Adhyaya 47
Uddhava Meets the Gopīs: Bhramara-gītā and Kṛṣṇa’s Message of Separation
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵ੍ਰਜ ਤੋਂ ਮਥੁਰਾ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀ ਵਿਛੋੜੇ (ਵਿਰਹ) ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਅੰਤਰੰਗ ਦੂਤ ਉੱਧਵ ਵ੍ਰਜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਭਾਵ ਤੁਰੰਤ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੋਪੀਆਂ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸੰਸਾਰੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਨਾਸ਼ਵੰਤਤਾ ਅਤੇ ਸਵਾਰਥ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲ ਕਹਿ ਕੇ ਗੋਵਿੰਦ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਏਕਾਗ੍ਰ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਮੱਖੀ ਵੇਖ ਕੇ ‘ਭ੍ਰਮਰ-ਗੀਤ’ ਉਚਾਰਦੀ ਹੈ—ਦੋਸ਼ਾਰੋਪਣ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਝੂਲਦਾ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਮਨ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉੱਧਵ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਆਤਮਾ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੂਰ ਨਹੀਂ; ਦੇਹਕ ਦੂਰੀ ਧਿਆਨ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਤੀਬਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਧੀਰਜ ਮਿਲਣ ਬਾਵਜੂਦ ਗੋਪੀਆਂ ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਧਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਣ-ਲਤਾ ਬਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ-ਧੂੜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਥੁਰਾ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਯਾਦਵਾਂ ਨੂੰ ਵ੍ਰਜ-ਭਗਤੀ ਦੀ ਅਪਾਰ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तं वीक्ष्य कृष्णानुचरं व्रजस्त्रिय: प्रलम्बबाहुं नवकञ्जलोचनम् । पीताम्बरं पुष्करमालिनं लस- न्मुखारविन्दं परिमृष्टकुण्डलम् ॥ १ ॥ सुविस्मिता: कोऽयमपीव्यदर्शन: कुतश्च कस्याच्युतवेषभूषण: । इति स्म सर्वा: परिवव्रुरुत्सुका- स्तमुत्तम:श्लोकपदाम्बुजाश्रयम् ॥ २ ॥
ਸ੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨ ਗੋਪੀਆਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਹ ਲੰਮੇ ਸਨ, ਅੱਖਾਂ ਨਵੇਂ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ; ਉਹ ਪੀਤਾਂਬਰ ਪਹਿਨੇ, ਕਮਲ-ਮਾਲਾ ਧਾਰੇ, ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮਲ੍ਹਮ ਕੀਤੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਦਿਪਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੋਲੀਆਂ—“ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਪੁਰਖ ਕੌਣ ਹੈ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ, ਕਿਸ ਦਾ ਸੇਵਕ ਹੈ? ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਹੀ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਭੂਸ਼ਣ ਪਹਿਨੇ ਹੈ!” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਉਹ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲਿਆ।
Verse 2
श्रीशुक उवाच तं वीक्ष्य कृष्णानुचरं व्रजस्त्रिय: प्रलम्बबाहुं नवकञ्जलोचनम् । पीताम्बरं पुष्करमालिनं लस- न्मुखारविन्दं परिमृष्टकुण्डलम् ॥ १ ॥ सुविस्मिता: कोऽयमपीव्यदर्शन: कुतश्च कस्याच्युतवेषभूषण: । इति स्म सर्वा: परिवव्रुरुत्सुका- स्तमुत्तम:श्लोकपदाम्बुजाश्रयम् ॥ २ ॥
ਸ੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨ ਗੋਪੀਆਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਹ ਲੰਮੇ ਸਨ, ਅੱਖਾਂ ਨਵੇਂ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ; ਉਹ ਪੀਤਾਂਬਰ ਪਹਿਨੇ, ਕਮਲ-ਮਾਲਾ ਧਾਰੇ, ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮਲ੍ਹਮ ਕੀਤੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਦਿਪਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੋਲੀਆਂ—“ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਪੁਰਖ ਕੌਣ ਹੈ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ, ਕਿਸ ਦਾ ਸੇਵਕ ਹੈ? ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਹੀ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਭੂਸ਼ਣ ਪਹਿਨੇ ਹੈ!” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਉਹ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲਿਆ।
Verse 3
तं प्रश्रयेणावनता: सुसत्कृतं सव्रीडहासेक्षणसूनृतादिभि: । रहस्यपृच्छन्नुपविष्टमासने विज्ञाय सन्देशहरं रमापते: ॥ ३ ॥
ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਲੱਜਾ-ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉੱਧਵ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਆਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਉਹ ਰਮਾਪਤੀ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ਵਾਹਕ ਹੈ, ਗੁਪਤ ਗੱਲਾਂ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀਆਂ।
Verse 4
जानीमस्त्वां यदुपते: पार्षदं समुपागतम् । भर्त्रेह प्रेषित: पित्रोर्भवान् प्रियचिकीर्षया ॥ ४ ॥
ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਯਦੁਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪਾਰਸ਼ਦ ਹੈਂ; ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਜੋ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
अन्यथा गोव्रजे तस्य स्मरणीयं न चक्ष्महे । स्नेहानुबन्धो बन्धूनां मुनेरपि सुदुस्त्यज: ॥ ५ ॥
ਗੋਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਉਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕਰਨ ਜੋਗ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਆਪਣੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਦਾ ਬੰਧਨ ਤਾਂ ਮੁਨੀ ਲਈ ਵੀ ਛੱਡਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।
Verse 6
अन्येष्वर्थकृता मैत्री यावदर्थविडम्बनम् । पुम्भि: स्त्रीषु कृता यद्वत् सुमन:स्विव षट्पदै: ॥ ६ ॥
ਜੋ ਮਿੱਤਰਤਾ ਪਰਾਏ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਾਰਥ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੱਕ ਹੀ ਉਹ ਢੋਂਗ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲ ਲਗਨ ਜਾਂ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਵਰਗੀ ਹੈ।
Verse 7
नि:स्वं त्यजन्ति गणिका अकल्पं नृपतिं प्रजा: । अधीतविद्या आचार्यमृत्विजो दत्तदक्षिणम् ॥ ७ ॥
ਗਣਿਕਾ ਕੰਗਾਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਜਾ ਅਯੋਗ ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਵਿਦਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਯਾਜਕ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਮਿਲਣ ਮਗਰੋਂ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 8
खगा वीतफलं वृक्षं भुक्त्वा चातिथयो गृहम् । दग्धं मृगास्तथारण्यं जारा भुक्त्वा रतां स्त्रियम् ॥ ८ ॥
ਪੰਛੀ ਫਲ ਮੁੱਕੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਮਹਿਮਾਨ ਖਾ ਕੇ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਨਵਰ ਸੜੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਾਰ ਭੋਗ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਾਲੇ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਲਗਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
Verse 9
इति गोप्यो हि गोविन्दे गतवाक्कायमानसा: । कृष्णदूते समायाते उद्धवे त्यक्तलौकिका: ॥ ९ ॥ गायन्त्य: प्रियकर्माणि रुदन्त्यश्च गतह्रिय: । तस्य संस्मृत्य संस्मृत्य यानि कैशोरबाल्ययो: ॥ १० ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਗੋਵਿੰਦ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ‑ਦੇਹ‑ਮਨ ਸਮਰਪਿਤ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦੂਤ ਸ਼੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਿਕ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ। ਪਿਆਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਬਾਲ੍ਯ ਤੇ ਕੈਸ਼ੋਰ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਰੋਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
Verse 10
इति गोप्यो हि गोविन्दे गतवाक्कायमानसा: । कृष्णदूते समायाते उद्धवे त्यक्तलौकिका: ॥ ९ ॥ गायन्त्य: प्रियकर्माणि रुदन्त्यश्च गतह्रिय: । तस्य संस्मृत्य संस्मृत्य यानि कैशोरबाल्ययो: ॥ १० ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਗੋਵਿੰਦ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ‑ਦੇਹ‑ਮਨ ਸਮਰਪਿਤ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦੂਤ ਸ਼੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਿਕ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ। ਪਿਆਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਬਾਲ੍ਯ ਤੇ ਕੈਸ਼ੋਰ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਰੋਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
Verse 11
