Adhyaya 60
Kṛṣṇa Teases Rukmiṇī; Her Devotional Reply and the Lord’s Assurance
ਦੁਆਰਕਾ ਦੇ ਐਸ਼ਵਰਯਮਈ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰੁਕਮਣੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਚਾਮਰ ਝਲ ਕੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਘਰੇਲੂ ਭਕਤੀ ਦਾ ਅੰਤਰੰਗ ਰਸ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਉਲਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਆਦਿ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਧਨ ਤੇ ਲੋਕਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ‘ਅਣਉਚਿਤ’, ਕਿਉਂ ਚੁਣਿਆ; ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਯੋਗ ਪਤੀ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਿਹਾਸ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਰਖ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਹੈ; ਤਿਰਸਕਾਰ ਵਰਗਾ ਸੁਣ ਕੇ ਰੁਕਮਣੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕੰਬ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਆਸਰਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੀ ਹਨ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰੁਣਾਮਈ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਤੇਰਾ ਉੱਤਰ ਸੁਣਨਾ ਸੀ। ਰੁਕਮਣੀ ਤੱਤਵਮਈ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹਨ, ਸਭ ਐਸ਼ਵਰਯ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਲਕਸ਼, ਸੰਨਿਆਸੀ ਤੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਉਹੀ ਛੋਟੇ ਆਸਰੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਤੀ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਅਨਨ੍ਯ ਭਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਲ-ਲਾਲਸਾ ਵਾਲੀ ਉਪਾਸਨਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤੀ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਰਪਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਿਹਲੀਲਾਵਾਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਆਰਕਾ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच कर्हिचित् सुखमासीनं स्वतल्पस्थं जगद्गुरुम् । पतिं पर्यचरद् भैष्मी व्यजनेन सखीजनै: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਬਾਦਰਾਯਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਗਦਗੁਰੂ ਪਤੀ ਆਪਣੇ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਤਦੋਂ ਭੈਸ਼ਮੀ ਰੁਕਮਿਣੀ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪੱਖਾ ਝਲਦੀ ਹੋਈ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 2
यस्त्वेतल्लीलया विश्वं सृजत्यत्त्यवतीश्वर: । स हि जात: स्वसेतूनां गोपीथाय यदुष्वज: ॥ २ ॥
ਜੋ ਅਜਨਮਾ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਰਚਦਾ, ਪਾਲਦਾ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ-ਸੇਤੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਯਦੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 3
तस्मिनन्तर्गृहे भ्राजन्मुक्तादामविलम्बिना । विराजिते वितानेन दीपैर्मणिमयैरपि ॥ ३ ॥ मल्लिकादामभि: पुष्पैर्द्विरेफकुलनादिते । जालरन्ध्रप्रविष्टैश्च गोभिश्चन्द्रमसोऽमलै: ॥ ४ ॥ पारिजातवनामोदवायुनोद्यानशालिना । धूपैरगुरुजै राजन् जालरन्ध्रविनिर्गतै: ॥ ५ ॥ पय:फेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे । उपतस्थे सुखासीनं जगतामीश्वरं पतिम् ॥ ६ ॥
ਰੁਕਮਿਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ ਲਟਕਦਾ ਛੱਤ-ਵਿਤਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਮਣੀਆਂ ਦੇ ਦੀਵੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੱਲਿਕਾ ਆਦਿ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੀ ਅਤੇ ਜਾਲੀਦਾਰ ਖਿੜਕੀਆਂ ਦੇ ਰੰਧਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੰਦ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅੰਦਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੰਧਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਅਗੁਰੂ ਧੂਪ ਅਤੇ ਪਾਰਿਜਾਤ ਵਨ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹਵਾ ਨੇ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਬਾਗ ਵਾਂਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਫੇਨ ਵਰਗੀ ਚਿੱਟੀ, ਨਰਮ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਸੁਖਾਸੀਨ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਪਤੀ ਦੀ ਰਾਣੀ ਨੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।
Verse 4
तस्मिनन्तर्गृहे भ्राजन्मुक्तादामविलम्बिना । विराजिते वितानेन दीपैर्मणिमयैरपि ॥ ३ ॥ मल्लिकादामभि: पुष्पैर्द्विरेफकुलनादिते । जालरन्ध्रप्रविष्टैश्च गोभिश्चन्द्रमसोऽमलै: ॥ ४ ॥ पारिजातवनामोदवायुनोद्यानशालिना । धूपैरगुरुजै राजन् जालरन्ध्रविनिर्गतै: ॥ ५ ॥ पय:फेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे । उपतस्थे सुखासीनं जगतामीश्वरं पतिम् ॥ ६ ॥
ਰੁਕਮਿਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ ਲਟਕਦਾ ਛੱਤ-ਵਿਤਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਮਣੀਆਂ ਦੇ ਦੀਵੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੱਲਿਕਾ ਆਦਿ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੀ ਅਤੇ ਜਾਲੀਦਾਰ ਖਿੜਕੀਆਂ ਦੇ ਰੰਧਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੰਦ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅੰਦਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੰਧਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਅਗੁਰੂ ਧੂਪ ਅਤੇ ਪਾਰਿਜਾਤ ਵਨ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹਵਾ ਨੇ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਬਾਗ ਵਾਂਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਫੇਨ ਵਰਗੀ ਚਿੱਟੀ, ਨਰਮ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਸੁਖਾਸੀਨ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਪਤੀ ਦੀ ਰਾਣੀ ਨੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।
Verse 5
तस्मिनन्तर्गृहे भ्राजन्मुक्तादामविलम्बिना । विराजिते वितानेन दीपैर्मणिमयैरपि ॥ ३ ॥ मल्लिकादामभि: पुष्पैर्द्विरेफकुलनादिते । जालरन्ध्रप्रविष्टैश्च गोभिश्चन्द्रमसोऽमलै: ॥ ४ ॥ पारिजातवनामोदवायुनोद्यानशालिना । धूपैरगुरुजै राजन् जालरन्ध्रविनिर्गतै: ॥ ५ ॥ पय:फेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे । उपतस्थे सुखासीनं जगतामीश्वरं पतिम् ॥ ६ ॥
ਰੁਕਮਿਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ ਲਟਕਦਾ ਛੱਤ-ਵਿਤਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਮਣੀਆਂ ਦੇ ਦੀਵੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੱਲਿਕਾ ਆਦਿ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੀ ਅਤੇ ਜਾਲੀਦਾਰ ਖਿੜਕੀਆਂ ਦੇ ਰੰਧਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੰਦ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅੰਦਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੰਧਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਅਗੁਰੂ ਧੂਪ ਅਤੇ ਪਾਰਿਜਾਤ ਵਨ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹਵਾ ਨੇ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਬਾਗ ਵਾਂਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਫੇਨ ਵਰਗੀ ਚਿੱਟੀ, ਨਰਮ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਸੁਖਾਸੀਨ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਪਤੀ ਦੀ ਰਾਣੀ ਨੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।
Verse 6
तस्मिनन्तर्गृहे भ्राजन्मुक्तादामविलम्बिना । विराजिते वितानेन दीपैर्मणिमयैरपि ॥ ३ ॥ मल्लिकादामभि: पुष्पैर्द्विरेफकुलनादिते । जालरन्ध्रप्रविष्टैश्च गोभिश्चन्द्रमसोऽमलै: ॥ ४ ॥ पारिजातवनामोदवायुनोद्यानशालिना । धूपैरगुरुजै राजन् जालरन्ध्रविनिर्गतै: ॥ ५ ॥ पय:फेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे । उपतस्थे सुखासीनं जगतामीश्वरं पतिम् ॥ ६ ॥
ਰੁਕਮਿਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ ਲਟਕਦਾ ਛੱਤ-ਵਿਤਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਮਣੀਆਂ ਦੇ ਦੀਵੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੱਲਿਕਾ ਆਦਿ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੀ ਅਤੇ ਜਾਲੀਦਾਰ ਖਿੜਕੀਆਂ ਦੇ ਰੰਧਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੰਦ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅੰਦਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੰਧਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਅਗੁਰੂ ਧੂਪ ਅਤੇ ਪਾਰਿਜਾਤ ਵਨ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹਵਾ ਨੇ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਬਾਗ ਵਾਂਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਫੇਨ ਵਰਗੀ ਚਿੱਟੀ, ਨਰਮ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਸੁਖਾਸੀਨ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਪਤੀ ਦੀ ਰਾਣੀ ਨੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।
Verse 7
वालव्यजनमादाय रत्नदण्डं सखीकरात् । तेन वीजयती देवी उपासां चक्र ईश्वरम् ॥ ७ ॥
ਸਖੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਰਤਨ-ਡੰਡ ਵਾਲਾ ਚਾਮਰ ਲੈ ਕੇ ਦੇਵੀ ਰੁਕਮਣੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 8
सोपाच्युतं क्वणयती मणिनूपुराभ्यां रेजेऽङ्गुलीयवलयव्यजनाग्रहस्ता । वस्त्रान्तगूढकुचकुङ्कुमशोणहार- भासा नितम्बधृतया च परार्ध्यकाञ्च्या ॥ ८ ॥
