Adhyaya 10
Mārkaṇḍeya Ṛṣi Meets Lord Śiva: Devotee as Living Tīrtha and the Lord’s Māyā
ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮੋਹਣੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਕੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕਾਂਤ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ, ਬਾਹਰੀ ਜਗਤ ਵੱਲੋਂ ਅਨੁੱਤਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਧੀ ਭੰਗ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਯੋਗ-ਬਲ ਨਾਲ ‘ਹਿਰਦੇ-ਆਕਾਸ਼’ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇਤਰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਅਰਘ੍ਯ, ਪਾਦ੍ਯ, ਆਸਨ ਅਤੇ ਆਰਤੀ ਨਾਲ ਆਤਿਥ੍ਯ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਗੁਣਾਤੀਤ ਪਰਮ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਸਾਧੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੀਰਥ-ਜਲ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਮੂਰਤੀ-ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਅਧੋਖ਼ਜ ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਚਲ ਭਕਤੀ ਹੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੀਰਘ ਆਯੁ, ਖ਼ਰਾਬੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤਤਾ, ਤ੍ਰਿਕਾਲ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ-ਆਚਾਰ੍ਯ ਪਦ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਮਾਇਆ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच स एवमनुभूयेदं नारायणविनिर्मितम् । वैभवं योगमायायास्तमेव शरणं ययौ ॥ १ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਸਭ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦਾ ਐਸ਼ਵਰਯਮਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ।
Verse 2
श्रीमार्कण्डेय उवाच प्रपन्नोऽस्म्यङ्घ्रिमूलं ते प्रपन्नाभयदं हरे । यन्माययापि विबुधा मुह्यन्ति ज्ञानकाशया ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਹਰਿ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਤਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਜੋ ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਗਿਆਨ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 3
सूत उवाच तमेवं निभृतात्मानं वृषेण दिवि पर्यटन् । रुद्राण्या भगवान् रुद्रो ददर्श स्वगणैर्वृत: ॥ ३ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬੈਲ ਉੱਤੇ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰੁਦ੍ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 4
अथोमा तमृषिं वीक्ष्य गिरिशं समभाषत । पश्येमं भगवन् विप्रं निभृतात्मेन्द्रियाशयम् ॥ ४ ॥
ਤਦ ਉਮਾ ਨੇ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗਿਰੀਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਇਸ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖੋ; ਇਸ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹਨ।
Verse 5
निभृतोदझषव्रातो वातापाये यथार्णव: । कुर्वस्य तपस: साक्षात् संसिद्धिं सिद्धिदो भवान् ॥ ५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਠਹਿਰ ਜਾਣ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵ, ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਯੋਗ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।
Verse 6
श्रीभगवानुवाच नैवेच्छत्याशिष: क्वापि ब्रह्मर्षिर्मोक्षमप्युत । भक्तिं परां भगवति लब्धवान् पुरुषेऽव्यये ॥ ६ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ (ਸ਼ਿਵ ਜੀ) ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਹੈ।
Verse 7
अथापि संवदिष्यामो भवान्येतेन साधुना । अयं हि परमो लाभो नृणां साधुसमागम: ॥ ७ ॥
ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਭਵਾਨੀ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਾਧੂ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੀਏ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸਾਧੂ-ਸੰਗ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਹੈ।
Verse 8
सूत उवाच इत्युक्त्वा तमुपेयाय भगवान् स सतां गति: । ईशान: सर्वविद्यानामीश्वर: सर्वदेहिनाम् ॥ ८ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ, ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਾ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਉਸ ਮੁਨੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 9
