Adhyaya 89
Bhṛgu Tests the Trimūrti; Kṛṣṇa and Arjuna Visit Mahā-Viṣṇu and Recover the Brāhmaṇa’s Sons
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤੱਤਵ-ਨਿਰਣੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਰਸਵਤੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮ ਦੇਵ ਕੌਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਗੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾ ਦੇ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਰੋਹ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਦੇਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਗੂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਲੱਤ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਿਮਰਤਾ, ਆਤਿਥ੍ਯ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਭਕਤ-ਵਤਸਲਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪਰਮਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਜਨਮਦੇ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ/ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਅਗਲੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਨਵਜਾਤ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਅਰਜੁਨ ਲੋਕ-ਲੋਕਾਂਤਰ ਖੋਜਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਲੋਕ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਬ੍ਰਹਮਜ੍ਯੋਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ, ਅਨੰਤ ਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਧਾਮ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਅਰਜੁਨ (ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਸ਼) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਿੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪਰਮਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾਵਾਂ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच सरस्वत्यास्तटे राजन्नृषय: सत्रमासत । वितर्क: समभूत्तेषां त्रिष्वधीशेषु को महान् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਤਦ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਸਰਵੋਚ ਹੈ—ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਦ ਉੱਠਿਆ।
Verse 2
तस्य जिज्ञासया ते वै भृगुं ब्रह्मसुतं नृप । तज्ज्ञप्त्यै प्रेषयामासु: सोऽभ्यगाद् ब्रह्मण: सभाम् ॥ २ ॥
ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆ।
Verse 3
न तस्मै प्रह्वणं स्तोत्रं चक्रे सत्त्वपरीक्षया । तस्मै चुक्रोध भगवान् प्रज्वलन् स्वेन तेजसा ॥ ३ ॥
ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਨਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਸਤੁਤੀ ਦੇ ਸਤੋਤਰ ਕਹੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 4
स आत्मन्युत्थितं मन्युमात्मजायात्मना प्रभु: । अशीशमद् यथा वह्निं स्वयोन्या वारिणात्मभू: ॥ ४ ॥
ਪੁੱਤਰ ਵੱਲ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਦਬਾ ਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 5
तत: कैलासमगमत् स तं देवो महेश्वर: । परिरब्धुं समारेभ उत्थाय भ्रातरं मुदा ॥ ५ ॥
ਫਿਰ ਭ੍ਰਿਗੂ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਤੇ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 6
नैच्छत्त्वमस्युत्पथग इति देवश्चुकोप ह । शूलमुद्यम्य तं हन्तुमारेभे तिग्मलोचन: ॥ ६ ॥ पतित्वा पादयोर्देवी सान्त्वयामास तं गिरा । अथो जगाम वैकुण्ठं यत्र देवो जनार्दन: ॥ ७ ॥
ਪਰ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਉਸਦਾ ਜੱਫੀ ਪਾਉਣਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਤਾਂ ਰਾਹੋਂ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।” ਇਸ ਤੇ ਤਿੱਖੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਏ; ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲੱਗੇ। ਤਦ ਦੇਵੀ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ ਅਤੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਭ੍ਰਿਗੂ ਉਥੋਂ ਵੈਕੁੰਠ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 7
नैच्छत्त्वमस्युत्पथग इति देवश्चुकोप ह । शूलमुद्यम्य तं हन्तुमारेभे तिग्मलोचन: ॥ ६ ॥ पतित्वा पादयोर्देवी सान्त्वयामास तं गिरा । अथो जगाम वैकुण्ठं यत्र देवो जनार्दन: ॥ ७ ॥
ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣਾ ਨਾਂ ਮੰਨਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਕੂਪਥਗਾਮੀ ਪਾਖੰਡੀ ਹੈਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ; ਤਿੱਖੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦਹਕਦੇ ਹੋਏ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲੱਗੇ। ਤਦ ਦੇਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਭ੍ਰਿਗੂ ਵੈਕੁੰਠ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਜਨਾਰਦਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 8
शयानं श्रिय उत्सङ्गे पदा वक्षस्यताडयत् । तत उत्थाय भगवान् सह लक्ष्म्या सतां गति: ॥ ८ ॥ स्वतल्पादवरुह्याथ ननाम शिरसा मुनिम् । आह ते स्वागतं ब्रह्मन् निषीदात्रासने क्षणम् । अजानतामागतान् व: क्षन्तुमर्हथ न: प्रभो ॥ ९ ॥
ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਸਤਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਭਗਵਾਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਸ਼ਯਿਆ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਮুনি ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੁਆਗਤ ਹੈ; ਇਸ ਆਸਨ ਤੇ ਕੁਝ ਪਲ ਬੈਠੋ। ਪ੍ਰਭੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਨਾਂ ਜਾਣ ਸਕਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰੋ।”
Verse 9
शयानं श्रिय उत्सङ्गे पदा वक्षस्यताडयत् । तत उत्थाय भगवान् सह लक्ष्म्या सतां गति: ॥ ८ ॥ स्वतल्पादवरुह्याथ ननाम शिरसा मुनिम् । आह ते स्वागतं ब्रह्मन् निषीदात्रासने क्षणम् । अजानतामागतान् व: क्षन्तुमर्हथ न: प्रभो ॥ ९ ॥
ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਸਤਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਭਗਵਾਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਸ਼ਯਿਆ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਮুনি ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੁਆਗਤ ਹੈ; ਇਸ ਆਸਨ ਤੇ ਕੁਝ ਪਲ ਬੈਠੋ। ਪ੍ਰਭੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਨਾਂ ਜਾਣ ਸਕਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰੋ।”