ਮਣੀ ਵਾਲੇ ਨੂਪੁਰਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਕਰਦੀ, ਅੰਗੂਠੀਆਂ-ਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਚਾਮਰ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੱਥ ਵਾਲੀ ਰਾਣੀ ਰੁਕਮਣੀ ਅਚ੍ਯੁਤ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਲੱਗੀ। ਸਾੜੀ ਦੇ ਪੱਲੂ ਹੇਠ ਲੁਕੇ ਸਤਨਾਂ ਦੇ ਕੁੰਕੁਮ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਈ ਹਾਰ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਬੰਨੀ ਅਮੋਲ ਕਾਂਛੀ ਉਸਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੀ ਸੀ।
Verse 9
तां रूपिणीं श्रियमनन्यगतिं निरीक्ष्य या लीलया धृततनोरनुरूपरूपा । प्रीत: स्मयन्नलककुण्डलनिष्ककण्ठ- वक्त्रोल्लसत्स्मितसुधां हरिराबभाषे ॥ ९ ॥
ਉਸ ਨੂੰ—ਜੋ ਸ੍ਰੀਲਕਸ਼ਮੀ ਵਾਂਗ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਦੀ ਅਨਨ੍ਯ ਸ਼ਰਨ ਸੀ—ਨਿਹਾਰ ਕੇ ਹਰੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੁਸਕੁਰਾਏ। ਲੀਲਾ ਲਈ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਜੋ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਹੈ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸਹਚਰੀ ਬਣ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਯੋਗ ਹੈ। ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਕੇਸ, ਕੁੰਡਲ, ਗਲੇ ਦਾ ਲਾਕੇਟ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੱਸ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਧਾਰ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 10
श्रीभगवानुवाच राजपुत्रीप्सिता भूपैर्लोकपालविभूतिभि: । महानुभावै: श्रीमद्भी रूपौदार्यबलोर्जितै: ॥ १० ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ! ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਵਰਗੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਧਨ-ਵੈਭਵ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਉਦਾਰਤਾ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮਹਾਨੁਭਾਵ ਸਨ, ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।
Verse 11
तान्प्राप्तानर्थिनो हित्वा चैद्यादीन् स्मरदुर्मदान् । दत्ता भ्रात्रा स्वपित्रा च कस्मान्नो ववृषेऽसमान् ॥ ११ ॥
ਜਦੋਂ ਚੈਦ੍ਯ ਆਦਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਰ-ਅਰਥੀ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਨੂੰ—ਜੋ ਤੇਰੇ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ—ਕਿਉਂ ਚੁਣਿਆ?
Verse 12
राजभ्यो बिभ्यत: सुभ्रु समुद्रं शरणं गतान् । बलवद्भि: कृतद्वेषान् प्रायस्त्यक्तनृपासनान् ॥ १२ ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲੀਏ, ਉਹਨਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਬਲਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 13
अस्पष्टवर्त्मनां पुंसामलोकपथमीयुषाम् । आस्थिता: पदवीं सुभ्रु प्राय: सीदन्ति योषित: ॥ १३ ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲੀਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਚਲਣ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਲੋਕ-ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਹਟਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਅਕਸਰ ਦੁੱਖ ਪਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 14
निष्किञ्चना वयं शश्वन्निष्किञ्चनजनप्रिया: । तस्मात् प्रायेण न ह्याढ्या मां भजन्ति सुमध्यमे ॥ १४ ॥
ਹੇ ਸੁਮਧਿਆਮੇ, ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਨਿਸ਼ਕਿੰਚਨ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਿੰਚਨ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਿਆਰੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਧਨਵਾਨ ਅਕਸਰ ਮੇਰਾ ਭਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 15
ययोरात्मसमं वित्तं जन्मैश्वर्याकृतिर्भव: । तयोर्विवाहो मैत्री च नोत्तमाधमयो: क्वचित् ॥ १५ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਧਨ, ਜਨਮ, ਪ੍ਰਭਾਵ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਆਹ ਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਢੁੱਕਵੇਂ ਹਨ; ਉੱਚੇ ਤੇ ਨੀਵੇਂ ਵਿਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
Verse 16
वैदर्भ्येतदविज्ञाय त्वयादीर्घसमीक्षया । वृता वयं गुणैर्हीना भिक्षुभि: श्लाघिता मुधा ॥ १६ ॥
ਹੇ ਵੈਦਰਭੀ, ਦੂਰਦਰਸ਼ਤਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਨਾ ਸਮਝੀ; ਇਸ ਲਈ ਗੁਣਹੀਨ ਸਾਨੂੰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣ ਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਮੋਹਿਤ ਭਿਖਾਰੀ ਵਿਅਰਥ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 17
अथात्मनोऽनुरूपं वै भजस्व क्षत्रियर्षभम् । येन त्वमाशिष: सत्या इहामुत्र च लप्स्यसे ॥ १७ ॥
ਹੁਣ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਰੂਪ ਕਿਸੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਖ਼ਤਰੀਯ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੇਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ।
