Adhyaya 88
Hari’s Special Mercy, Śiva’s Quick Boons, and the Deliverance from Vṛkāsura
ਦਸਮ ਸਕੰਧ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਚੱਲਦਿਆਂ ਪਰīkṣਿਤ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਧਨ ਤੇ ਭੋਗ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਰਿ-ਭਗਤ ਕਈ ਵਾਰ ਦਿਨ ਕਿਉਂ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ? ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਗੁਣਮਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਐਸ਼ਵਰਯ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਹਰਿ ਨਿਰਗੁਣ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਗੁਣ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ‘ਪੋਸ਼ਣ’ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਇਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਦਾ ਧਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਟਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਨਾਕਾਮ ਭੌਤਿਕ ਆਸਰਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਸਤਸੰਗ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸਤਿ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜੇ। ਫਿਰ ਵ੍ਰਿਕਾਸੁਰ ਦੀ ਕਥਾ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਖਤਰੇ ਦਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਨਾਰਦ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਆਸ਼ੁਤੋਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਵਾਲਾ ਭਿਆਨਕ ਵਰ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵ੍ਰਿਕ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟੁੱਟ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਭੱਜ ਕੇ ਵੈਕੁੰਠ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਰਿ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵ੍ਰਿਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵਰ ਅਜ਼ਮਾਉਣ ਲਈ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਉਕਸਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦੀ ਰੱਖਿਆਲੀਲਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਫਲ—ਸ਼ਤਰੂਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ—ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच देवासुरमनुष्येषु ये भजन्त्यशिवं शिवम् । प्रायस्ते धनिनो भोजा न तु लक्ष्म्या: पतिं हरिम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤਿਆਗੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਧਨ ਅਤੇ ਭੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਦੇ ਭਗਤ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਐਸੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
Verse 2
एतद् वेदितुमिच्छाम: सन्देहोऽत्र महान् हि न: । विरुद्धशीलयो: प्रभ्वोर्विरुद्धा भजतां गति: ॥ २ ॥
ਅਸੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ। ਵਿਰੁੱਧ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਵੀ ਉਮੀਦ ਦੇ ਉਲਟ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
Verse 3
श्रीशुक उवाच शिव: शक्तियुत: शश्वत् त्रिलिङ्गो गुणसंवृत: । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा ॥ ३ ॥
ਸ੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਵਰਨ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸੱਤਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ—ਇਹ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਅਹੰਕਾਰ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 4
ततो विकारा अभवन् षोडशामीषु कञ्चन । उपधावन् विभूतीनां सर्वासामश्नुते गतिम् ॥ ४ ॥
ਉਸ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਿਕਾਰ-ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਜੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸਭ ਭੋਗਯ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
हरिर्हि निर्गुण: साक्षात् पुरुष: प्रकृते: पर: । स सर्वदृगुपद्रष्टा तं भजन् निर्गुणो भवेत् ॥ ५ ॥
ਪਰੰਤੂ ਹਰੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਨਿਰਗੁਣ ਹਨ—ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹਨ। ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
निवृत्तेष्वश्वमेधेषु राजा युष्मत्पितामह: । शृण्वन् भगवतो धर्मानपृच्छदिदमच्युतम् ॥ ६ ॥
ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾਮਹ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ, ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।
Verse 7
स आह भगवांस्तस्मै प्रीत: शुश्रूषवे प्रभु: । नृणां नि:श्रेयसार्थाय योऽवतीर्णो यदो: कुले ॥ ७ ॥
ਰਾਜੇ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਯਦੂ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਅਵਤਰੀਤ, ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਹਿਤ ਲਈ ਆਏ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 8
श्रीभगवानुवाच यस्याहमनुगृह्णामि हरिष्ये तद्धनं शनै: । ततोऽधनं त्यजन्त्यस्य स्वजना दु:खदु:खितम् ॥ ८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਦਾ ਧਨ ਮੈਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਉਸ ਗਰੀਬ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
स यदा वितथोद्योगो निर्विण्ण: स्याद् धनेहया । मत्परै: कृतमैत्रस्य करिष्ये मदनुग्रहम् ॥ ९ ॥
ਜਦੋਂ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਉਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮੈਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 10
तद् ब्रह्म परमं सूक्ष्मं चिन्मात्रं सदनन्तकम् । विज्ञायात्मतया धीर: संसारात्परिमुच्यते ॥ १० ॥
ਤਦ ਉਹ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਉਸ ਪਰਮ, ਅਤਿ ਸੂਖਮ, ਚੇਤਨ-ਮਾਤ੍ਰ, ਅਨੰਤ ਸਤ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ—ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਮਝ ਕੇ—ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
अतो मां सुदुराराध्यं हित्वान्यान् भजते जन: । ततस्त आशुतोषेभ्यो लब्धराज्यश्रियोद्धता: । मत्ता: प्रमत्ता वरदान् विस्मयन्त्यवजानते ॥ ११ ॥
ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁਸ਼ਕਰ ਆਰਾਧ੍ਯ ਜਾਣ ਕੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰਾਜਸੀ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੱਤੇ, ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਵਮਾਨਿਤ ਕਰ ਬੈਠਦੇ ਹਨ।
Verse 12
श्रीशुक उवाच शापप्रसादयोरीशा ब्रह्मविष्णुशिवादय: । सद्य:शापप्रसादोऽङ्ग शिवो ब्रह्मा न चाच्युत: ॥ १२ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਸ਼ਾਪ ਤੇ ਵਰ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਵਰ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 13
अत्र चोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । वृकासुराय गिरिशो वरं दत्त्वाप सङ्कटम् ॥ १३ ॥
ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵ੍ਰਿਕਾਸੁਰ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਕੈਲਾਸਪਤੀ ਗਿਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਭਾਰੀ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।
Verse 14
वृको नामासुर: पुत्र: शकुने: पथि नारदम् । दृष्ट्वाशुतोषं पप्रच्छ देवेषु त्रिषु दुर्मति: ॥ १४ ॥
ਸ਼ਕੁਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵ੍ਰਿਕ ਨਾਮ ਦਾ ਅਸੁਰ ਇਕ ਵਾਰ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਸਭ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
Verse 15
स आह देवं गिरिशमुपाधावाशु सिद्ध्यसि । योऽल्पाभ्यां गुणदोषाभ्यामाशु तुष्यति कुप्यति ॥ १५ ॥
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਗਿਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ; ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪਾਵੇਂਗਾ। ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਗੁਣ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ।
Verse 16
दशास्यबाणयोस्तुष्ट: स्तुवतोर्वन्दिनोरिव । ऐश्वर्यमतुलं दत्त्वा तत आप सुसङ्कटम् ॥ १६ ॥
ਦਸ-ਮੁਖ ਰਾਵਣ ਅਤੇ ਬਾਣ ਨੇ ਜਦੋਂ ਦਰਬਾਰੀ ਵੰਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤੁੱਲ ਸ਼ਕਤੀ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਉਹ ਆਪ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।
Verse 17
इत्यादिष्टस्तमसुर उपाधावत् स्वगात्रत: । केदार आत्मक्रव्येण जुह्वानोऽग्निमुखं हरम् ॥ १७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਲਾਹ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਉਸ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਵਿਖੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਮਾਸ ਕੱਟ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।