Verse 10
पुनीहि सहलोकं मां लोकपालांश्च मद्गतान् । पादोदकेन भवतस्तीर्थानां तीर्थकारिणा ॥ १० ॥ अद्याहं भगवँल्लक्ष्म्या आसमेकान्तभाजनम् । वत्स्यत्युरसि मे भूतिर्भवत्पादहतांहस: ॥ ११ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਧੋਇਆ ਜਲ—ਜੋ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੀਰਥ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ, ਮੇਰੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੋ। ਹੇ ਭਗਵਨ, ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪਾਪ ਮਿਟ ਗਏ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਇਕਾਂਤ ਆਸਰਾ ਬਣਿਆ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਵਸਣ ਨੂੰ ਸਹਿਮਤ ਹੋਵੇਗੀ।”
Verse 11
पुनीहि सहलोकं मां लोकपालांश्च मद्गतान् । पादोदकेन भवतस्तीर्थानां तीर्थकारिणा ॥ १० ॥ अद्याहं भगवँल्लक्ष्म्या आसमेकान्तभाजनम् । वत्स्यत्युरसि मे भूतिर्भवत्पादहतांहस: ॥ ११ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਧੋਇਆ ਜਲ—ਜੋ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੀਰਥ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ, ਮੇਰੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੋ। ਹੇ ਭਗਵਨ, ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪਾਪ ਮਿਟ ਗਏ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਇਕਾਂਤ ਆਸਰਾ ਬਣਿਆ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਵਸਣ ਨੂੰ ਸਹਿਮਤ ਹੋਵੇਗੀ।”
Verse 12
श्रीशुक उवाच एवं ब्रुवाणे वैकुण्ठे भृगुस्तन्मन्द्रया गिरा । निर्वृतस्तर्पितस्तूष्णीं भक्त्युत्कण्ठोऽश्रुलोचन: ॥ १२ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੈਕੁੰਠਨਾਥ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਰਿਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਕਤੀ-ਪਰਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ।
Verse 13
पुनश्च सत्रमाव्रज्य मुनीनां ब्रह्मवादिनाम् । स्वानुभूतमशेषेण राजन् भृगुरवर्णयत् ॥ १३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਫਿਰ ਭ੍ਰਿਗੁ ਮੁਨੀ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਯੱਗ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਅਨੁਭਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ।
Verse 14
तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशया: । भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यत: शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ १४ ॥ धर्म: साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश्चात्ममलापहम् ॥ १५ ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चनानां साधूनां यमाहु: परमां गतिम् ॥ १६ ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवता: । भजन्त्यनाशिष: शान्ता यं वा निपुणबुद्धय: ॥ १७ ॥
ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ; ਸਭ ਸੰਦੇਹ ਮਿਟ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਭੂ ਮੰਨ ਕੇ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸ਼ਰਧਾ ਧਾਰੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਅਭਯ, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਧਰਮ-ਤੱਤ, ਗਿਆਨ ਸਮੇਤ ਵੈਰਾਗ, ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਯਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਧੋ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਸਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦੰਡ ਰੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸਮਚਿੱਤ, ਅਕਿੰਚਨ ਸਾਧੂਆਂ ਲਈ ਉਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਮੂਰਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ ਦੇ ਇਸ਼ਟਦੇਵ ਹਨ; ਆਤਮ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਨਿਪੁਣ ਬੁੱਧੀਜਨ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਜਦੇ ਹਨ।
Verse 15
तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशया: । भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यत: शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ १४ ॥ धर्म: साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश्चात्ममलापहम् ॥ १५ ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चनानां साधूनां यमाहु: परमां गतिम् ॥ १६ ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवता: । भजन्त्यनाशिष: शान्ता यं वा निपुणबुद्धय: ॥ १७ ॥
ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ; ਸਭ ਸੰਦੇਹ ਮਿਟ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਭੂ ਮੰਨ ਕੇ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸ਼ਰਧਾ ਧਾਰੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਅਭਯ, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਧਰਮ-ਤੱਤ, ਗਿਆਨ ਸਮੇਤ ਵੈਰਾਗ, ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਯਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਧੋ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਸਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦੰਡ ਰੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸਮਚਿੱਤ, ਅਕਿੰਚਨ ਸਾਧੂਆਂ ਲਈ ਉਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਮੂਰਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ ਦੇ ਇਸ਼ਟਦੇਵ ਹਨ; ਆਤਮ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਨਿਪੁਣ ਬੁੱਧੀਜਨ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਜਦੇ ਹਨ।
Verse 16
तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशया: । भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यत: शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ १४ ॥ धर्म: साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश्चात्ममलापहम् ॥ १५ ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चनानां साधूनां यमाहु: परमां गतिम् ॥ १६ ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवता: । भजन्त्यनाशिष: शान्ता यं वा निपुणबुद्धय: ॥ १७ ॥
ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ; ਸਭ ਸੰਦੇਹ ਮਿਟ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਭੂ ਮੰਨ ਕੇ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸ਼ਰਧਾ ਧਾਰੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਅਭਯ, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਧਰਮ-ਤੱਤ, ਗਿਆਨ ਸਮੇਤ ਵੈਰਾਗ, ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਯਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਧੋ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਸਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦੰਡ ਰੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸਮਚਿੱਤ, ਅਕਿੰਚਨ ਸਾਧੂਆਂ ਲਈ ਉਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਮੂਰਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ ਦੇ ਇਸ਼ਟਦੇਵ ਹਨ; ਆਤਮ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਨਿਪੁਣ ਬੁੱਧੀਜਨ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਜਦੇ ਹਨ।
Verse 17
तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशया: । भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यत: शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ १४ ॥ धर्म: साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश्चात्ममलापहम् ॥ १५ ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चनानां साधूनां यमाहु: परमां गतिम् ॥ १६ ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवता: । भजन्त्यनाशिष: शान्ता यं वा निपुणबुद्धय: ॥ १७ ॥
ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋਏ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਮਿਟ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਨਾਲ ਮੰਨ ਗਏ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਨਿਰਭਯਤਾ, ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਤੱਤ, ਗਿਆਨ ਸਮੇਤ ਵੈਰਾਗ, ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੀਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਹਿੰਸਕ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸਮਚਿੱਤ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸਾਧੂ ਉਸਨੂੰ ਪਰਮ ਗਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਮੂਰਤੀ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵਮਈ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ ਦੇ ਆਰਾਧ੍ਯ ਹਨ; ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਸ਼ਾਂਤ, ਤਿੱਖੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਉਸ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 18
त्रिविधाकृतयस्तस्य राक्षसा असुरा: सुरा: । गुणिन्या मायया सृष्टा: सत्त्वं तत्तीर्थसाधनम् ॥ १८ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ—ਰਾਕਸ਼ਸ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਸੁਰ—ਗੁਣਮਈ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਹੀ ਪਰਮ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।
Verse 19
श्रीशुक उवाच इत्थं सारस्वता विप्रा नृणां संशयनुत्तये । पुरुषस्य पदाम्भोजसेवया तद्गतिं गता: ॥ १९ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 20
श्रीसूत उवाच इत्येतन्मुनितनयास्यपद्मगन्ध- पीयूषं भवभयभित् परस्य पुंस: । सुश्लोकं श्रवणपुटै: पिबत्यभीक्ष्णं पान्थोऽध्वभ्रमणपरिश्रमं जहाति ॥ २० ॥
ਸ਼੍ਰੀਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਸ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕ ਦੇ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧਿਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਗਿਆ—ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਕੀਰਤਨ-ਵਾਣੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭੈ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਯਾਤਰੀ ਇਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਕੰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਾਰੰਵਾਰ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਭਟਕਣ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
श्रीशुक उवाच एकदा द्वारवत्यां तु विप्रपत्न्या: कुमारक: । जातमात्रो भुवं स्पृष्ट्वा ममार किल भारत ॥ २१ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਾਰਤ! ਇਕ ਵਾਰ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਜਣਿਆ; ਪਰ ਨਵਜਾਤ ਬੱਚਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੁਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ।
Verse 22
विप्रो गृहीत्वा मृतकं राजद्वार्युपधाय स: । इदं प्रोवाच विलपन्नातुरो दीनमानस: ॥ २२ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਮਰੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰਾਜਾ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਵਿਆਕੁਲ ਤੇ ਦਿਲ-ਤੋੜ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 23
ब्रह्मद्विष: शठधियो लुब्धस्य विषयात्मन: । क्षत्रबन्धो: कर्मदोषात् पञ्चत्वं मे गतोऽर्भक: ॥ २३ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਲਾਲਚੀ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਅਯੋਗ ਖ਼ਤਰੀਆ—ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਦੀ ਖ਼ਾਮੀ ਕਰਕੇ—ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 24
हिंसाविहारं नृपतिं दु:शीलमजितेन्द्रियम् । प्रजा भजन्त्य: सीदन्ति दरिद्रा नित्यदु:खिता: ॥ २४ ॥
ਜੋ ਰਾਜਾ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਦਾ, ਬੁਰੇ ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਜਿੱਤ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਜਾ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 25
एवं द्वितीयं विप्रर्षिस्तृतीयं त्वेवमेव च । विसृज्य स नृपद्वारि तां गाथां समगायत ॥ २५ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹੀ ਦੁੱਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਹੋਈ। ਹਰ ਵਾਰੀ ਉਹ ਲਾਸ਼ ਰਾਜਦੁਆਰ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹੀ ਵਿਲਾਪ-ਗੀਤ ਗਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 26
तामर्जुन उपश्रुत्य कर्हिचित् केशवान्तिके । परेते नवमे बाले ब्राह्मणं समभाषत ॥ २६ ॥ किंस्विद् ब्रह्मंस्त्वन्निवासे इह नास्ति धनुर्धर: । राजन्यबन्धुरेते वै ब्राह्मणा: सत्रमासते ॥ २७ ॥
ਜਦੋਂ ਨੌਵਾਂ ਬੱਚਾ ਵੀ ਮਰ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣ ਲਿਆ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ? ਕੀ ਤੇਰੇ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੋਈ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਸਕੇ? ਇਹ ਖ਼ਤਰੀਏ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਾਂਗ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੈਠੇ ਹਨ!”