Verse 18
चैद्यशाल्वजरासन्धदन्तवक्रादयो नृपा: । मम द्विषन्ति वामोरु रुक्मी चापि तवाग्रज: ॥ १८ ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਰਾਨਾਂ ਵਾਲੀਏ! ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ, ਸ਼ਾਲਵ, ਜਰਾਸੰਧ, ਦੰਤਵਕ੍ਰ ਆਦਿ ਰਾਜੇ ਮੈਨੂੰ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਰੁਕਮੀ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।
Verse 19
तेषां वीर्यमदान्धानां दृप्तानां स्मयनुत्तये । आनितासि मया भद्रे तेजोपहरतासताम् ॥ १९ ॥
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ! ਸ਼ੌਰਯ ਦੇ ਮਦ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹੇ ਅਤੇ ਦਰਪ ਨਾਲ ਉੱਭਰੇ ਉਹਨਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਲਿਆ; ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੀ।
Verse 20
उदासीना वयं नूनं न स्त्र्यपत्यार्थकामुका: । आत्मलब्ध्यास्महे पूर्णा गेहयोर्ज्योतिरक्रिया: ॥ २० ॥
ਅਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਦਾਸੀਨ ਹਾਂ; ਇਸਤਰੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧਨ ਲਈ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ। ਆਤਮ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹਾਂ; ਦੇਹ ਤੇ ਘਰ ਲਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ—ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਕਸ਼ੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 21
श्रीशुक उवाच एतावदुक्त्वा भगवानात्मानं वल्लभामिव । मन्यमानामविश्लेषात् तद्दर्पघ्न उपारमत् ॥ २१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇੰਨਾ ਕਹਿ ਕੇ, ਜੋ ਰੁਕਮਿਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਵਿਛਿੰਨ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਿਯ ਸਮਝਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਦਰਪ ਨਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ।
Verse 22
इति त्रिलोकेशपतेस्तदात्मन: प्रियस्य देव्यश्रुतपूर्वमप्रियम् । आश्रुत्य भीता हृदि जातवेपथु- श्चिन्तां दुरन्तां रुदती जगाम ह ॥ २२ ॥
ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਨਾਥ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਐਸੇ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵੀ ਰੁਕਮਣੀ ਡਰ ਗਈ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕੰਬਣੀ ਉਠੀ ਅਤੇ ਅਸਹਿ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ।
Verse 23
पदा सुजातेन नखारुणश्रिया भुवं लिखन्त्यश्रुभिरञ्जनासितै: । आसिञ्चती कुङ्कुमरूषितौ स्तनौ तस्थावधोमुख्यतिदु:खरुद्धवाक् ॥ २३ ॥
ਨਖਾਂ ਦੀ ਲਾਲ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ ਆਪਣੇ ਕੋਮਲ ਪੈਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੁਰਚਿਆ। ਕਾਜਲ ਨਾਲ ਕਾਲੇ ਹੋਏ ਹੰਝੂ ਕੁੰਕੁਮ-ਰੰਗੇ ਸਤਨਾਂ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕ ਪਏ। ਉਹ ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਖੜੀ ਰਹੀ; ਅਤਿ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਗਲਾ ਰੁਕ ਗਿਆ।
Verse 24
तस्या: सुदु:खभयशोकविनष्टबुद्धे- र्हस्ताच्छ्लथद्वलयतो व्यजनं पपात । देहश्च विक्लवधिय: सहसैव मुह्यन् रम्भेव वायुविहतो प्रविकीर्य केशान् ॥ २४ ॥
ਅਤਿ ਦੁੱਖ, ਡਰ ਅਤੇ ਸੋਗ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਹੱਥੋਂ ਚੂੜੀਆਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਸਰਕ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਪੱਖਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ; ਹਵਾ ਨਾਲ ਢਹਿ ਪਏ ਕੇਲੇ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਦੇਹ ਡਿੱਗੀ ਅਤੇ ਕੇਸ ਖਿੱਲਰ ਗਏ।
Verse 25
तद् दृष्ट्वा भगवान् कृष्ण: प्रियाया: प्रेमबन्धनम् । हास्यप्रौढिमजानन्त्या: करुण: सोऽन्वकम्पत ॥ २५ ॥
ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਬੱਝੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਛੇੜਛਾੜ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕੀ, ਕਰੁਣਾਮਈ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਆਈ।
Verse 26
पर्यङ्कादवरुह्याशु तामुत्थाप्य चतुर्भुज: । केशान् समुह्य तद्वक्त्रं प्रामृजत् पद्मपाणिना ॥ २६ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਤੁਰੰਤ ਪਲੰਗ ਤੋਂ ਉਤਰ ਆਏ। ਚਤੁਰਭੁਜ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬਿਠਾਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਕੇਸ ਸਵਾਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਮਲ-ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂੰਝ ਕੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਸਹਲਾਇਆ।
Verse 27