तयोरागमनं साक्षादीशयोर्जगदात्मनो: । न वेद रुद्धधीवृत्तिरात्मानं विश्वमेव च ॥ ९ ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰੁਕ ਗਈ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਜਗਦਾਤਮਾ ਉਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਈਸ਼ਵਰਾਂ (ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ) ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਆਗਮਨ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਸਕਿਆ; ਉਹ ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ।
Verse 10
भगवांस्तदभिज्ञाय गिरिशो योगमायया । आविशत्तद्गुहाकाशं वायुश्छिद्रमिवेश्वर: ॥ १० ॥
ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਗਿਰੀਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਗੁਹਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਕਿਸੇ ਛੇਦ ਰਾਹੀਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 11
आत्मन्यपि शिवं प्राप्तं तडित्पिङ्गजटाधरम् । त्र्यक्षं दशभुजं प्रांशुमुद्यन्तमिव भास्करम् ॥ ११ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरं शूलधनुरिष्वसिचर्मभि: । अक्षमालाडमरुककपालं परशुं सह ॥ १२ ॥ बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मित: । किमिदं कुत एवेति समाधेर्विरतो मुनि: ॥ १३ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਨ; ਉਹ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਦਸਭੁਜ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਕੱਦ ਵਾਲੇ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਬਾਘ-ਚਰਮ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਧਨੁਸ਼, ਬਾਣ, ਖੜਗ, ਢਾਲ, ਜਪਮਾਲਾ, ਡਮਰੂ, ਕਪਾਲ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੂ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਨੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਸੋਚਿਆ—“ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ?”
Verse 12
आत्मन्यपि शिवं प्राप्तं तडित्पिङ्गजटाधरम् । त्र्यक्षं दशभुजं प्रांशुमुद्यन्तमिव भास्करम् ॥ ११ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरं शूलधनुरिष्वसिचर्मभि: । अक्षमालाडमरुककपालं परशुं सह ॥ १२ ॥ बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मित: । किमिदं कुत एवेति समाधेर्विरतो मुनि: ॥ १३ ॥
ਮੁਨੀ ਨੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਬਾਘ-ਚਰਮ ਪਹਿਨੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਧਨੁਸ਼, ਬਾਣ, ਖੜਗ, ਢਾਲ, ਜਪਮਾਲਾ, ਡਮਰੂ, ਕਪਾਲ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੂ ਸਮੇਤ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੇਜ ਅਰੁਣੋਦਯ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ, ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ—“ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ?”
Verse 13
आत्मन्यपि शिवं प्राप्तं तडित्पिङ्गजटाधरम् । त्र्यक्षं दशभुजं प्रांशुमुद्यन्तमिव भास्करम् ॥ ११ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरं शूलधनुरिष्वसिचर्मभि: । अक्षमालाडमरुककपालं परशुं सह ॥ १२ ॥ बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मित: । किमिदं कुत एवेति समाधेर्विरतो मुनि: ॥ १३ ॥
ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਚਮਕਦੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਨੀ ਅੰਦਰੋਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ—“ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ?”
Verse 14
नेत्रे उन्मील्य ददृशे सगणं सोमयागतम् । रुद्रं त्रिलोकैकगुरुं ननाम शिरसा मुनि: ॥ १४ ॥
ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਆਏ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਗੁਰੂ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 15
तस्मै सपर्यां व्यदधात् सगणाय सहोमया । स्वागतासनपाद्यार्घ्यगन्धस्रग्धूपदीपकै: ॥ १५ ॥
ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਮਾ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ—ਸੁਆਗਤ ਬਚਨ, ਆਸਨ, ਪਾਦ੍ਯ, ਅਰਘ੍ਯ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ।
Verse 16
आह त्वात्मानुभावेन पूर्णकामस्य ते विभो । करवाम किमीशान येनेदं निर्वृतं जगत् ॥ १६ ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਭੋ! ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਪੂਰਨਕਾਮ ਹੋ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
