Srimad Bhagavatam — Dvadasha Skandha, Shloka 23
Mārkaṇḍeya Ṛṣi Meets Lord Śiva: Devotee as Living Tīrtha and the Lord’s Māyā
न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवाश्चेतनोज्झिता: । ते पुनन्त्युरुकालेन यूयं दर्शनमात्रत: ॥ २३ ॥
na hy am-mayāni tīrthāni na devāś cetanojjhitāḥ te punanty uru-kālena yūyaṁ darśana-mātrataḥ
ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਹੀ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ-ਰਹਿਤ ਦੇਵ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵੀ ਅਸਲ ਪੂਜਣਯੋਗ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਚ ਤੱਤ ਬਾਹਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਭਗਤ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
FAQs
This verse says that holy places and even deity forms purify gradually, but a saintly devotee can purify a person immediately simply by darśana (being seen).
In Canto 12, Mārkaṇḍeya offers reverence to Nara-Nārāyaṇa and emphasizes that the Lord’s devotees and sages are the highest purifiers, surpassing ordinary notions of tīrtha as only water or divinity as merely a statue.
Seek genuine association—hear from, serve, and regularly meet sincere devotees—because uplifting company reforms consciousness faster than occasional external rituals alone.