काचिन्मधुकरं दृष्ट्वा ध्यायन्ती कृष्णसङ्गमम् । प्रियप्रस्थापितं दूतं कल्पयित्वेदमब्रवीत् ॥ ११ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਨੇ ਇੱਕ ਭੌਰਾ ਵੇਖਿਆ; ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਦੂਤ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਇਉਂ ਬੋਲੀ।
Verse 12
गोप्युवाच मधुप कितवबन्धो मा स्पृशाङ्घ्रिं सपत्न्या: कुचविलुलितमालाकुङ्कुमश्मश्रुभिर्न: । वहतु मधुपतिस्तन्मानिनीनां प्रसादं यदुसदसि विडम्ब्यं यस्य दूतस्त्वमीदृक् ॥ १२ ॥
ਗੋਪੀ ਬੋਲੀ—ਹੇ ਮਧੁਪ, ਹੇ ਠੱਗ ਦੇ ਮਿੱਤਰ! ਮੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਮੂੰਛਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਰੋਮਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਛੂਹ; ਉਹ ਤਾਂ ਮੁਕਾਬਲੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੇ ਸਤਨਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਲਾ ਦੇ ਕੁੰਕੁਮ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹਨ। ਮਧੁਪਤੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਥੁਰਾ ਦੀਆਂ ਮਾਨਿਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰੇ; ਜੋ ਐਸਾ ਦੂਤ ਭੇਜੇ, ਉਹ ਯਦੂਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹਾਸੇ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣੇਗਾ।
Verse 13
सकृदधरसुधां स्वां मोहिनीं पाययित्वा सुमनस इव सद्यस्तत्यजेऽस्मान् भवादृक् । परिचरति कथं तत्पादपद्मं नु पद्मा ह्यपि बत हृतचेता ह्युत्तम:श्लोकजल्पै: ॥ १३ ॥
ਆਪਣੀ ਮੋਹਣੀ ਅਧਰ-ਸੁਧਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪਿਲਾ ਕੇ ਉਹ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਸਾਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਛੱਡ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਝੱਟ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਫਿਰ ਪਦਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਹਾਏ! ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਚੁਰਾ ਲਿਆ ਹੈ।
Verse 14
किमिह बहु षडङ्घ्रे गायसि त्वं यदूना- मधिपतिमगृहाणामग्रतो न: पुराणम् । विजयसखसखीनां गीयतां तत्प्रसङ्ग: क्षपितकुचरुजस्ते कल्पयन्तीष्टमिष्टा: ॥ १४ ॥
ਹੇ ਭੌਰੇ, ਇੱਥੇ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਘਰ-ਵਿਹੂਣਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੂੰ ਯਦੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਇੰਨਾ ਕਿਉਂ ਗਾਂਦਾ ਹੈਂ? ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਅਰਜੁਨ-ਸਖਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾਵਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਲੀਲਾ ਗਾ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਰਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਮੰਗਿਆ ਦਾਨ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਣਗੀਆਂ।
Verse 15
दिवि भुवि च रसायां का: स्त्रियस्तद्दुरापा: कपटरुचिरहासभ्रूविजृम्भस्य या: स्यु: । चरणरज उपास्ते यस्य भूतिर्वयं का अपि च कृपणपक्षे ह्युत्तम:श्लोकशब्द: ॥ १५ ॥
ਸੁਰਗ, ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਪਾਤਾਲ—ਕਿਹੜੀ ਇਸਤਰੀ ਉਸ ਲਈ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ? ਛਲ-ਭਰੀ ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਤੇ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਹਲਕੇ ਉਠਾਉ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਰਜ ਨੂੰ ਆਪ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਪੂਜਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਅੱਗੇ ਸਾਡੀ ਕੀ ਹੈਸियत? ਪਰ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ‘ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ’ ਨਾਮ ਜਪ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 16
विसृज शिरसि पादं वेद्म्यहं चाटुकारै- रनुनयविदुषस्तेऽभ्येत्य दौत्यैर्मुकुन्दात् । स्वकृत इह विसृष्टापत्यपत्यन्यलोका व्यसृजदकृतचेता: किं नु सन्धेयमस्मिन् ॥ १६ ॥
ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਨਾ ਰੱਖ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ। ਮੁਕੁੰਦ ਤੋਂ ਚਾਪਲੂਸੀ ਤੇ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਚਤੁਰਾਈ ਸਿੱਖ ਕੇ ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਦੂਤ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈਂ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਲਈ ਬੱਚੇ, ਪਤੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਹੈ; ਫਿਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਰਾਜ਼ੀਨਾਮਾ ਕਿਉਂ ਕਰਾਂ?