Verse 27
तामर्जुन उपश्रुत्य कर्हिचित् केशवान्तिके । परेते नवमे बाले ब्राह्मणं समभाषत ॥ २६ ॥ किंस्विद् ब्रह्मंस्त्वन्निवासे इह नास्ति धनुर्धर: । राजन्यबन्धुरेते वै ब्राह्मणा: सत्रमासते ॥ २७ ॥
ਜਦੋਂ ਨੌਵੇਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣਿਆ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਕੀ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਇਹ ਖੱਤਰੀ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।'
Verse 28
धनदारात्मजापृक्ता यत्र शोचन्ति ब्राह्मणा: । ते वै राजन्यवेषेण नटा जीवन्त्यसुम्भरा: ॥ २८ ॥
ਜਿਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਨ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਗੁਆਚਣ 'ਤੇ ਸੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਰਾਜੇ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਕਲੀ ਹਨ।
Verse 29
अहं प्रजा: वां भगवन् रक्षिष्ये दीनयोरिह । अनिस्तीर्णप्रतिज्ञोऽग्निं प्रवेक्ष्ये हतकल्मष: ॥ २९ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਖੀ ਜੋੜੇ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 30
श्रीब्राह्मण उवाच सङ्कर्षणो वासुदेव: प्रद्युम्नो धन्विनां वर: । अनिरुद्धोऽप्रतिरथो न त्रातुं शक्नुवन्ति यत् ॥ ३० ॥ तत् कथं नु भवान् कर्म दुष्करं जगदीश्वरै: । त्वं चिकीर्षसि बालिश्यात् तन्न श्रद्दध्महे वयम् ॥ ३१ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਧਨੁਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਦਿਊਮਨ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਯੋਧਾ ਅਨਿਰੁੱਧ ਵੀ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕੇ।
Verse 31
श्रीब्राह्मण उवाच सङ्कर्षणो वासुदेव: प्रद्युम्नो धन्विनां वर: । अनिरुद्धोऽप्रतिरथो न त्रातुं शक्नुवन्ति यत् ॥ ३० ॥ तत् कथं नु भवान् कर्म दुष्करं जगदीश्वरै: । त्वं चिकीर्षसि बालिश्यात् तन्न श्रद्दध्महे वयम् ॥ ३१ ॥
ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰੋਗੇ ਜੋ ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ? ਤੁਸੀਂ ਬਚਪਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਸਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਹੈ।
Verse 32
श्रीअर्जुन उवाच नाहं सङ्कर्षणो ब्रह्मन् न कृष्ण: कार्ष्णिरेव च । अहं वा अर्जुनो नाम गाण्डीवं यस्य वै धनु: ॥ ३२ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੈਂ ਨਾ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਹਾਂ, ਨਾ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਨਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਗਾਂਡੀਵ-ਧਨੁਧਾਰੀ ਅਰਜੁਨ ਹਾਂ।
Verse 33
मावमंस्था मम ब्रह्मन् वीर्यं त्र्यम्बकतोषणम् । मृत्युं विजित्य प्रधने आनेष्ये ते प्रजा: प्रभो ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਘੱਟ ਨਾ ਸਮਝੋ; ਇਹ ਤ੍ਰਯੰਬਕ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਕੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ।
Verse 34
एवं विश्रम्भितो विप्र: फाल्गुनेन परन्तप । जगाम स्वगृहं प्रीत: पार्थवीर्यं निशामयन् ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਪਰੰਤਪ! ਫਾਲਗੁਨ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ, ਤਾਂ ਪਾਰਥ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 35
प्रसूतिकाल आसन्ने भार्याया द्विजसत्तम: । पाहि पाहि प्रजां मृत्योरित्याहार्जुनमातुर: ॥ ३५ ॥
ਜਦੋਂ ਉਸ ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਵ ਸਮਾਂ ਫਿਰ ਨੇੜੇ ਆਇਆ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਅਰਜੁਨ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ—“ਬਚਾਓ, ਬਚਾਓ! ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਚਾਓ!”
Verse 36
स उपस्पृश्य शुच्यम्भो नमस्कृत्य महेश्वरम् । दिव्यान्यस्त्राणि संस्मृत्य सज्यं गाण्डीवमाददे ॥ ३६ ॥
ਉਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਆਚਮਨ ਕੀਤਾ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਤਾਣ ਚੜ੍ਹਾਈ।
Verse 37
न्यरुणत् सूतिकागारं शरैर्नानास्त्रयोजितै: । तिर्यगूर्ध्वमध: पार्थश्चकार शरपञ्जरम् ॥ ३७ ॥
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਨਾਨਾ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤੀਰ ਚਲਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ-ਘਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪૃਥਾ-ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉੱਪਰ, ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਚੌਫੇਰੇ ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆ-ਪਿੰਜਰਾ ਬਣਾਇਆ।
Verse 38
तत: कुमार: सञ्जातो विप्रपत्न्या रुदन्मुहु: । सद्योऽदर्शनमापेदे सशरीरो विहायसा ॥ ३८ ॥
ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਜਣਿਆ; ਬੱਚਾ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਰੋਇਆ। ਪਰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 39
तदाह विप्रो विजयं विनिन्दन् कृष्णसन्निधौ । मौढ्यं पश्यत मे योऽहं श्रद्दधे क्लीबकत्थनम् ॥ ३९ ॥
ਤਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ— “ਵੇਖੋ ਮੇਰੀ ਮੂਰਖਤਾ! ਮੈਂ ਇੱਕ ਨਪੁੰਸਕ ਦੀ ਡੀਂਗਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਬੈਠਾ!”