नम: शिवाय शान्ताय सत्त्वाय प्रमृडाय च । रजोजुषेऽथ घोराय नमस्तुभ्यं तमोजुषे ॥ १७ ॥
ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਮੰਗਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸੱਤਵ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸੁਖ ਦਿੰਦੇ ਹੋ; ਰਜੋਗੁਣ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਘੋਰ ਦਿਸਦੇ ਹੋ; ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 18
सूत उवाच एवं स्तुत: स भगवानादिदेव: सतां गति: । परितुष्ट: प्रसन्नात्मा प्रहसंस्तमभाषत ॥ १८ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ্তুਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਹਨ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਖੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਹੱਸੇ ਅਤੇ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 19
श्रीभगवानुवाच वरं वृणीष्व न: कामं वरदेशा वयं त्रय: । अमोघं दर्शनं येषां मर्त्यो यद् विन्दतेऽमृतम् ॥ १९ ॥
ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗੋ। ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਮੈਂ—ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਾਂ। ਸਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਰਤਯ ਅਮਰਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
ब्राह्मणा: साधव: शान्ता नि:सङ्गा भूतवत्सला: । एकान्तभक्ता अस्मासु निर्वैरा: समदर्शिन: ॥ २० ॥ सलोका लोकपालास्तान् वन्दन्त्यर्चन्त्युपासते । अहं च भगवान् ब्रह्मा स्वयं च हरिरीश्वर: ॥ २१ ॥
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਾਧੂ, ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਾਸਕਤ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਦਇਆਲੂ, ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਇਕਾਂਤ ਭਕਤੀ ਵਾਲੇ, ਵੈਰ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲ ਦੇਵ ਵੰਦਨਾ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੈਂ, ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰੀ ਵੀ।
Verse 21
ब्राह्मणा: साधव: शान्ता नि:सङ्गा भूतवत्सला: । एकान्तभक्ता अस्मासु निर्वैरा: समदर्शिन: ॥ २० ॥ सलोका लोकपालास्तान् वन्दन्त्यर्चन्त्युपासते । अहं च भगवान् ब्रह्मा स्वयं च हरिरीश्वर: ॥ २१ ॥
ਸਾਧੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਸ਼ਸੰਗ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੂ, ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਇਕਾਂਤ-ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ, ਵੈਰ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲ ਦੇਵਤੇ, ਅਤੇ ਮੈਂ, ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ, ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 22
न ते मय्यच्युतेऽजे च भिदामण्वपि चक्षते । नात्मनश्च जनस्यापि तद् युष्मान् वयमीमहि ॥ २२ ॥
ਉਹ ਭਗਤ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਐਸੇ ਸਾਧੂ ਭਗਤ ਹੋ, ਅਤੈ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 23
न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवाश्चेतनोज्झिता: । ते पुनन्त्युरुकालेन यूयं दर्शनमात्रत: ॥ २३ ॥
ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਹੀ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ-ਰਹਿਤ ਦੇਵ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵੀ ਅਸਲ ਪੂਜਣਯੋਗ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਚ ਤੱਤ ਬਾਹਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਭਗਤ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 24
ब्राह्मणेभ्यो नमस्यामो येऽस्मद्रूपं त्रयीमयम् । बिभ्रत्यात्मसमाधानतप:स्वाध्यायसंयमै: ॥ २४ ॥
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ-ਸਮਾਧਾਨ, ਤਪ, ਵੇਦ-ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਤ੍ਰਈਮਯ—ਜੋ ਸਾਡੇ (ਵਿਸ਼ਨੂ), ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ—ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 25
श्रवणाद् दर्शनाद् वापि महापातकिनोऽपि व: । शुध्येरन्नन्त्यजाश्चापि किमु सम्भाषणादिभि: ॥ २५ ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਪਾਤਕੀ ਅਤੇ ਅੰਤ੍ਯਜ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲਬਾਤ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਵੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣਗੇ!