Verse 18
देवोपलब्धिमप्राप्य निर्वेदात् सप्तमेऽहनि । शिरोऽवृश्चत् सुधितिना तत्तीर्थक्लिन्नमूर्धजम् ॥ १८ ॥ तदा महाकारुणिको स धूर्जटि- र्यथा वयं चाग्निरिवोत्थितोऽनलात् । निगृह्य दोर्भ्यां भुजयोर्न्यवारयत् तत्स्पर्शनाद् भूय उपस्कृताकृति: ॥ १९ ॥
ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਗਿੱਲੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਕੱਟਣ ਲਈ ਕੁਹਾੜੀ ਚੁੱਕ ਲਈ।
Verse 19
देवोपलब्धिमप्राप्य निर्वेदात् सप्तमेऽहनि । शिरोऽवृश्चत् सुधितिना तत्तीर्थक्लिन्नमूर्धजम् ॥ १८ ॥ तदा महाकारुणिको स धूर्जटि- र्यथा वयं चाग्निरिवोत्थितोऽनलात् । निगृह्य दोर्भ्यां भुजयोर्न्यवारयत् तत्स्पर्शनाद् भूय उपस्कृताकृति: ॥ १९ ॥
ਉਸੇ ਵੇਲੇ, ਅਤਿ ਦਿਆਲੂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਵਾਂਗ ਅਗਨੀ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਫੜ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 20
तमाह चाङ्गालमलं वृणीष्व मे यथाभिकामं वितरामि ते वरम् । प्रीयेय तोयेन नृणां प्रपद्यता- महो त्वयात्मा भृशमर्द्यते वृथा ॥ २० ॥
ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ, ਬੱਸ ਕਰੋ, ਬੱਸ ਕਰੋ! ਜੋ ਵਰਦਾਨ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਮੰਗ ਲਵੋ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਜਲ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਅਫਸੋਸ, ਤੁਸੀਂ ਬੇਵਜ੍ਹਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਕਸ਼ਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 21
देवं स वव्रे पापीयान् वरं भूतभयावहम् । यस्य यस्य करं शीर्ष्णि धास्ये स म्रियतामिति ॥ २१ ॥
ਉਸ ਪਾਪੀ ਵ੍ਰਿਕਾਸੁਰ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਭਿਆਨਕ ਵਰਦਾਨ ਮੰਗਿਆ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦੇਵੇ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਾਂ, ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।'
Verse 22
तच्छ्रुत्वा भगवान् रुद्रो दुर्मना इव भारत । ॐ इति प्रहसंस्तस्मै ददेऽहेरमृतं यथा ॥ २२ ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਕੁਝ ਉਦਾਸ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਭਾਰਤਵੰਸ਼ੀ। ਫਿਰ ਵੀ ‘ਓਂ’ ਉਚਾਰ ਕੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿਖਾਈ ਅਤੇ ਵਿਅੰਗੀ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਵ੍ਰਕ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਦੇਣਾ।
Verse 23
स तद्वरपरीक्षार्थं शम्भोर्मूर्ध्नि किलासुर: । स्वहस्तं धातुमारेभे सोऽबिभ्यत् स्वकृताच्छिव: ॥ २३ ॥
ਉਸ ਵਰ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਉਸ ਦੈਤ ਨੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੀਤੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ਿਵ ਡਰ ਗਏ।
Verse 24
तेनोपसृष्ट: सन्त्रस्त: पराधावन् सवेपथु: । यावदन्तं दिवो भूमे: कष्ठानामुदगादुदक् ॥ २४ ॥
ਜਦੋਂ ਦੈਤ ਨੇ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ, ਸ਼ਿਵ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭੱਜ ਪਏ। ਉੱਤਰ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੱਕ ਦੌੜੇ।
Verse 25
अजानन्त: प्रतिविधिं तूष्णीमासन् सुरेश्वरा: । ततो वैकुण्ठमगमद् भास्वरं तमस: परम् ॥ २५ ॥ यत्र नारायण: साक्षान्न्यासिनां परमो गति: । शान्तानां न्यस्तदण्डानां यतो नावर्तते गत: ॥ २६ ॥
ਉਪਾਅ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਚੁੱਪ ਰਹੇ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਤਮਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਵੈਕੁੰਠ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ। ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਹਿੰਸਕ, ਦੰਡ ਤਿਆਗੇ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
Verse 26
अजानन्त: प्रतिविधिं तूष्णीमासन् सुरेश्वरा: । ततो वैकुण्ठमगमद् भास्वरं तमस: परम् ॥ २५ ॥ यत्र नारायण: साक्षान्न्यासिनां परमो गति: । शान्तानां न्यस्तदण्डानां यतो नावर्तते गत: ॥ २६ ॥
ਉਪਾਅ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਚੁੱਪ ਰਹੇ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਤਮਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਵੈਕੁੰਠ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ। ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਹਿੰਸਕ, ਦੰਡ ਤਿਆਗੇ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