Verse 40
न प्रद्युम्नो नानिरुद्धो न रामो न च केशव: । यस्य शेकु: परित्रातुं कोऽन्यस्तदवितेश्वर: ॥ ४० ॥
“ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ, ਰਾਮ ਜਾਂ ਕੇਸ਼ਵ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੌਣ ਉਸ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?”
Verse 41
धिगर्जुनं मृषावादं धिगात्मश्लाघिनो धनु: । दैवोपसृष्टं यो मौढ्यादानिनीषति दुर्मति: ॥ ४१ ॥
“ਧਿਕ ਹੈ ਉਸ ਝੂਠੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ! ਧਿਕ ਹੈ ਉਸ ਆਤਮ-ਸ਼ਲਾਘੀ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ! ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸਮਤ ਲੈ ਗਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ-ਬੁੱਧੀ ਮੂਰਖਤਾ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈ।”
Verse 42
एवं शपति विप्रर्षौ विद्यामास्थाय फाल्गुन: । ययौ संयमनीमाशु यत्रास्ते भगवान् यम: ॥ ४२ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਣੇ ਮਾਰਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਤਦ ਫਾਲਗੁਨ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਸੰਯਮਨੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਯਮਰਾਜ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 43
विप्रापत्यमचक्षाणस्तत ऐन्द्रीमगात् पुरीम् । आग्नेयीं नैऋर्तीं सौम्यां वायव्यां वारुणीमथ । रसातलं नाकपृष्ठं धिष्ण्यान्यन्यान्युदायुध: ॥ ४३ ॥ ततोऽलब्धद्विजसुतो ह्यनिस्तीर्णप्रतिश्रुत: । अग्निं विविक्षु: कृष्णेन प्रत्युक्त: प्रतिषेधता ॥ ४४ ॥
ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਦਿੱਸਿਆ ਤਾਂ ਅਰਜੁਨ ਇੰਦਰਪੁਰੀ, ਅਗਨਿਪੁਰੀ, ਨੈਤੀ, ਸੋਮ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੀਆਂ ਨਗਰੀਆਂ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਹਥਿਆਰ ਤਿਆਰ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਛੱਤ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਦਵਿਜ-ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਮਿਲਿਆ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ; ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।
Verse 44
विप्रापत्यमचक्षाणस्तत ऐन्द्रीमगात् पुरीम् । आग्नेयीं नैऋर्तीं सौम्यां वायव्यां वारुणीमथ । रसातलं नाकपृष्ठं धिष्ण्यान्यन्यान्युदायुध: ॥ ४३ ॥ ततोऽलब्धद्विजसुतो ह्यनिस्तीर्णप्रतिश्रुत: । अग्निं विविक्षु: कृष्णेन प्रत्युक्त: प्रतिषेधता ॥ ४४ ॥
ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਦਿੱਸਿਆ ਤਾਂ ਅਰਜੁਨ ਇੰਦਰ, ਅਗਨੀ, ਨੈਤੀ, ਸੋਮ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੀਆਂ ਨਗਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਹਥਿਆਰ ਤਿਆਰ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਸਵਰਗ ਦੀ ਛੱਤ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਆਖ਼ਰ ਦਵਿਜ-ਪੁੱਤਰ ਕਿਤੇ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਾ ਨਿਭਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਕਿਹਾ।
Verse 45
दर्शये द्विजसूनूंस्ते मावज्ञात्मानमात्मना । ये ते न: कीर्तिं विमलां मनुष्या: स्थापयिष्यन्ति ॥ ४५ ॥
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਖਾਵਾਂਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੰਝ ਨੀਚ ਨਾ ਸਮਝ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੱਜ ਸਾਡੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਜਲਦੀ ਸਾਡੀ ਨਿਰਮਲ ਕੀਰਤੀ ਕਾਇਮ ਕਰਨਗੇ।
Verse 46
इति सम्भाष्य भगवानर्जुनेन सहेश्वर: । दिव्यं स्वरथमास्थाय प्रतीचीं दिशमाविशत् ॥ ४६ ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।
Verse 47
सप्त द्वीपान् ससिन्धूंश्च सप्तसप्तगिरीनथ । लोकालोकं तथातीत्य विवेश सुमहत्तम: ॥ ४७ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਰਥ ਮੱਧ ਲੋਕ ਦੇ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਲੋਕਾਲੋਕ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਘੋਰ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।
Verse 48
तत्राश्वा: शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहका: । तमसि भ्रष्टगतयो बभूवुर्भरतर्षभ ॥ ४८ ॥ तान् दृष्ट्वा भगवान् कृष्णो महायोगेश्वरेश्वर: । सहस्रादित्यसङ्काशं स्वचक्रं प्राहिणोत् पुर: ॥ ४९ ॥
ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਬ੍ਯ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਮੇਘਪੁਸ਼ਪ ਅਤੇ ਬਲਾਹਕ ਨਾਮ ਦੇ ਘੋੜੇ ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਗਏ, ਹੇ ਭਾਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਆਪਣਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਰਥ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 49
तत्राश्वा: शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहका: । तमसि भ्रष्टगतयो बभूवुर्भरतर्षभ ॥ ४८ ॥ तान् दृष्ट्वा भगवान् कृष्णो महायोगेश्वरेश्वर: । सहस्रादित्यसङ्काशं स्वचक्रं प्राहिणोत् पुर: ॥ ४९ ॥
ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਬ੍ਯ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਮੇਘਪੁਸ਼ਪ ਅਤੇ ਬਲਾਹਕ ਨਾਮ ਦੇ ਘੋੜੇ ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਗਏ, ਹੇ ਭਾਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਆਪਣਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਰਥ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 50
तम: सुघोरं गहनं कृतं महद् विदारयद् भूरितरेण रोचिषा । मनोजवं निर्विविशे सुदर्शनं गुणच्युतो रामशरो यथा चमू: ॥ ५० ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਮਨ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੀ ਅਤਿ ਜ੍ਵਲੰਤ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਭਿਆਨਕ, ਘਣੇ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਅੰਦਰ ਵੜ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਛੁੱਟਿਆ ਤੀਰ ਵੈਰੀ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 51
द्वारेण चक्रानुपथेन तत्तम: परं परं ज्योतिरनन्तपारम् । समश्नुवानं प्रसमीक्ष्य फाल्गुन: प्रताडिताक्षो पिदधेऽक्षिणी उभे ॥ ५१ ॥
ਚੱਕਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਰਥ ਵੀ ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਅਨੰਤ ਪਾਰ ਵਾਲੀ ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਬ੍ਰਹਮਜ੍ਯੋਤੀ—ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਚਮਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਫਾਲਗੁਨ ਅਰਜੁਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੁਖਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲੀਆਂ।
Verse 52
तत: प्रविष्ट: सलिलं नभस्वता बलीयसैजद् बृहदूर्मिभूषणम् । तत्राद्भुतं वै भवनं द्युमत्तमं भ्राजन्मणिस्तम्भसहस्रशोभितम् ॥ ५२ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਤੀਬਰ ਹਵਾ ਨਾਲ ਮਥੇ ਹੋਏ, ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਉਸ ਜਲ-ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਉਸ ਮਹਾਸਾਗਰ ਅੰਦਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਇਕ ਅਦਭੁਤ, ਅਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਮਹਲ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਤਨ-ਜੜੇ ਸਤੰਭਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।
Verse 53
तस्मिन् महाभोगमनन्तमद्भुतं सहस्रमूर्धन्यफणामणिद्युभि: । विभ्राजमानं द्विगुणेक्षणोल्बणं सिताचलाभं शितिकण्ठजिह्वम् ॥ ५३ ॥
ਉਸ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਭੋਗੀ, ਅਦਭੁਤ ਅਨੰਤ ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਫਣਾਂ ਦੇ ਮਣੀਆਂ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਉਹ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋਗੁਣੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦਿੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਚਿੱਟੇ ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗਲ੍ਹੇ ਤੇ ਜੀਭਾਂ ਗੂੜ੍ਹੇ ਨੀਲੇ ਸਨ।
Verse 54
ददर्श तद्भोगसुखासनं विभुं महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम् । सान्द्राम्बुदाभं सुपिशङ्गवाससं प्रसन्नवक्त्रं रुचिरायतेक्षणम् ॥ ५४ ॥ महामणिव्रातकिरीटकुण्डल- प्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम् । प्रलम्बचार्वष्टभुजं सकौस्तुभं श्रीवत्सलक्ष्मं वनमालया वृतम् ॥ ५५ ॥ सुनन्दनन्दप्रमुखै: स्वपार्षदै- श्चक्रादिभिर्मूर्तिधरैर्निजायुधै: । पुष्ट्या श्रिया कीर्त्यजयाखिलर्धिभि- र्निषेव्यमानं परमेष्ठिनां पतिम् ॥ ५६ ॥
ਤਦ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਸ਼ੇਸ਼-ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਸੁਖਾਸਨ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵੀ, ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਮ—ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਘਣੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਨੀਲ-ਸ਼ਿਆਮ ਸਨ, ਸੁੰਦਰ ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ; ਮੁਖ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰ ਮਨੋਹਰ ਸਨ। ਮਕੁਟ ਤੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਦੇ ਮਹਾਮਣੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕੇਸ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਲੰਬੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਭੁਜਾਵਾਂ; ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਵਨਮਾਲਾ ਨਾਲ ਉਹ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸਨ। ਸੁਨੰਦ-ਨੰਦ ਆਦਿ ਪਾਰਸ਼ਦ, ਚਕ੍ਰ ਆਦਿ ਨਿਜ ਆਯੁਧ ਆਪਣੇ ਮੂਰਤੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ, ਸ਼੍ਰੀ, ਕੀਰਤੀ, ਜਯਾ ਤੇ ਸਮਸਤ ਸਿੱਧੀਆਂ—ਸਭ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
Verse 55