प्रमृज्याश्रुकले नेत्रे स्तनौ चोपहतौ शुचा । आश्लिष्य बाहुना राजननन्यविषयां सतीम् ॥ २७ ॥ सान्त्वयामास सान्त्वज्ञ: कृपया कृपणां प्रभु: । हास्यप्रौढिभ्रमच्चित्तामतदर्हां सतां गति: ॥ २८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਸਤਨ ਪੂੰਝੇ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਨੂੰ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਰੁਕਮਣੀ ਨੂੰ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਚਤੁਰ ਹਾਸ-ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਭਟਕ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਦਇਆਣੀ ਰੁਕਮਣੀ ਨੂੰ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 28
प्रमृज्याश्रुकले नेत्रे स्तनौ चोपहतौ शुचा । आश्लिष्य बाहुना राजननन्यविषयां सतीम् ॥ २७ ॥ सान्त्वयामास सान्त्वज्ञ: कृपया कृपणां प्रभु: । हास्यप्रौढिभ्रमच्चित्तामतदर्हां सतां गति: ॥ २८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਸਤਨ ਪੂੰਝ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਨੂੰ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਸਾਂਤਵਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਚਤੁਰ ਹਾਸ-ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅਹਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਦਇਆਣੀ ਰੁਕਮਣੀ ਨੂੰ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच मा मा वैदर्भ्यसूयेथा जाने त्वां मत्परायणाम् । त्वद्वच: श्रोतुकामेन क्ष्वेल्याचरितमङ्गने ॥ २९ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵੈਦਰਭੀ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰੁੱਸ ਨਾ। ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈਂ। ਪ੍ਰਿਯ ਅੰਗਨੇ, ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 30
मुखं च प्रेमसंरम्भस्फुरिताधरमीक्षितुम् । कटाक्षेपारुणापाङ्गं सुन्दरभ्रुकुटीतटम् ॥ ३० ॥
ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਉਹ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ—ਜਿਸ ਦੇ ਹੋਠ ਪ੍ਰੇਮ-ਰੋਸ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਤਿਰਛੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ ਭ੍ਰਿਕੁਟੀ ਬਣ ਕੇ ਸਿਕੁੜ ਗਈਆਂ ਸਨ।
Verse 31
अयं हि परमो लाभो गृहेषु गृहमेधिनाम् । यन्नर्मैरीयते याम: प्रियया भीरु भामिनि ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਡਰਪੋਕ ਭਾਮਿਨੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਇਹੀ ਹੈ—ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦਿਆਂ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣਾ।
Verse 32
श्रीशुक उवाच सैवं भगवता राजन् वैदर्भी परिसान्त्विता । ज्ञात्वा तत्परिहासोक्तिं प्रियत्यागभयं जहौ ॥ ३२ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਵੈਦਰਭੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਂਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਬਚਨ ਪਰਿਹਾਸ ਸਨ, ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਤਿਆਗ ਦਾ ਡਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 33
बभाष ऋषभं पुंसां वीक्षन्ती भगवन्मुखम् । सव्रीडहासरुचिरस्निग्धापाङ्गेन भारत ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤਵੰਸ਼ੀ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਮੁਖ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਹੋਈ, ਲੱਜਾ-ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਸਨੇਹਮਈ, ਮਨੋਹਰ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ, ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਰੁਕਮਣੀ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 34
श्रीरुक्मिण्युवाच नन्वेवमेतदरविन्दविलोचनाह यद्वै भवान् भगवतोऽसदृशी विभूम्न: । क्व स्वे महिम्न्यभिरतो भगवांस्त्र्यधीश: क्वाहं गुणप्रकृतिरज्ञगृहीतपादा ॥ ३४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਕਮਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਕੀ ਤੁਲਨਾ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਗੁਣ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨ ਅਗਿਆਨੀ ਫੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 35
सत्यं भयादिव गुणेभ्य उरुक्रमान्त: शेते समुद्र उपलम्भनमात्र आत्मा । नित्यं कदिन्द्रियगणै: कृतविग्रहस्त्वं त्वत्सेवकैर्नृपपदं विधुतं तमोऽन्धम् ॥ ३५ ॥
ਹਾਂ, ਹੇ ਉਰੁਕ੍ਰਮ! ਤੁਸੀਂ ਮਾਨੋ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਅਨੁਭਵ-ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਮੂਰਖ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋ; ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸੇਵਕ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਪਦ ਨੂੰ ਝਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 36