Verse 27
तं तथाव्यसनं दृष्ट्वा भगवान् वृजिनार्दन: । दूरात् प्रत्युदियाद् भूत्वा बटुको योगमायया ॥ २७ ॥ मेखलाजिनदण्डाक्षैस्तेजसाग्निरिव ज्वलन् । अभिवादयामास च तं कुशपाणिर्विनीतवत् ॥ २८ ॥
ਦੂਰੋਂ ਭਗਵਾਨ ਵ੍ਰਜਿਨਾਰਦਨ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਤਦ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਬਟੁਕ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ—ਮੇਖਲਾ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ, ਡੰਡਾ ਅਤੇ ਜਪਮਾਲਾ ਸਮੇਤ—ਵ੍ਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੇਜ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਦੈਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 28
तं तथाव्यसनं दृष्ट्वा भगवान् वृजिनार्दन: । दूरात् प्रत्युदियाद् भूत्वा बटुको योगमायया ॥ २७ ॥ मेखलाजिनदण्डाक्षैस्तेजसाग्निरिव ज्वलन् । अभिवादयामास च तं कुशपाणिर्विनीतवत् ॥ २८ ॥
ਮੇਖਲਾ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ, ਡੰਡਾ ਅਤੇ ਜਪਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਬਟੁਕ-ਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੇਜ ਨਾਲ ਜਗਮਗਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਵ੍ਰਕਾਸੁਰ ਨੂੰ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕੀਤਾ।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच शाकुनेय भवान् व्यक्तं श्रान्त: किं दूरमागत: । क्षणं विश्रम्यतां पुंस आत्मायं सर्वकामधुक् ॥ २९ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸ਼ਾਕੁਨੇਯ! ਤੂੰ ਸਾਫ਼ ਹੀ ਥੱਕਿਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈਂ; ਇੰਨੀ ਦੂਰ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਇਕ ਪਲ ਆਰਾਮ ਕਰ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੇਹ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।
Verse 30
यदि न: श्रवणायालं युष्मद्व्यवसितं विभो । भण्यतां प्रायश: पुम्भिर्धृतै: स्वार्थान् समीहते ॥ ३० ॥
ਹੇ ਵਿਭੋ! ਜੇ ਅਸੀਂ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਦੱਸੋ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
श्रीशुक उवाच एवं भगवता पृष्टो वचसामृतवर्षिणा । गतक्लमोऽब्रवीत्तस्मै यथापूर्वमनुष्ठितम् ॥ ३१ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵ੍ਰਕ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।
Verse 32
श्रीभगवानुवाच एवं चेत्तर्हि तद्वाक्यं न वयं श्रद्दधीमहि । यो दक्षशापात् पैशाच्यं प्राप्त: प्रेतपिशाचराट् ॥ ३२ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸਰਾਪ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਏ ਹਨ।
Verse 33
यदि वस्तत्र विश्रम्भो दानवेन्द्र जगद्गुरौ । तर्ह्यङ्गाशु स्वशिरसि हस्तं न्यस्य प्रतीयताम् ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਦਾਨਵਰਾਜ! ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਗਤਗੁਰੂ ਸ਼ਿਵ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰੋ।
Verse 34
यद्यसत्यं वच: शम्भो: कथञ्चिद् दानवर्षभ । तदैनं जह्यसद्वाचं न यद वक्तानृतं पुन: ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੇਕਰ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਬਚਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠੇ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਝੂਠੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਓ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਮੁੜ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਾ ਬੋਲੇ।
Verse 35
इत्थं भगवतश्चित्रैर्वचोभि: स सुपेशलै: । भिन्नधीर्विस्मृत: शीर्ष्णि स्वहस्तं कुमतिर्न्यधात् ॥ ३५ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਮਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਮੂਰਖ ਅਸੁਰ ਨੇ ਭੁੱਲ ਕੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖ ਲਿਆ।
Verse 36
अथापतद् भिन्नशिरा: वज्राहत इव क्षणात् । जयशब्दो नम:शब्द: साधुशब्दोऽभवद् दिवि ॥ ३६ ॥
ਉਸੇ ਪਲ ਬਿਜਲੀ ਡਿੱਗਣ ਵਾਂਗ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਫਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਦੈਂਤ ਮਰ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ 'ਜੈ ਹੋ!', 'ਨਮਸਕਾਰ!' ਅਤੇ 'ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ!' ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀਆਂ।
