਸ਼ੁ ਸੂਰਜਦੇਵ ਵਜੋਂ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਮੁਨੀ ਵਜੋਂ, ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਯਕਸ਼ ਵਜੋਂ, ਰਿਤਸੇਨ ਗੰਧਰਵ ਵਜੋਂ, ਉਰਵਸ਼ੀ ਅਪਸਰਾ ਵਜੋਂ, ਵਿਦ੍ਯੁਚ੍ਛਤ੍ਰੁ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਮਹਾਸ਼ੰਖ ਨਾਗ ਵਜੋਂ—ਇਹ ਸਭ ਸਹੋ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 42
भग: स्फूर्जोऽरिष्टनेमिरूर्ण आयुश्च पञ्चम: । कर्कोटक: पूर्वचित्ति: पुष्यमासं नयन्त्यमी ॥ ४२ ॥
ਭਗ ਸੂਰਜਦੇਵ ਵਜੋਂ, ਸ੍ਫੂਰ੍ਜ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਜੋਂ, ਅਰਿਸ਼੍ਟਨੇਮਿ ਗੰਧਰਵ ਵਜੋਂ, ਊਰ੍ਣਾ ਯਕਸ਼ ਵਜੋਂ, ਆਯੁ ਮੁਨੀ ਵਜੋਂ, ਕਰ੍ਕੋਟਕ ਨਾਗ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਪੂਰ੍ਵਚਿੱਤੀ ਅਪਸਰਾ ਵਜੋਂ—ਇਹ ਸਭ ਪੁਸ਼੍ਯ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 43
त्वष्टा ऋचीकतनय: कम्बलश्च तिलोत्तमा । ब्रह्मापेतोऽथ शतजिद् धृतराष्ट्र इषम्भरा: ॥ ४३ ॥
ਤ੍ਵਸ਼੍ਟਾ ਸੂਰਜਦੇਵ ਵਜੋਂ; ਰਿਚੀਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਮਦਗ੍ਨੀ ਮੁਨੀ ਵਜੋਂ; ਕੰਬਲਾਸ਼੍ਵ ਨਾਗ ਵਜੋਂ; ਤਿਲੋਤ੍ਤਮਾ ਅਪਸਰਾ ਵਜੋਂ; ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਪੇਤ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਜੋਂ; ਸ਼ਤਜਿਤ ਯਕਸ਼ ਵਜੋਂ; ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼੍ਟ੍ਰ ਗੰਧਰਵ ਵਜੋਂ—ਇਹ ਇਸ਼ਾ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 44
विष्णुरश्वतरो रम्भा सूर्यवर्चाश्च सत्यजित् । विश्वामित्रो मखापेत ऊर्जमासं नयन्त्यमी ॥ ४४ ॥
ਊਰਜ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਸ਼ਵਤਰ ਨਾਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਰੰਭਾ ਅਪਸਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਯਵਰਚਾ ਗੰਧਰਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਤ੍ਯਜਿਤ ਯਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਖਾਪੇਤ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 45
एता भगवतो विष्णोरादित्यस्य विभूतय: । स्मरतां सन्ध्ययोर्नृणां हरन्त्यंहो दिने दिने ॥ ४५ ॥
ਇਹ ਸਭ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪ੍ਰਾਤಃ ਅਤੇ ਸਾਯੰ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪਫਲ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 46
द्वादशस्वपि मासेषु देवोऽसौ षड्भिरस्य वै । चरन् समन्तात्तनुते परत्रेह च सन्मतिम् ॥ ४६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸੂਰਜਦੇਵ ਆਪਣੇ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਹਚਰਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ—ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸਦਬੁੱਧੀ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 47
सामर्ग्यजुर्भिस्तल्लिङ्गैऋर्षय: संस्तुवन्त्यमुम् । गन्धर्वास्तं प्रगायन्ति नृत्यन्त्यप्सरसोऽग्रत: ॥ ४७ ॥ उन्नह्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथयोजका: । चोदयन्ति रथं पृष्ठे नैऋर्ता बलशालिन: ॥ ४८ ॥
ਰਿਸ਼ੀ ਸਮ, ਰਿਗ ਅਤੇ ਯਜੁਰ ਵੇਦ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ—ਜੋ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੀ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੰਧਰਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਅੱਗੇ ਨੱਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਗ ਰਥ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਕੱਸਦੇ ਹਨ, ਯਕ੍ਸ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਥ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਖਸ਼ਸ ਪਿੱਛੋਂ ਰਥ ਨੂੰ ਧੱਕ ਕੇ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 48
सामर्ग्यजुर्भिस्तल्लिङ्गैऋर्षय: संस्तुवन्त्यमुम् । गन्धर्वास्तं प्रगायन्ति नृत्यन्त्यप्सरसोऽग्रत: ॥ ४७ ॥ उन्नह्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथयोजका: । चोदयन्ति रथं पृष्ठे नैऋर्ता बलशालिन: ॥ ४८ ॥
