Adhyaya 80
Sudāmā Brāhmaṇa: Divine Friendship, Guru-bhakti, and the Lord’s Grace
ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਮੁਕੁੰਦ ਦੀਆਂ ਅਨੰਤ ਲੀਲਾਵਾਂ ਹੋਰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਥਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਗਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਿੱਤਰ ਸੁਦਾਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ—ਭਕਤੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਗ—ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹੀ ਬਾਣੀ, ਹੱਥ, ਮਨ, ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗ ਧੰਨ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਸੇਵਾ, ਸਿਮਰਨ, ਸ੍ਰਵਣ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਸੁਦਾਮਾ ਅਤਿ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਪਤਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਇਆ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਵਾਰਕਾ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਚਿਵੜੇ ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੁਦਾਮਾ ਦਵਾਰਕਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਸਮਾਨ ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਠ ਕੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਂਦਾ, ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਂਦਾ, ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਮਹਾਨ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਪ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਨੇਹ ਭਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਂਦੀਪਨੀ ਦੇ ਗੁਰੁਕੁਲ ਦੇ ਦਿਨ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੱਗ, ਤਪ ਜਾਂ ਰਸਮੀ ਦੀਖਿਆ ਨਾਲੋਂ ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ ਉਸ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਅਗਲੇ ਦਵਾਰਕਾ-ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸੁਦਾਮਾ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੁਖਮ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच भगवन् यानि चान्यानि मुकुन्दस्य महात्मन: । वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य श्रोतुमिच्छामि हे प्रभो ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਅਨੰਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਜੋ ਸ਼ੌਰਯਮਈ ਕਰਤੱਬ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 2
को नु श्रुत्वासकृद् ब्रह्मन्नुत्तम:श्लोकसत्कथा: । विरमेत विशेषज्ञो विषण्ण: काममार्गणै: ॥ २ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਾਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਉਕਤਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ, ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾਵਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਹਟ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 3
सा वाग् यया तस्य गुणान् गृणीते करौ च तत्कर्मकरौ मनश्च । स्मरेद् वसन्तं स्थिरजङ्गमेषु शृणोति तत्पुण्यकथा: स कर्ण: ॥ ३ ॥
ਉਹੀ ਬਾਣੀ ਸੱਚੀ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਹੱਥ ਸਾਰਥਕ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਜੋ ਚਲ-ਅਚਲ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਕੰਨ ਧੰਨ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਪੁੰਨ ਕਥਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ।
Verse 4
शिरस्तु तस्योभयलिङ्गमान- मेत्तदेव यत् पश्यति तद्धि चक्षु: । अङ्गानि विष्णोरथ तज्जनानां पादोदकं यानि भजन्ति नित्यम् ॥ ४ ॥
ਉਹੀ ਸਿਰ ਸਾਰਥਕ ਹੈ ਜੋ ਚਲ-ਅਚਲ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ; ਉਹੀ ਅੱਖਾਂ ਸੱਚੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਅੰਗ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ ਜੋ ਨਿੱਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਸਨਾਨ ਦੇ ਜਲ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਚਰਨੋਦਕ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
सूत उवाच विष्णुरातेन सम्पृष्टो भगवान् बादरायणि: । वासुदेवे भगवति निमग्नहृदयोऽब्रवीत् ॥ ५ ॥
ਸੂਤ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਨੁਰਾਤ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਬਾਦਰਾਯਣੀ (ਸ਼ੁਕਦੇਵ) ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 6