Verse 37
मुमुचु: पुष्पवर्षाणि हते पापे वृकासुरे । देवर्षिपितृगन्धर्वा मोचित: सङ्कटाच्छिव: ॥ ३७ ॥
ਪਾਪੀ ਵ੍ਰਿਕਾਸੁਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਛੁਟ ਗਏ।
Verse 38
मुक्तं गिरिशमभ्याह भगवान् पुरुषोत्तम: । अहो देव महादेव पापोऽयं स्वेन पाप्मना ॥ ३८ ॥ हत: को नु महत्स्वीश जन्तुर्वै कृतकिल्बिष: । क्षेमी स्यात् किमु विश्वेशे कृतागस्को जगद्गुरौ ॥ ३९ ॥
ਤਦ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਗਿਰੀਸ਼ ਨੂੰ ਆਖਿਆ— “ਅਹੋ ਦੇਵ, ਮਹਾਦੇਵ! ਵੇਖੋ, ਇਹ ਪਾਪੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਾਪ-ਫਲ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਹੇ ਈਸ਼, ਜੋ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਕਰੇ ਉਹ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਕਲਿਆਣ ਪਾਵੇ? ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਤੇ ਜਗਦਗੁਰੂ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ!”
Verse 39
मुक्तं गिरिशमभ्याह भगवान् पुरुषोत्तम: । अहो देव महादेव पापोऽयं स्वेन पाप्मना ॥ ३८ ॥ हत: को नु महत्स्वीश जन्तुर्वै कृतकिल्बिष: । क्षेमी स्यात् किमु विश्वेशे कृतागस्को जगद्गुरौ ॥ ३९ ॥
ਤਦ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਗਿਰੀਸ਼ ਨੂੰ ਆਖਿਆ— “ਅਹੋ ਦੇਵ, ਮਹਾਦੇਵ! ਵੇਖੋ, ਇਹ ਪਾਪੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਾਪ-ਫਲ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਹੇ ਈਸ਼, ਜੋ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਕਰੇ ਉਹ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਕਲਿਆਣ ਪਾਵੇ? ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਤੇ ਜਗਦਗੁਰੂ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ!”
Verse 40
य एवमव्याकृतशक्त्युदन्वत: परस्य साक्षात् परमात्मनो हरे: । गिरित्रमोक्षं कथयेच्छृणोति वा विमुच्यते संसृतिभिस्तथारिभि: ॥ ४० ॥
ਅਵਿਆਕਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੰਤ ਸਮੁੰਦਰ, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਰੀ ਵੱਲੋਂ ਗਿਰਿਤ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਇਹ ਲੀਲਾ ਜੋ ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Śiva is described as closely connected with material nature and responding through the guṇas; thus, worship directed to his manifestations within the material elements can yield corresponding enjoyments and powers. These results are within prakṛti and therefore do not necessarily purify the heart or free one from bondage.
Kṛṣṇa states that when He especially favors someone, He may gradually remove wealth so the devotee’s dependence on temporary supports collapses. Abandoned by fair-weather associates and frustrated in material striving, the person turns toward devotees, develops sobriety (vairāgya), and realizes the Absolute—achieving the lasting good that prosperity often delays.
Vṛkāsura, a demon described as a son of Śakuni’s, performed severe worship of Śiva at Kedāranātha and asked for a fearful benediction: that anyone he touched on the head with his hand would die instantly.
After receiving the boon, Vṛkāsura attempted to test it by placing his hand on Śiva’s head. Because the boon was irrevocable and immediately effective, Śiva had to flee, demonstrating the peril of granting power to the impure-minded and the limits of quick-pleasure religiosity.
Hari used Yoga-māyā to appear as a brahmacārī student and, through artful reasoning, induced Vṛkāsura to ‘test’ the boon by placing his own hand on his head. The demon’s head shattered instantly, and Śiva was delivered—showing Hari as the ultimate protector even of the devas.
The chapter states that one who recites or hears this līlā becomes freed from enemies and from the repetition of birth and death, indicating both immediate protection (poṣaṇa) and the ultimate fruit of devotion—release from saṁsāra.