त्वत्पादपद्ममकरन्दजुषां मुनीनां वर्त्मास्फुटं नृपशुभिर्ननु दुर्विभाव्यम् । यस्मादलौकिकमिवेहितमीश्वरस्य भूमंस्तवेहितमथो अनु ये भवन्तम् ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਮਕਰੰਦ ਦਾ ਆਸਵਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਮਾਰਗ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ; ਫਿਰ ਪਸ਼ੂਵਤ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਗਮ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਅਲੌਕਿਕ ਹਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਯਾਇਆਂ ਦੇ ਕਰਮ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਹਨ।
Verse 37
निष्किञ्चनो ननु भवान् न यतोऽस्ति किञ्चिद् यस्मै बलिं बलिभुजोऽपि हरन्त्यजाद्या: । न त्वा विदन्त्यसुतृपोऽन्तकमाढ्यतान्धा: प्रेष्ठो भवान् बलिभुजामपि तेऽपि तुभ्यम् ॥ ३७ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਕਿੰਚਨ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਵੀ, ਜੋ ਬਲੀ ਦੇ ਭੋਗੀ ਹਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਨ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਲੋਕ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ; ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ।
Verse 38
त्वं वै समस्तपुरुषार्थमय: फलात्मा यद्वाञ्छया सुमतयो विसृजन्ति कृत्स्नम् । तेषां विभो समुचितो भवत: समाज: पुंस: स्त्रियाश्च रतयो: सुखदु:खिनोर्न ॥ ३८ ॥
ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੋ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਪਰਮ ਫਲ ਹੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਲੋਕ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਵਿਭੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਯੋਗ ਉਹੀ ਹਨ; ਨਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰੁਸ਼ ਜੋ ਪਰਸਪਰ ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 39
त्वं न्यस्तदण्डमुनिभिर्गदितानुभाव आत्मात्मदश्च जगतामिति मे वृतोऽसि । हित्वा भवद्भ्रुव उदीरितकालवेग ध्वस्ताशिषोऽब्जभवनाकपतीन् कुतोऽन्ये ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਜਾਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੰਡ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦੇ ਹਨ—ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੋ ਅਤੇ ਇੰਨੇ ਕਿਰਪਾਲੂ ਹੋ ਕਿ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੀ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ। ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਕਾਲ-ਵੇਗ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਆਸਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਕੀ ਰੁਚੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
Verse 40
जाड्यं वचस्तव गदाग्रज यस्तु भूपान् विद्राव्य शार्ङ्गनिनदेन जहर्थ मां त्वम् । सिंहो यथा स्वबलिमीश पशून् स्वभागं तेभ्यो भयाद् यदुदधिं शरणं प्रपन्न: ॥ ४० ॥
ਹੇ ਗਦਾਗ੍ਰਜ, ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੂਰਖਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਯੋਗ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਛੋਟੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਏ, ਬਿਲਕੁਲ ਅਯੋਗ ਹੈ।
Verse 41
यद्वाञ्छया नृपशिखामणयोऽङ्गवैन्य- जायन्तनाहुषगयादय ऐक्यपत्यम् । राज्यं विसृज्य विविशुर्वनमम्बुजाक्ष सीदन्ति तेऽनुपदवीं त इहास्थिता: किम् ॥ ४१ ॥
ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਤੁਹਾਡੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅੰਗ, ਵੈਨ੍ਯ, ਜਯੰਤ, ਨਾਹੁਸ਼, ਗਯ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇਕਛਤ੍ਰ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
Verse 42
कान्यं श्रयेत तव पादसरोजगन्ध- माघ्राय सन्मुखरितं जनतापवर्गम् । लक्ष्म्यालयं त्वविगणय्य गुणालयस्य मर्त्या सदोरुभयमर्थविविक्तदृष्टि: ॥ ४२ ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸੰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਤਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਉਸ ਸੁਗੰਧ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਹੜੀ ਔਰਤ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੇਗੀ? ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਘਰ ਹੋ, ਤਾਂ ਕਿਹੜੀ ਨਾਸਵਾਨ ਔਰਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਭਲੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ, ਉਸ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗੀ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਡਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?