श्रीशुक उवाच कृष्णस्यासीत् सखा कश्चिद् ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तम: । विरक्त इन्द्रियार्थेषु प्रशान्तात्मा जितेन्द्रिय: ॥ ६ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਿੱਤਰ ਸੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੀ। ਉਹ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਜਿਤੇੰਦ੍ਰਿਯ ਸੀ।
Verse 7
यदृच्छयोपपन्नेन वर्तमानो गृहाश्रमी । तस्य भार्या कुचैलस्य क्षुत्क्षामा च तथाविधा ॥ ७ ॥
ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਸੀ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਫੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
Verse 8
पतिव्रता पतिं प्राह म्लायता वदनेन सा । दरिद्रं सीदमाना वै वेपमानाभिगम्य च ॥ ८ ॥
ਦਰਿਦ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਪਤਨੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆਈ ਤੇ ਇਉਂ ਬੋਲੀ।
Verse 9
ननु ब्रह्मन् भगवत: सखा साक्षाच्छ्रिय: पति: । ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च भगवान् सात्वतर्षभ: ॥ ९ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਕੀ ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਤੁਹਾਡੇ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ? ਉਹ ਯਾਦਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੁ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 10
तमुपैहि महाभाग साधूनां च परायणम् । दास्यति द्रविणं भूरि सीदते ते कुटुम्बिने ॥ १० ॥
ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ! ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਪਰਮ ਆਸਰੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲ ਜਾਓ। ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਦੁਖੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬਹੁਤ ਧਨ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 11
आस्तेऽधुना द्वारवत्यां भोजवृष्ण्यन्धकेश्वर: । स्मरत: पादकमलमात्मानमपि यच्छति । किं न्वर्थकामान् भजतो नात्यभीष्टान् जगद्गुरु: ॥ ११ ॥
ਹੁਣ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭੋਜ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹੋ ਕੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੀ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਜਗਦਗੁਰੂ ਭਗਤ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਭੋਗ ਕਿਉਂ ਨਾ ਦੇਣਗੇ?
Verse 12
स एवं भार्यया विप्रो बहुश: प्रार्थितो मुहु: । अयं हि परमो लाभ उत्तम:श्लोकदर्शनम् ॥ १२ ॥ इति सञ्चिन्त्य मनसा गमनाय मतिं दधे । अप्यस्त्युपायनं किञ्चिद् गृहे कल्याणि दीयताम् ॥ १३ ॥
ਜਦੋਂ ਪਤਨੀ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ—“ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਪਰਮ ਲਾਭ ਹਨ।” ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ—“ਕਲਿਆਣੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ।”
Verse 13
स एवं भार्यया विप्रो बहुश: प्रार्थितो मुहु: । अयं हि परमो लाभ उत्तम:श्लोकदर्शनम् ॥ १२ ॥ इति सञ्चिन्त्य मनसा गमनाय मतिं दधे । अप्यस्त्युपायनं किञ्चिद् गृहे कल्याणि दीयताम् ॥ १३ ॥
ਜਦੋਂ ਪਤਨੀ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ—“ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਪਰਮ ਲਾਭ ਹੈ।” ਇਹ ਨਿਸਚੈ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਾਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ—“ਕਲਿਆਣੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੇ ਕੋਈ ਭੇਟ ਦੇਣ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੇ।”
Verse 14
याचित्वा चतुरो मुष्टीन् विप्रान् पृथुकतण्डुलान् । चैलखण्डेन तान् बद्ध्वा भर्त्रे प्रादादुपायनम् ॥ १४ ॥
ਸੁਦਾਮਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਪੜੋਸੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਕੋਲੋਂ ਚਾਰ ਮੁੱਠੀਆਂ ਚਿਉੜਾ ਮੰਗਿਆ, ਫਾਟੇ ਕਪੜੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
स तानादाय विप्राग्र्य: प्रययौ द्वारकां किल । कृष्णसन्दर्शनं मह्यं कथं स्यादिति चिन्तयन् ॥ १५ ॥
ਉਹ ਸਾਧੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚਿਉੜਾ ਲੈ ਕੇ ਦਵਾਰਕਾ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ ਅਤੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ—“ਮੈਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ?”