ददर्श तद्भोगसुखासनं विभुं महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम् । सान्द्राम्बुदाभं सुपिशङ्गवाससं प्रसन्नवक्त्रं रुचिरायतेक्षणम् ॥ ५४ ॥ महामणिव्रातकिरीटकुण्डल- प्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम् । प्रलम्बचार्वष्टभुजं सकौस्तुभं श्रीवत्सलक्ष्मं वनमालया वृतम् ॥ ५५ ॥ सुनन्दनन्दप्रमुखै: स्वपार्षदै- श्चक्रादिभिर्मूर्तिधरैर्निजायुधै: । पुष्ट्या श्रिया कीर्त्यजयाखिलर्धिभि- र्निषेव्यमानं परमेष्ठिनां पतिम् ॥ ५६ ॥
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਸ਼ੇਸ਼-ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਸੁਖਾਸਨ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵੀ, ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਮ—ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਘਣੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਨੀਲ-ਸ਼ਿਆਮ, ਸੁੰਦਰ ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ; ਮੁਖ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਨੋਹਰ ਨੇਤਰ। ਮਕੁਟ-ਕੁੰਡਲਾਂ ਦੇ ਮਹਾਮਣੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕੇਸ ਚਮਕਦੇ; ਅੱਠ ਲੰਬੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਭੁਜਾਵਾਂ, ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਵਨਮਾਲਾ ਨਾਲ ਉਹ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ। ਸੁਨੰਦ-ਨੰਦ ਆਦਿ ਪਾਰਸ਼ਦ, ਚਕ੍ਰ ਆਦਿ ਆਯੁਧ ਮੂਰਤੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ, ਸ਼੍ਰੀ, ਕੀਰਤੀ, ਜਯਾ ਤੇ ਸਮਸਤ ਸਿੱਧੀਆਂ—ਸਭ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
Verse 56
ददर्श तद्भोगसुखासनं विभुं महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम् । सान्द्राम्बुदाभं सुपिशङ्गवाससं प्रसन्नवक्त्रं रुचिरायतेक्षणम् ॥ ५४ ॥ महामणिव्रातकिरीटकुण्डल- प्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम् । प्रलम्बचार्वष्टभुजं सकौस्तुभं श्रीवत्सलक्ष्मं वनमालया वृतम् ॥ ५५ ॥ सुनन्दनन्दप्रमुखै: स्वपार्षदै- श्चक्रादिभिर्मूर्तिधरैर्निजायुधै: । पुष्ट्या श्रिया कीर्त्यजयाखिलर्धिभि- र्निषेव्यमानं परमेष्ठिनां पतिम् ॥ ५६ ॥
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਸ਼ੇਸ਼-ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਸੁਖਾਸਨ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵੀ, ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਘਣੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਨੀਲ-ਸ਼ਿਆਮ, ਸੁੰਦਰ ਪੀਤਾਂਬਰਧਾਰੀ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਮਕੁਟ-ਕੁੰਡਲਾਂ ਦੇ ਮਹਾਮਣੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕੇਸ ਚਮਕਦੇ; ਅੱਠ ਲੰਬੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਭੁਜਾਵਾਂ, ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਵਨਮਾਲਾ ਨਾਲ ਉਹ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ। ਸੁਨੰਦ-ਨੰਦ ਆਦਿ ਪਾਰਸ਼ਦ, ਚਕ੍ਰ ਆਦਿ ਆਯੁਧ ਮੂਰਤੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ, ਸ਼੍ਰੀ, ਕੀਰਤੀ, ਜਯਾ ਤੇ ਸਮਸਤ ਸਿੱਧੀਆਂ—ਸਭ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
Verse 57
ववन्द आत्मानमनन्तमच्युतो जिष्णुश्च तद्दर्शनजातसाध्वस: । तावाह भूमा परमेष्ठिनां प्रभु- र्बद्धाञ्जली सस्मितमूर्जया गिरा ॥ ५७ ॥
ਅਨੰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਚ੍ਯੁਤ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੈਰਾਨ ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਝੁਕ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਸਭ ਲੋਕਾਧਿਪਤੀਆਂ ਦੇ ਪਰਮ ਸੁਆਮੀ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਕਾਰ ਭਰੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।
Verse 58
द्विजात्मजा मे युवयोर्दिदृक्षुणा मयोपनीता भुवि धर्मगुप्तये । कलावतीर्णाववनेर्भरासुरान् हत्वेह भूयस्त्वरयेतमन्ति मे ॥ ५८ ॥
ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਤਰੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਮੇਰੇ ਹੀ ਵਿਸਤਾਰ, ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਏ। ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਬਣੇ ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਲਵੋ, ਤਦ ਤੁਰੰਤ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਣਾ।
Verse 59
पूर्णकामावपि युवां नरनारायणावृषी । धर्ममाचरतां स्थित्यै ऋषभौ लोकसङ्ग्रहम् ॥ ५९ ॥
ਭਾਵੇਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਉੱਚੇ ਮਹਾਪੁਰਖੋ, ਤਾਂ ਵੀ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਲਗਾਤਾਰ ਕਾਇਮ ਰੱਖੋ।
Verse 60
इत्यादिष्टौ भगवता तौ कृष्णौ परमेष्ठिना । ॐ इत्यानम्य भूमानमादाय द्विजदारकान् ॥ ६० ॥ न्यवर्तेतां स्वकं धाम सम्प्रहृष्टौ यथागतम् । विप्राय ददतु: पुत्रान् यथारूपं यथावय: ॥ ६१ ॥
ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ‘ਓਮ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਜਿਹੜੇ ਰਾਹ ਨਾਲ ਆਏ ਸਨ, ਉਸੇ ਰਾਹ ਨਾਲ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਾਪਸ ਗਏ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਓਹੀ ਸ਼ਿਸ਼ੁ-ਰੂਪ ਤੇ ਓਹੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੇ।