Verse 26
सूत उवाच इति चन्द्रललामस्य धर्मगुह्योपबृंहितम् । वचोऽमृतायनमृषिर्नातृप्यत् कर्णयो: पिबन् ॥ २६ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਚੰਦਰ-ਲਲਾਮ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਪਤ ਸਾਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਬਚਨ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਪੀਂਦਿਆਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਏ।
Verse 27
स चिरं मायया विष्णोर्भ्रामित: कर्शितो भृशम् । शिववागमृतध्वस्तक्लेशपुञ्जस्तमब्रवीत् ॥ २७ ॥
ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਥੱਕ ਗਿਆ; ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਬਚਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਦੁੱਖ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੇ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 28
श्रीमार्कण्डेय उवाच अहो ईश्वरलीलेयं दुर्विभाव्या शरीरिणाम् । यन्नमन्तीशितव्यानि स्तुवन्ति जगदीश्वरा: ॥ २८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਹੋ! ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਸਮਝਣੀ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ, ਕਿ ਜਗਤ ਦੇ ਨਿਯੰਤਾ ਆਪ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 29
धर्मं ग्राहयितुं प्राय: प्रवक्तारश्च देहिनाम् । आचरन्त्यनुमोदन्ते क्रियमाणं स्तुवन्ति च ॥ २९ ॥
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਆਪ ਆਦਰਸ਼ ਆਚਰਨ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 30
नैतावता भगवत: स्वमायामयवृत्तिभि: । न दुष्येतानुभावस्तैर्मायिन: कुहकं यथा ॥ ३० ॥
ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਐਸਾ ਵਰਤਾਵ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂਗਰ ਦੇ ਕਰਤਬ ਦਿਖਾਉਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ।
Verse 31
सृष्ट्वेदं मनसा विश्वमात्मनानुप्रविश्य य: । गुणै: कुर्वद्भिराभाति कर्तेव स्वप्नदृग् यथा ॥ ३१ ॥ तस्मै नमो भगवते त्रिगुणाय गुणात्मने । केवलायाद्वितीयाय गुरवे ब्रह्ममूर्तये ॥ ३२ ॥
ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਰਚ ਕੇ ਫਿਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾ ਕੇ ਕਰਤਾ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ। ਉਸ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਧਿਪਤੀ, ਗੁਣਾਤਮਾ, ਨਿਰਮਲ, ਅਦੁਤੀਯ, ਪਰਮ ਗੁਰੂ, ਬ੍ਰਹਮ-ਮੂਰਤੀ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 32
सृष्ट्वेदं मनसा विश्वमात्मनानुप्रविश्य य: । गुणै: कुर्वद्भिराभाति कर्तेव स्वप्नदृग् यथा ॥ ३१ ॥ तस्मै नमो भगवते त्रिगुणाय गुणात्मने । केवलायाद्वितीयाय गुरवे ब्रह्ममूर्तये ॥ ३२ ॥
ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਰਚ ਕੇ ਫਿਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾ ਕੇ ਕਰਤਾ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ। ਉਸ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਧਿਪਤੀ, ਗੁਣਾਤਮਾ, ਨਿਰਮਲ, ਅਦੁਤੀਯ, ਪਰਮ ਗੁਰੂ, ਬ੍ਰਹਮ-ਮੂਰਤੀ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 33
कं वृणे नु परं भूमन् वरं त्वद् वरदर्शनात् । यद्दर्शनात् पूर्णकाम: सत्यकाम: पुमान् भवेत् ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਦ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵਰ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਵਰ ਮੰਗਾਂ? ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਨਕਾਮ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਕਾਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
वरमेकं वृणेऽथापि पूर्णात् कामाभिवर्षणात् । भगवत्यच्युतां भक्तिं तत्परेषु तथा त्वयि ॥ ३४ ॥
ਤਾਂ ਵੀ, ਤੁਸੀਂ ਪੂਰਨ ਹੋ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਰਖਾ ਵਾਂਗ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ; ਮੈਂ ਇਕੋ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ—ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਅਚ੍ਯੁਤ ਭਗਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਾਇਣ ਭਗਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਉਹੀ ਭਗਤੀ।
Verse 35
सूत उवाच इत्यर्चितोऽभिष्टुतश्च मुनिना सूक्तया गिरा । तमाह भगवाञ्छर्व: शर्वया चाभिनन्दित: ॥ ३५ ॥
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ ਤੇ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਰਵਾਣੀ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ।
Verse 36
कामो महर्षे सर्वोऽयं भक्तिमांस्त्वमधोक्षजे । आकल्पान्ताद् यश: पुण्यमजरामरता तथा ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਅਧੋක්ෂਜ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੰਨ-ਯਸ਼ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇਗੀ।