Verse 16
त्रीणि गुल्मान्यतीयाय तिस्र: कक्षाश्च सद्विज: । विप्रोऽगम्यान्धकवृष्णीनां गृहेष्वच्युतधर्मिणाम् ॥ १६ ॥ गृहं द्वयष्टसहस्राणां महिषीणां हरेर्द्विज: । विवेशैकतमं श्रीमद् ब्रह्मानन्दं गतो यथा ॥ १७ ॥
ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ (ਕੁਝ ਸਥਾਨਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ) ਤਿੰਨ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਠਿਕਾਣੇ ਲੰਘ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੋ ਕੇ, ਅਚ੍ਯੁਤ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਅੰਧਕ ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਤੁਰਿਆ—ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਹਰਿ ਦੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਆਨੰਦ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 17
त्रीणि गुल्मान्यतीयाय तिस्र: कक्षाश्च सद्विज: । विप्रोऽगम्यान्धकवृष्णीनां गृहेष्वच्युतधर्मिणाम् ॥ १६ ॥ गृहं द्वयष्टसहस्राणां महिषीणां हरेर्द्विज: । विवेशैकतमं श्रीमद् ब्रह्मानन्दं गतो यथा ॥ १७ ॥
ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ (ਕੁਝ ਸਥਾਨਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ) ਤਿੰਨ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਠਿਕਾਣੇ ਲੰਘ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੋ ਕੇ, ਅਚ੍ਯੁਤ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਅੰਧਕ ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਤੁਰਿਆ—ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਹਰਿ ਦੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਆਨੰਦ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 18
तं विलोक्याच्युतो दूरात् प्रियापर्यङ्कमास्थित: । सहसोत्थाय चाभ्येत्य दोर्भ्यां पर्यग्रहीन्मुदा ॥ १८ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਆ ਦੀ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਦੂਰੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠੇ, ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ।
Verse 19
सख्यु: प्रियस्य विप्रर्षेरङ्गसङ्गातिनिर्वृत: । प्रीतो व्यमुञ्चदब्बिन्दून् नेत्राभ्यां पुष्करेक्षण: ॥ १९ ॥
ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਸਖਾ, ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਅੰਗ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਭਰ ਗਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਸ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅੰਸੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਵਗਾ ਬੈਠੇ।
Verse 20
अथोपवेश्य पर्यङ्के स्वयं सख्यु: समर्हणम् । उपहृत्यावनिज्यास्य पादौ पादावनेजनी: ॥ २० ॥ अग्रहीच्छिरसा राजन् भगवाँल्लोकपावन: । व्यलिम्पद् दिव्यगन्धेन चन्दनागुरुकुङ्कुमै: ॥ २१ ॥ धूपै: सुरभिभिर्मित्रं प्रदीपावलिभिर्मुदा । अर्चित्वावेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतमब्रवीत् ॥ २२ ॥
ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਸੁਦਾਮਾ ਨੂੰ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਲੋਕ-ਪਾਵਨ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਏ ਅਤੇ ਉਹ ਪਾਦੋਦਕ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲਾ ਚੰਦਨ, ਅਗਰੂ ਅਤੇ ਕੁੰਕੁਮ ਲਗਾਇਆ; ਸੁਗੰਧਿਤ ਧੂਪ ਅਤੇ ਦੀਪਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਮਬੂਲ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।
Verse 21
अथोपवेश्य पर्यङ्के स्वयं सख्यु: समर्हणम् । उपहृत्यावनिज्यास्य पादौ पादावनेजनी: ॥ २० ॥ अग्रहीच्छिरसा राजन् भगवाँल्लोकपावन: । व्यलिम्पद् दिव्यगन्धेन चन्दनागुरुकुङ्कुमै: ॥ २१ ॥ धूपै: सुरभिभिर्मित्रं प्रदीपावलिभिर्मुदा । अर्चित्वावेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतमब्रवीत् ॥ २२ ॥
ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਸੁਦਾਮਾ ਨੂੰ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਲੋਕ-ਪਾਵਨ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਏ ਅਤੇ ਉਹ ਪਾਦੋਦਕ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲਾ ਚੰਦਨ, ਅਗਰੂ ਅਤੇ ਕੁੰਕੁਮ ਲਗਾਇਆ; ਸੁਗੰਧਿਤ ਧੂਪ ਅਤੇ ਦੀਪਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਮਬੂਲ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।
Verse 22
अथोपवेश्य पर्यङ्के स्वयं सख्यु: समर्हणम् । उपहृत्यावनिज्यास्य पादौ पादावनेजनी: ॥ २० ॥ अग्रहीच्छिरसा राजन् भगवाँल्लोकपावन: । व्यलिम्पद् दिव्यगन्धेन चन्दनागुरुकुङ्कुमै: ॥ २१ ॥ धूपै: सुरभिभिर्मित्रं प्रदीपावलिभिर्मुदा । अर्चित्वावेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतमब्रवीत् ॥ २२ ॥
ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਸੁਦਾਮਾ ਨੂੰ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਲੋਕ-ਪਾਵਨ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਏ ਅਤੇ ਉਹ ਪਾਦੋਦਕ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲਾ ਚੰਦਨ, ਅਗਰੂ ਅਤੇ ਕੁੰਕੁਮ ਲਗਾਇਆ; ਸੁਗੰਧਿਤ ਧੂਪ ਅਤੇ ਦੀਪਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਮਬੂਲ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।
Verse 23
कुचैलं मलिनं क्षामं द्विजं धमनिसन्ततम् । देवी पर्यचरत् साक्षाच्चामरव्यजनेन वै ॥ २३ ॥
ਦੇਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨੇ ਆਪ ਚਾਮਰ ਨਾਲ ਪੱਖਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਫਾਟੇ-ਮੈਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਦਿੱਸ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
Verse 24
अन्त:पुरजनो दृष्ट्वा कृष्णेनामलकीर्तिना । विस्मितोऽभूदतिप्रीत्या अवधूतं सभाजितम् ॥ २४ ॥
ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਦੇ ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ; ਨਿਰਮਲ ਕੀਰਤੀ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਸ ਜਰਜਰ ਵੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 25
किमनेन कृतं पुण्यमवधूतेन भिक्षुणा । श्रिया हीनेन लोकेऽस्मिन् गर्हितेनाधमेन च ॥ २५ ॥ योऽसौ त्रिलोकगुरुणा श्रीनिवासेन सम्भृत: । पर्यङ्कस्थां श्रियं हित्वा परिष्वक्तोऽग्रजो यथा ॥ २६ ॥
[ਮਹਿਲ ਦੇ ਵਾਸੀ ਬੋਲੇ:] ਇਸ ਬੇਤਰਤੀਬ, ਭਿਖਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਪੁੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਜੋ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ-ਹੀਨ, ਨਿੰਦਿਤ ਅਤੇ ਅਧਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਗੁਰੂ, ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਭਗਵਾਨ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਵਾਂਗ ਗਲੇ ਲਾਇਆ।
Verse 26
किमनेन कृतं पुण्यमवधूतेन भिक्षुणा । श्रिया हीनेन लोकेऽस्मिन् गर्हितेनाधमेन च ॥ २५ ॥ योऽसौ त्रिलोकगुरुणा श्रीनिवासेन सम्भृत: । पर्यङ्कस्थां श्रियं हित्वा परिष्वक्तोऽग्रजो यथा ॥ २६ ॥
[ਮਹਿਲ ਦੇ ਵਾਸੀ ਬੋਲੇ:] ਇਸ ਬੇਤਰਤੀਬ, ਭਿਖਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਪੁੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਜੋ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ-ਹੀਨ, ਨਿੰਦਿਤ ਅਤੇ ਅਧਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਗੁਰੂ, ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਭਗਵਾਨ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਵਾਂਗ ਗਲੇ ਲਾਇਆ।
Verse 27
कथयां चक्रतुर्गाथा: पूर्वा गुरुकुले सतो: । आत्मनोर्ललिता राजन् करौ गृह्य परस्परम् ॥ २७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੁਦਾਮਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਗੁਰੂਕੁਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਰਹੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 28
श्रीभगवानुवाच अपि ब्रह्मन् गुरुकुलाद् भवता लब्धदक्षिणात् । समावृत्तेन धर्मज्ञ भार्योढा सदृशी न वा ॥ २८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਗੁਰੁਕੁਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦੱਖਿਣਾ ਭੇਟ ਕਰ ਕੇ, ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?