Verse 43
तं त्वानुरूपमभजं जगतामधीश- मात्मानमत्र च परत्र च कामपूरम् । स्यान्मे तवाङ्घ्रिररणं सृतिभिर्भ्रमन्त्या यो वै भजन्तमुपयात्यनृतापवर्ग: ॥ ४३ ॥
ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਹੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਉਪਾਸਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਭਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ, ਜੋ ਇੱਕ ਭੌਤਿਕ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹਾਂ।
Verse 44
तस्या: स्युरच्युत नृपा भवतोपदिष्टा: स्त्रीणां गृहेषु खरगोश्वविडालभृत्या: । यत्कर्णमूलमरिकर्षण नोपयायाद् युष्मत्कथा मृडविरिञ्चसभासु गीता ॥ ४४ ॥
ਹੇ ਅਚਯੁਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਤੁਸੀਂ ਨਾਮ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਬਣਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਿਮਾ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਾਜੇ ਗਧਿਆਂ, ਬਲਦਾਂ, ਕੁੱਤਿਆਂ, ਬਿੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 45
त्वक्श्मश्रुरोमनखकेशपिनद्धमन्त- र्मांसास्थिरक्तकृमिविट्कफपित्तवातम् । जीवच्छवं भजति कान्तमतिर्विमूढा या ते पदाब्जमकरन्दमजिघ्रती स्त्री ॥ ४५ ॥
ਜਿਹੜੀ ਔਰਤ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਰਖ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਚਮੜੀ, ਮੁੱਛਾਂ, ਨਹੁੰਆਂ, ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮਾਸ, ਹੱਡੀਆਂ, ਖੂਨ, ਪਰਜੀਵੀਆਂ, ਮਲ, ਬਲਗ਼ਮ, ਪਿਤ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦੇ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 46
अस्त्वम्बुजाक्ष मम ते चरणानुराग आत्मन् रतस्य मयि चानतिरिक्तदृष्टे: । यर्ह्यस्य वृद्धय उपात्तरजोऽतिमात्रो मामीक्षसे तदु ह न: परमानुकम्पा ॥ ४६ ॥
ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਣ! ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਲਈ ਸਥਿਰ ਪਿਆਰ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ। ਇਹ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਰਜੋਗੁਣ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦਇਆ ਹੈ।
Verse 47
नैवालीकमहं मन्ये वचस्ते मधुसूदन । अम्बाया एव हि प्राय: कन्याया: स्याद् रति: क्वचित् ॥ ४७ ॥
ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ। ਅੰਬਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਾਂਗ, ਅਕਸਰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਕੁੜੀ ਦਾ ਕਿਸੇ ਪੁਰਖ ਵੱਲ ਰੁਝਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 48
व्यूढायाश्चापि पुंश्चल्या मनोऽभ्येति नवं नवम् । बुधोऽसतीं न बिभृयात् तां बिभ्रदुभयच्युत: ॥ ४८ ॥
ਵਿਆਹੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰਹੀਣ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਐਸੀ ਅਸਤੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਨਾ ਰੱਖੇ; ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗੋਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 49
श्रीभगवानुवाच साध्व्येतच्छ्रोतुकामैस्त्वं राजपुत्री प्रलम्भिता । मयोदितं यदन्वात्थ सर्वं तत् सत्यमेव हि ॥ ४९ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸਾਧਵੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਤੇਰੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਬਚਨ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਛਲਿਆ। ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ।
Verse 50
यान् यान् कामयसे कामान् मय्यकामाय भामिनि । सन्ति ह्येकान्तभक्तायास्तव कल्याणि नित्यद ॥ ५० ॥
ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ ਭਾਮਿਨੀ, ਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਲਈ ਤੂੰ ਜੋ ਜੋ ਵਰ ਮੰਗਦੀ ਹੈਂ, ਉਹ ਸਭ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਹੀ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਇਕਾਂਤ ਭਗਤ ਹੈਂ।
Verse 51
उपलब्धं पतिप्रेम पातिव्रत्यं च तेऽनघे । यद्वाक्यैश्चाल्यमानाया न धीर्मय्यपकर्षिता ॥ ५१ ॥
ਹੇ ਨਿਰਪਾਪੇ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਤੀ-ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਹਿਲ ਗਈ, ਪਰ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਿਆ।
Verse 52
ये मां भजन्ति दाम्पत्ये तपसा व्रतचर्यया । कामात्मानोऽपवर्गेशं मोहिता मम मायया ॥ ५२ ॥
ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਕਾਮਨਾ-ਗ੍ਰਸਤ ਲੋਕ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਸੁਖ ਲਈ ਤਪ, ਵਰਤ ਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹਨ।
Verse 53
मां प्राप्य मानिन्यपवर्गसम्पदं वाञ्छन्ति ये सम्पद एव तत्पतिम् । ते मन्दभागा निरयेऽपि ये नृणां मात्रात्मकत्वात्निरय: सुसङ्गम: ॥ ५३ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਨਿਧਾਨ! ਮੈਨੂੰ—ਮੋਖਸ਼ ਅਤੇ ਧਨ-ਵੈਭਵ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ—ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਕੇਵਲ ਸੰਸਾਰੀ ਧਨ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੰਦਭਾਗੀ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜੇਹੇ ਲਾਭ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਨਰਕ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੈ।