Verse 17
मृगयुरिव कपीन्द्रं विव्यधे लुब्धधर्मा स्त्रियमकृत विरूपां स्त्रीजित: कामयानाम् । बलिमपि बलिमत्त्वावेष्टयद् ध्वाङ्क्षवद्- यस्तदलमसितसख्यैर्दुस्त्यजस्तत्कथार्थ: ॥ १७ ॥
ਲੋਭੀ ਸੁਭਾਉ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਾਂਗ ਬੰਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ। ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਕਾਮ ਨਾਲ ਆਈ ਇਕ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਦਾਨ ਭੋਗ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਂ ਵਾਂਗ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਕਾਲੇ-ਸਾਂਵਲੇ ਸਖੇ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਛੱਡ ਦਈਏ—ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਕਥਾ ਛੱਡਣੀ ਔਖੀ ਹੈ।
Verse 18
यदनुचरितलीलाकर्णपीयूषविप्रुट्- सकृददनविधूतद्वन्द्वधर्मा विनष्टा: । सपदि गृहकुटुम्बं दीनमुत्सृज्य दीना बहव इह विहङ्गा भिक्षुचर्यां चरन्ति ॥ १८ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਨਿੱਤ ਲੀਲਾਵਾਂ ਸੁਣਨਾ ਕਾਨਾਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਬੂੰਦ ਹੈ। ਜੋ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਉਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਇਕ ਬੂੰਦ ਦਾ ਸਵਾਦ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਦਵੈਤ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਲਗਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਦਇਆਣ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪ ਵੀ ਦਿਨ ਬਣ, ਇੱਥੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਭਿਖਿਆ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
वयमृतमिव जिह्मव्याहृतं श्रद्दधाना: कुलिकरुतमिवाज्ञा: कृष्णवध्वो हरिण्य: । ददृशुरसकृदेतत्तन्नखस्पर्शतीव्र- स्मररुज उपमन्त्रिन् भण्यतामन्यवार्ता ॥ १९ ॥
ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਟੇਢੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੀ ਹਿਰਣੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਖ ਪਤਨੀਆਂ ਕਠੋਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਗੀਤ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਨਖਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਠੀ ਕਾਮ-ਪੀੜ ਅਸੀਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਦੂਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਗੱਲ ਕਰ।
Verse 20
प्रियसख पुनरागा: प्रेयसा प्रेषित: किं वरय किमनुरुन्धे माननीयोऽसि मेऽङ्ग । नयसि कथमिहास्मान् दुस्त्यजद्वन्द्वपार्श्वं सततमुरसि सौम्य श्रीर्वधू: साकमास्ते ॥ २० ॥
ਹੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਿਯ ਦੇ ਸਖਾ, ਕੀ ਤੂੰ ਫਿਰ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਕੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਹੈ? ਮਿੱਤਰ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਾਣਯੋਗ ਹੈਂ—ਜੋ ਵਰ ਚਾਹੇਂ ਚੁਣ ਲੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਦਾਂਪਤ੍ਯ-ਪ੍ਰੇਮ ਛੱਡਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਉਸ ਕੋਲ ਸਾਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਮੁੜ ਆਇਆ? ਹੇ ਕੋਮਲ ਭੌਰੇ, ਉਸ ਦੇ ਵਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਵਧੂ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
Verse 21
अपि बत मधुपुर्यामार्यपुत्रोऽधुनास्ते स्मरति स पितृगेहान् सौम्य बन्धूंश्च गोपान् । क्वचिदपि स कथा न: किङ्करीणां गृणीते भुजमगुरुसुगन्धं मूर्ध्न्यधास्यत् कदा नु ॥ २१ ॥
ਹਾਏ, ਆਰ੍ਯਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੁਣ ਮਧੁਪੁਰੀ ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ! ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ ਉੱਧਵ, ਕੀ ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਗੋਪ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਕਦੇ ਸਾਨੂੰ—ਆਪਣੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਨੂੰ—ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਅਗਰੂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲਾ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕਦੋਂ ਰੱਖੇਗਾ?