ਰਿਸ਼ੀ ਸਮ, ਰਿਗ ਅਤੇ ਯਜੁਰ ਵੇਦ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ—ਜੋ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੀ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੰਧਰਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਅੱਗੇ ਨੱਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਗ ਰਥ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਕੱਸਦੇ ਹਨ, ਯਕ੍ਸ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਥ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਖਸ਼ਸ ਪਿੱਛੋਂ ਰਥ ਨੂੰ ਧੱਕ ਕੇ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 49
वालखिल्या: सहस्राणि षष्टिर्ब्रह्मर्षयोऽमला: । पुरतोऽभिमुखं यान्ति स्तुवन्ति स्तुतिभिर्विभुम् ॥ ४९ ॥
ਰਥ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਨਾਮ ਦੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਰਿਸ਼ੀ ਅੱਗੇ ਚਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 50
एवं ह्यनादिनिधनो भगवान् हरिरीश्वर: । कल्पे कल्पे स्वमात्मानं व्यूह्य लोकानवत्यज: ॥ ५० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਅਜ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਕੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter presents kriyā-yoga as disciplined worship (arcana) grounded in authoritative tantra and Vedic testimony, aimed at fixing consciousness on Viṣṇu through prescribed forms, meditations, and meanings. It is ‘conclusive’ because it integrates ritual precision with bhakti’s goal—purification, removal of sin, and realization of the Lord in the heart—rather than treating ritual as merely worldly merit.
Virāṭ description is a pedagogical upāsanā (meditative aid): it trains the mind to see the cosmos as ordered under the Supreme Person’s sovereignty. The Bhāgavata simultaneously safeguards transcendence by distinguishing the Lord’s self-luminous nature from material elements, using correspondences to elevate perception, not to equate Bhagavān with matter.
Kaustubha is identified with the pure jīva (pure spirit soul), while Śrīvatsa is described as the manifest effulgence expanding from that gem. The symbolism teaches that individuality and spiritual radiance are ultimately grounded in the Lord’s presence and that pure consciousness is most perfectly situated when connected to Him.
They are the catur-vyūha, direct personal expansions of the Supreme Godhead used in Pañcarātra theology to explain divine functions and cosmic maintenance. The chapter links these expansions to the Lord’s governance of the phases of existence and to contemplative frameworks like the four states of consciousness.
Each month features the sun-god’s ruling name along with six associates—typically a sage (ṛṣi), gandharva, apsarā, nāga, yakṣa, and rākṣasa—who serve the sun’s chariot and functions. This portrays time (kāla) as a divine administration under Hari, with liturgical remembrance at dawn and dusk recommended for purification.
Because the sun, as Hari’s expansion and regulator of time and ritual order, is tied to sandhyā (junction times) when consciousness is traditionally stabilized through mantra and remembrance. The chapter’s point is not mere astral piety but aligning daily life with the Lord’s governance, which purifies intention and action.