Verse 29
प्रायो गृहेषु ते चित्तमकामविहितं तथा । नैवातिप्रीयसे विद्वन् धनेषु विदितं हि मे ॥ २९ ॥
ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਅਕਸਰ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਤੇਰਾ ਚਿੱਤ ਭੌਤਿਕ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਧਨ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਹੈ।
Verse 30
केचित् कुर्वन्ति कर्माणि कामैरहतचेतस: । त्यजन्त: प्रकृतीर्दैवीर्यथाहं लोकसङ्ग्रहम् ॥ ३० ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਦੈਵੀ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਉੱਠੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਡੋਲਣ ਵਾਲੇ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਲੋਕਸੰਗ੍ਰਹ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 31
कच्चिद् गुरुकुले वासं ब्रह्मन् स्मरसि नौ यत: । द्विजो विज्ञाय विज्ञेयं तमस: पारमश्नुते ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਗੁਰੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਣਾ ਯਾਦ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਦਵਿਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 32
स वै सत्कर्मणां साक्षाद् द्विजातेरिह सम्भव: । आद्योऽङ्ग यत्राश्रमिणां यथाहं ज्ञानदो गुरु: ॥ ३२ ॥
ਹੇ ਮਿੱਤਰ! ਜੋ ਦੇਹ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਗੁਰੂ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਉਪਨਯਨ ਕਰਕੇ ਦਵਿਜ ਬਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਧਰਮ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅੰਤਿਮ ਤੇ ਸਰਵੋਚ ਗੁਰੂ ਹੈ—ਉਹ ਮੇਰੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਹੈ।
Verse 33
नन्वर्थकोविदा ब्रह्मन् वर्णाश्रमवतामिह । ये मया गुरुणा वाचा तरन्त्यञ्जो भवार्णवम् ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਹੀ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਹਿਤ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਹੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸੌਖੇ ਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 34
नाहमिज्याप्रजातिभ्यां तपसोपशमेन वा । तुष्येयं सर्वभूतात्मा गुरुशुश्रूषया यथा ॥ ३४ ॥
ਮੈਂ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਯਜ੍ਞ-ਪੂਜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀਖਿਆ, ਤਪ ਜਾਂ ਸਯਮ ਨਾਲ ਉਤਨਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿੰਨਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਰੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 35
अपि न: स्मर्यते ब्रह्मन् वृत्तं निवसतां गुरौ । गुरुदारैश्चोदितानामिन्धनानयने क्वचित् ॥ ३५ ॥ प्रविष्टानां महारण्यमपर्तौ सुमहद् द्विज । वातवर्षमभूत्तीव्रं निष्ठुरा: स्तनयित्नव: ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ, ਜੋ ਘਟਿਆ ਸੀ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ? ਇਕ ਵਾਰ ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਈਂਧਨ ਲਈ ਲੱਕੜ ਲਿਆਉਣ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਸੀ।
Verse 36
अपि न: स्मर्यते ब्रह्मन् वृत्तं निवसतां गुरौ । गुरुदारैश्चोदितानामिन्धनानयने क्वचित् ॥ ३५ ॥ प्रविष्टानां महारण्यमपर्तौ सुमहद् द्विज । वातवर्षमभूत्तीव्रं निष्ठुरा: स्तनयित्नव: ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜ! ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ, ਬੇਮੌਸਮੀ ਤੀਬਰ ਹਵਾ-ਮੀਂਹ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਗੱਜਣ ਲੱਗ ਪਈ।
Verse 37
सूर्यश्चास्तं गतस्तावत् तमसा चावृता दिश: । निम्नं कूलं जलमयं न प्राज्ञायत किञ्चन ॥ ३७ ॥
ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਧ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉੱਚਾ-ਨੀਵਾਂ, ਕੰਢਾ-ਖੱਡ ਕੁਝ ਵੀ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
Verse 38
वयं भृशं तत्र महानिलाम्बुभि- र्निहन्यमाना महुरम्बुसम्प्लवे । दिशोऽविदन्तोऽथ परस्परं वने गृहीतहस्ता: परिबभ्रिमातुरा: ॥ ३८ ॥
ਉੱਥੇ ਤਿੱਖੀ ਹਵਾ ਤੇ ਮੀਂਹ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੰਗ ਕੀਤਾ। ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਦਿਸ਼ਾ ਭੁੱਲ ਗਏ; ਫਿਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ।
Verse 39
एतद् विदित्वा उदिते रवौ सान्दीपनिर्गुरु: । अन्वेषमाणो न: शिष्यानाचार्योऽपश्यदातुरान् ॥ ३९ ॥
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਸਾਂਦੀਪਨੀ ਆਚਾਰਯ ਸਾਨੂੰ—ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ—ਲੱਭਣ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ।
Verse 40
अहो हे पुत्रका यूयमस्मदर्थेऽतिदु:खिता: । आत्मा वै प्राणिनां प्रेष्ठस्तमनादृत्य मत्परा: ॥ ४० ॥
[ਸਾਂਦੀਪਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਓ ਮੇਰੇ ਬੱਚਿਓ! ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਆ। ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 41
एतदेव हि सच्छिष्यै: कर्तव्यं गुरुनिष्कृतम् । यद् वै विशुद्धभावेन सर्वार्थात्मार्पणं गुरौ ॥ ४१ ॥
ਸੱਚੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਇਹੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਗੁਰੂ-ਣ ਉਤਾਰਨਾ; ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਧਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੱਕ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦੇਣਾ।
Verse 42
तुष्टोऽहं भो द्विजश्रेष्ठा: सत्या: सन्तु मनोरथा: । छन्दांस्ययातयामानि भवन्त्विह परत्र च ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਜੋ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰ ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਖੇ ਹਨ ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ ਅਰਥ ਨਾ ਗੁਆਉਣ।
Verse 43
इत्थंविधान्यनेकानि वसतां गुरुवेश्मनि । गुरोरनुग्रहेणैव पुमान् पूर्ण: प्रशान्तये ॥ ४३ ॥
ਗੁਰੂ ਦੇ ਘਰ ਵੱਸਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਐਸੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਨੁਭਵ ਹੋਏ। ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
श्रीब्राह्मण उवाच किमस्माभिरनिर्वृत्तं देवदेव जगद्गुरो । भवता सत्यकामेन येषां वासो गुरोरभूत् ॥ ४४ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਜਗਤ-ਗੁਰੂ! ਸਤ੍ਯਕਾਮ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦੇ ਘਰ ਵੱਸਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ; ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 45
यस्यच्छन्दोमयं ब्रह्म देह आवपनं विभो । श्रेयसां तस्य गुरुषु वासोऽत्यन्तविडम्बनम् ॥ ४५ ॥
ਹੇ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਹਾਡਾ ਦੇਹ ਵੇਦ-ਸਰੂਪ ਛੰਦੋਮਯ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਸਭ ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਐਸੇ ਤੁਹਾਡਾ ਗੁਰੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ ਮਨੁੱਖ-ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪਰਮ ਅਭਿਨਯ ਹੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The Lord’s act teaches that bhakti, humility, and brāhmaṇa devotion are honored above external status. By washing Sudāmā’s feet and placing that water on His own head, Kṛṣṇa establishes the sanctity of the devotee (bhakta-mahattva) and demonstrates that serving His devotee is non-different from serving Him. Traditional Vaiṣṇava readings highlight that this reverses worldly hierarchies: the Supreme becomes the servant to glorify pure devotion.
The chapter frames Sudāmā’s condition as a setting for showcasing detachment and exclusive shelter rather than karmic condemnation. Sudāmā is described as learned, peaceful, and sense-controlled, maintaining himself by what comes of its own accord. His poverty highlights niṣkāma living and becomes the backdrop for Kṛṣṇa’s grace, which is bestowed without being demanded and without making wealth the devotee’s goal.
The flat rice functions as a bhakti-symbol: a small, simple offering given with sincerity outweighs opulence without devotion. In Bhāgavata theology, the Lord accepts bhāva (devotional intent) rather than material magnitude. Sudāmā’s gift also preserves maryādā (etiquette) in friendship—he comes not as a claimant but as a giver, however poor.
Kṛṣṇa recalls gurukula life and states that He is not as satisfied by ritual worship, initiation, penance, or self-discipline as by faithful service to one’s spiritual master. He delineates gradations of ‘guru’—birth-giver, initiator into dharma, and the giver of transcendental knowledge—culminating in the ultimate spiritual master who imparts tattva-jñāna and is ‘as good as My own self.’ The point is that guru-sevā is a primary axis of bhakti and a direct means to cross material existence.
Sāndīpani is presented as Kṛṣṇa and Sudāmā’s guru. The storm-and-firewood episode illustrates śiṣya-dharma (the duty of disciples): service even at personal hardship, done with pure intent. The guru’s blessing—retention of mantra efficacy and fulfillment of desires—shows the Bhāgavata principle that spiritual success comes by guru-kṛpā, and that the Lord Himself models ideal discipleship to instruct society.