Verse 22
श्रीशुक उवाच अथोद्धवो निशम्यैवं कृष्णदर्शनलालसा: । सान्त्वयन् प्रियसन्देशैर्गोपीरिदमभाषत ॥ २२ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਧਵ ਨੇ ਪ੍ਰਿਯ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 23
श्रीउद्धव उवाच अहो यूयं स्म पूर्णार्था भवत्यो लोकपूजिता: । वासुदेवे भगवति यासामित्यर्पितं मन: ॥ २३ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਹੋ! ਤੁਸੀਂ ਗੋਪੀਆਂ ਪੂਰਨ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਮਨ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 24
दानव्रततपोहोम जपस्वाध्यायसंयमै: । श्रेयोभिर्विविधैश्चान्यै: कृष्णे भक्तिर्हि साध्यते ॥ २४ ॥
ਦਾਨ, ਵਰਤ, ਤਪ, ਹੋਮ, ਜਪ, ਵੇਦ-ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਆਦਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 25
भगवत्युत्तम:श्लोके भवतीभिरनुत्तमा । भक्ति: प्रवर्तिता दिष्ट्या मुनीनामपि दुर्लभा ॥ २५ ॥
ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਅਨੁਪਮ ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤੀ ਦਾ ਮਿਆਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਐਸੀ ਭਕਤੀ ਤਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
Verse 26
दिष्ट्या पुत्रान्पतीन्देहान् स्वजनान्भवनानि च । हित्वावृणीत यूयं यत् कृष्णाख्यं पुरुषं परम् ॥ २६ ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਤੀਆਂ, ਦੇਹੀ ਸੁਖਾਂ, ਸਵਜਨਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਹੈ।
Verse 27
सर्वात्मभावोऽधिकृतो भवतीनामधोक्षजे । विरहेण महाभागा महान्मेऽनुग्रह: कृत: ॥ २७ ॥
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਗੋਪੀਆਂ! ਅਧੋક્ષਜ ਭਗਵਾਨ ਲਈ ਸਰਵਾਤਮ-ਭਾਵ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰੇਮ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਪ੍ਰੇਮ ਦਿਖਾ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।
Verse 28
श्रूयतां प्रियसन्देशो भवतीनां सुखावह: । यमादायागतो भद्रा अहं भर्तू रहस्कर: ॥ २८ ॥
ਹੇ ਭਦ੍ਰ ਨਾਰੀਆਂ! ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਸੁਖਦ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਅੰਤਰੰਗ ਸੇਵਕ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਨੇਹਾ ਲੈ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच भवतीनां वियोगो मे न हि सर्वात्मना क्वचित् । यथा भूतानि भूतेषु खं वाय्वग्निर्जलं मही । तथाहं च मन:प्राणभूतेन्द्रियगुणाश्रय: ॥ २९ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੁਹਾਡਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਿਛੋੜਾ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ, ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਭੂਤ-ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 30
आत्मन्येवात्मनात्मानं सृजे हन्म्यनुपालये । आत्ममायानुभावेन भूतेन्द्रियगुणात्मना ॥ ३० ॥
ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਚਦਾ, ਪਾਲਦਾ ਅਤੇ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਭੂਤ-ਤੱਤਾਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮੇਰੀ ਆਤਮ-ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਚਲਦਾ ਹੈ।
Verse 31
आत्मा ज्ञानमय: शुद्धो व्यतिरिक्तोऽगुणान्वय: । सुषुप्तिस्वप्नजाग्रद्भिर्मायावृत्तिभिरीयते ॥ ३१ ॥
ਆਤਮਾ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਜੜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਜੰਜਾਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਇਆ-ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
येनेन्द्रियार्थान् ध्यायेत मृषा स्वप्नवदुत्थित: । तन्निरुन्ध्यादिन्द्रियाणि विनिद्र: प्रत्यपद्यत ॥ ३२ ॥
ਜਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਮਨੁੱਖ ਝੂਠੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 33
एतदन्त: समाम्नायो योग: साङ्ख्यं मनीषिणाम् । त्यागस्तपो दम: सत्यं समुद्रान्ता इवापगा: ॥ ३३ ॥
ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਹੈ; ਇਹੀ ਯੋਗ, ਸਾਂਖ੍ਯ, ਤਿਆਗ, ਤਪ, ਦਮ ਅਤੇ ਸਤਿ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਆਖ਼ਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਭ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਮੰਜਿਲ ਇਹੀ ਹੈ।
Verse 34
यत्त्वहं भवतीनां वै दूरे वर्ते प्रियो दृशाम् । मनस: सन्निकर्षार्थं मदनुध्यानकाम्यया ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰੀਓ, ਤੁਹਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਦੂਰ ਇਸ ਲਈ ਰਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਹੋਰ ਤੀਬਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਣ।