Verse 54
दिष्ट्या गृहेश्वर्यसकृन्मयि त्वया कृतानुवृत्तिर्भवमोचनी खलै: । सुदुष्करासौ सुतरां दुराशिषो ह्यसुंभराया निकृतिं जुष: स्त्रिया: ॥ ५४ ॥
ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਹੇ ਘਰ ਦੀ ਮਾਲਕਣ! ਤੂੰ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੇਵਾ ਈਰਖਾਲੂ ਦੁਰਜਨਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਜਿਸ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਕਪਟੀ ਹੋਣ, ਜੋ ਦੇਹ-ਭੋਗ ਲਈ ਹੀ ਜੀਵੇ ਅਤੇ ਦਗਾਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰਮੀ ਹੋਵੇ।
Verse 55
न त्वादृशीं प्रणयिनीं गृहिणीं गृहेषु पश्यामि मानिनि यया स्वविवाहकाले । प्राप्तान् नृपान्न विगणय्य रहोहरो मे प्रस्थापितो द्विज उपश्रुतसत्कथस्य ॥ ५५ ॥
ਹੇ ਮਾਨਨੀ! ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰੇਮਮਈ ਘਰਣੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਣਗਿਣਾ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਸੱਚੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਪਤ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇ ਕੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ।
Verse 56
भ्रातुर्विरूपकरणं युधि निर्जितस्य प्रोद्वाहपर्वणि च तद्वधमक्षगोष्ठ्याम् । दु:खं समुत्थमसहोऽस्मदयोगभीत्या नैवाब्रवी: किमपि तेन वयं जितास्ते ॥ ५६ ॥
ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਕੇ ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਦਿਨ ਜੂਏ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਅਸਹਿਣ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਗੁਆਉਣ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਤੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲੀ; ਇਸ ਚੁੱਪੀ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
Verse 57
दूतस्त्वयात्मलभने सुविविक्तमन्त्र: प्रस्थापितो मयि चिरायति शून्यमेतत् । मत्वा जिहास इदमङ्गमनन्ययोग्यं तिष्ठेत तत्त्वयि वयं प्रतिनन्दयाम: ॥ ५७ ॥
ਆਤਮ-ਲਾਭ ਲਈ ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਗੁਪਤ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦੂਤ ਭੇਜਿਆ ਸੀ; ਮੈਂ ਦੇਰ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਸੋਚਿਆ ਜੋ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਭਗਤੀ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹੇ; ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।
Verse 58
श्रीशुक उवाच एवं सौरतसंलापैर्भगवान् जगदीश्वर: । स्वरतो रमया रेमे नरलोकं विडम्बयन् ॥ ५८ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੇਮ-ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਰਮਾ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਦਾ ਅਨੁਕਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 59
तथान्यासामपि विभुर्गृहेषु गृहवानिव । आस्थितो गृहमेधीयान् धर्मान् लोकगुरुर्हरि: ॥ ५९ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਲੋਕਗੁਰੂ ਹਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ।
Frequently Asked Questions
He speaks in jest as līlā to remove subtle pride and to relish the devotee’s exclusive dependence. The episode shows that Kṛṣṇa’s “contrary speech” is not cruelty but mercy (anugraha): it draws out Rukmiṇī’s siddhānta-filled devotion, proving her mind cannot be pulled from Him even when emotionally shaken.
Rukmiṇī argues that worldly kings are subject to time, fear, and sense desire, whereas Kṛṣṇa is the Supreme Soul, the final aim of life, and the very source of all wealth and authority (including Brahmā and Śiva’s power). Therefore choosing Kṛṣṇa is not romantic preference but spiritual discernment: the jīva’s true interest is shelter at His lotus feet.
Śiśupāla, Śālva, Jarāsandha, Dantavakra, and Rukmī are cited as embodiments of royal pride and hostility to Bhagavān. Their presence in the dialogue underscores the canto’s recurring contrast: political power without devotion becomes antagonism to dharma, while Kṛṣṇa’s protection (poṣaṇa) curbs the strength of the wicked and safeguards His devotees.
It deepens the portrayal of Kṛṣṇa’s domestic life as a teaching arena: the Lord remains self-satisfied yet reciprocates with each queen uniquely. The conclusion explicitly transitions to His similar household conduct in other palaces, preparing readers for further accounts of His queens, progeny, and the dharmic-social dimensions of His Dvārakā līlā.