Verse 37
ज्ञानं त्रैकालिकं ब्रह्मन् विज्ञानं च विरक्तिमत् । ब्रह्मवर्चस्विनो भूयात् पुराणाचार्यतास्तु ते ॥ ३७ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਭੂਤ-ਵਰਤਮਾਨ-ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਤ੍ਰਿਕਾਲਿਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ। ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ।
Verse 38
सूत उवाच एवं वरान् स मुनये दत्त्वागात् त्र्यक्ष ईश्वर: । देव्यै तत्कर्म कथयन्ननुभूतं पुरामुना ॥ ३८ ॥
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਅਕ੍ਸ਼ ਈਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਅੱਗੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਾਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਉਹ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੇ ਕਰਤਬ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਰਹੇ।
Verse 39
सोऽप्यवाप्तमहायोगमहिमा भार्गवोत्तम: । विचरत्यधुनाप्यद्धा हरावेकान्ततां गत: ॥ ३९ ॥
ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਮਹਾਯੋਗ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹਨ। ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਵਿੱਚ ਇਕਾਂਤ, ਨਿਰਮਲ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹਨ।
Verse 40
अनुवर्णितमेतत्ते मार्कण्डेयस्य धीमत: । अनुभूतं भगवतो मायावैभवमद्भुतम् ॥ ४० ॥
ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਵੈਭਵ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ।
Verse 41
एतत् केचिदविद्वांसो मायासंसृतिरात्मन: । अनाद्यावर्तितं नृणां कादाचित्कं प्रचक्षते ॥ ४१ ॥
ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਘਟਨਾ ਅਦੁੱਤੀ ਅਤੇ ਅਭੂਤਪੂਰਵ ਸੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਅਲਪਬੁੱਧੀ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਬੱਧ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਰਚੇ ਮਾਇਆਮਈ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਨਾਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 42
य एवमेतद् भृगुवर्य वर्णितं रथाङ्गपाणेरनुभावभावितम् । संश्रावयेत् संशृणुयादु तावुभौ तयोर्न कर्माशयसंसृतिर्भवेत् ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਰਥਚੱਕਰਧਾਰੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਤੀੰਦ੍ਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ—ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁਣਾਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਕਰਮਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
Frequently Asked Questions
Mārkaṇḍeya’s mind is withdrawn from external function due to deep samādhi, so ordinary approach would not register. Śiva uses yogic siddhi to appear within the sage’s inner awareness, demonstrating mastery over subtle existence while honoring the sage’s absorption. The episode also teaches that the Lord’s associates can interface with consciousness directly, and that genuine trance is characterized by forgetfulness of self and world, not performative stillness.
Śiva states that water-bodies and externally viewed deities purify ‘after a considerable time’ because people often approach them with external vision and mixed motives. A pure devotee, however, purifies immediately by darśana because devotion carries the Lord’s presence (bhagavat-sambandha) and awakens remembrance and surrender in others. The teaching elevates sādhu-saṅga as the most potent tīrtha.
Śiva names Brahmā, Viṣṇu (Hari), and himself as foremost among benedictors, emphasizing that contact with cosmic rulers is not meaningless. Yet the chapter’s conclusion reframes the highest boon: Mārkaṇḍeya asks not for wealth, siddhi, or even mokṣa, but for unwavering bhakti—showing that devotion is superior to all benedictions and that devas ultimately honor bhakti.
Śiva grants enduring fame, freedom from old age and death until the end of the creation cycle, tri-kāla-jñāna (knowledge of past, present, and future), and realization enriched by renunciation—culminating in eligibility as a Purāṇic spiritual master. These gifts validate Mārkaṇḍeya as a trustworthy transmitter (paramparā) while keeping bhakti central: the boons are secondary confirmations of his devotion to Adhokṣaja.