Verse 61
इत्यादिष्टौ भगवता तौ कृष्णौ परमेष्ठिना । ॐ इत्यानम्य भूमानमादाय द्विजदारकान् ॥ ६० ॥ न्यवर्तेतां स्वकं धाम सम्प्रहृष्टौ यथागतम् । विप्राय ददतु: पुत्रान् यथारूपं यथावय: ॥ ६१ ॥
ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ‘ਓਮ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਜਿਹੜੇ ਰਾਹ ਨਾਲ ਆਏ ਸਨ, ਉਸੇ ਰਾਹ ਨਾਲ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਾਪਸ ਗਏ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਓਹੀ ਸ਼ਿਸ਼ੁ-ਰੂਪ ਤੇ ਓਹੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੇ।
Verse 62
निशाम्य वैष्णवं धाम पार्थ: परमविस्मित: । यत्किञ्चित् पौरुषं पुंसां मेने कृष्णानुकम्पितम् ॥ ६२ ॥
ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਰਥ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ।
Verse 63
इतीदृशान्यनेकानि वीर्याणीह प्रदर्शयन् । बुभुजे विषयान् ग्राम्यानीजे चात्युर्जितैर्मखै: ॥ ६३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਸਮਾਨ ਵੀਰਤਾ-ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਬਲ ਯੱਗ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 64
प्रववर्षाखिलान् कामान् प्रजासु ब्राह्मणादिषु । यथाकालं यथैवेन्द्रो भगवान् श्रैष्ठ्यमास्थित: ॥ ६४ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਜਾ ਉੱਤੇ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਵਰਦਾਨ ਵਰਸਾਏ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 65
हत्वा नृपानधर्मिष्ठान् घातयित्वार्जुनादिभि: । अञ्जसा वर्तयामास धर्मं धर्मसुतादिभि: ॥ ६५ ॥
ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪ ਮਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਅਰਜੁਨ ਆਦਿ ਭਗਤਾਂ ਤੋਂ ਮਰਵਾ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਆਦਿ ਧਰਮੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਵਾਈ।
Frequently Asked Questions
Bhṛgu’s act is a deliberate test commissioned by sages to determine which deity embodies the highest sattva and is therefore fit to be recognized as supreme. Viṣṇu’s response—humility, hospitality, and concern for the sage’s comfort—reveals transcendence over ego and guṇic reactivity, establishing His bhakta-vātsalya and confirming Vaiṣṇava siddhānta that the Supreme is characterized by unalloyed goodness and compassion.
Brahmā becomes angry but restrains himself through intelligence, indicating goodness mixed with passion. Śiva erupts in destructive wrath, restrained only by Devī’s intervention, reflecting tamas-predominance in that moment. Viṣṇu remains entirely non-reactive and service-oriented, demonstrating pure sattva (viśuddha-sattva) and the hallmark of supremacy: effortless composure paired with protective affection for the devotee.
The text presents him as a brāhmaṇa householder whose repeated bereavement becomes the narrative catalyst to reveal Kṛṣṇa’s supreme position beyond ordinary cosmic administration. The lesson is twofold: worldly governance cannot overrule divine arrangement, and apparent reversals are used by the Lord to manifest deeper tattva—here, the personal source beyond the brahmajyoti and the dependence of all powers on Kṛṣṇa’s mercy.
Because the child was not within the jurisdiction of ordinary cosmic rulers. The episode teaches that even the greatest kṣatriya prowess and deva-administered realms have limits; ultimate causality rests with the Supreme Lord. Kṛṣṇa then reveals the higher ontological tier by taking Arjuna beyond Lokāloka, beyond darkness, and beyond the brahmajyoti to Mahā-Viṣṇu’s domain.
Lokāloka marks the boundary of the known, illuminated cosmos. Passing beyond it into darkness and then into the brahmajyoti dramatizes the movement from material cosmography to metaphysical ultimacy. The narrative then resolves potential impersonalism by showing that beyond the impersonal effulgence stands the personal Supreme (Mahā-Viṣṇu), who purposefully acts and speaks—thereby subordinating brahmajyoti to Bhagavān.
Mahā-Viṣṇu is portrayed as the awe-inspiring cosmic Lord resting on Ananta, attended by divine potencies and personified weapons—an aspect of the Supreme who presides over universal manifestation. He identifies Kṛṣṇa and Arjuna as His expansions descended to protect dharma, reinforcing the Bhāgavata’s theology that the personal Supreme coordinates multiple divine forms while remaining one nondual reality.