Verse 35
यथा दूरचरे प्रेष्ठे मन आविश्य वर्तते । स्त्रीणां च न तथा चेत: सन्निकृष्टेऽक्षिगोचरे ॥ ३५ ॥
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਿਯਤਮ ਦੂਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੱਧ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
Verse 36
मय्यावेश्य मन: कृत्स्नं विमुक्ताशेषवृत्ति यत् । अनुस्मरन्त्यो मां नित्यमचिरान्मामुपैष्यथ ॥ ३६ ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਸਭ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਤੁਸੀਂ ਨਿੱਤ ਮੇਰਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਵੋਗੀਆਂ।
Verse 37
या मया क्रीडता रात्र्यां वनेऽस्मिन्व्रज आस्थिता: । अलब्धरासा: कल्याण्यो मापुर्मद्वीर्यचिन्तया ॥ ३७ ॥
ਜੋ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਵੇਲੇ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਰਾਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕੀਆਂ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀਮਈ ਲੀਲਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈਆਂ।
Verse 38
श्रीशुक उवाच एवं प्रियतमादिष्टमाकर्ण्य व्रजयोषित: । ता ऊचुरुद्धवं प्रीतास्तत्सन्देशागतस्मृती: ॥ ३८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਪਣੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਬਚਨ ਯਾਦਾਂ ਜਗਾ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 39
गोप्य ऊचु: दिष्ट्याहितो हत: कंसो यदूनां सानुगोऽघकृत् । दिष्ट्याप्तैर्लब्धसर्वार्थै: कुशल्यास्तेऽच्युतोऽधुना ॥ ३९ ॥
ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੁਭਾਗ ਹੈ ਕਿ ਯਾਦਵਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਤੇ ਪੀੜਕ ਕੰਸ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਮੰਗਲ ਹੈ ਕਿ ਅਚ੍ਯੁਤ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਸਵਜਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 40
कच्चिद् गदाग्रज: सौम्य करोति पुरयोषिताम् । प्रीतिं न: स्निग्धसव्रीडहासोदारेक्षणार्चित: ॥ ४० ॥
ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ ਉੱਧਵ! ਕੀ ਗਦਾ ਦੇ ਅਗ੍ਰਜ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਹੁਣ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸੁਖ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਹੈ? ਉਹ ਤਾਂ ਸਨੇਹ ਭਰੀ, ਲੱਜਾ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ।
Verse 41
कथं रतिविशेषज्ञ: प्रियश्च पुरयोषिताम् । नानुबध्येत तद्वाक्यैर्विभ्रमैश्चानुभाजित: ॥ ४१ ॥
ਜੋ ਰਤੀ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਵੀ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਹਕ ਬਚਨਾਂ ਤੇ ਅਦਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਉਲਝੇ?
Verse 42
अपि स्मरति न: साधो गोविन्द: प्रस्तुते क्वचित् । गोष्ठिमध्ये पुरस्त्रीणां ग्राम्या: स्वैरकथान्तरे ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਸਾਧੂ! ਕੀ ਗੋਵਿੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਕਦੇ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਕਦੇ ਸਾਡੀਆਂ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ?
Verse 43
ता: किं निशा: स्मरति यासु तदा प्रियाभि- र्वृन्दावने कुमुदकुन्दशशाङ्करम्ये । रेमे क्वणच्चरणनूपुररासगोष्ठ्या- मस्माभिरीडितमनोज्ञकथ: कदाचित् ॥ ४३ ॥
ਕੀ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਕਮੁਦ, ਕੁੰਦ ਅਤੇ ਚੰਦਨੀ ਨਾਲ ਰਮਣੀਕ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਿਯ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਸ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਸੀ; ਜਿੱਥੇ ਚਰਨ-ਨੂਪੁਰਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਗੂੰਜਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਨੋਹਰ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਸਾਂ?
Verse 44
अप्येष्यतीह दाशार्हस्तप्ता: स्वकृतया शुचा । सञ्जीवयन् नु नो गात्रैर्यथेन्द्रो वनमम्बुदै: ॥ ४४ ॥
ਕੀ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ ਵੰਸ਼ਜ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇੱਥੇ ਮੁੜ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਾਏ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੀਆਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਗ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਫਿਰ ਜੀਵੰਤ ਕਰਨਗੇ? ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 45
कस्मात् कृष्ण इहायाति प्राप्तराज्यो हताहित: । नरेन्द्रकन्या उद्वाह्य प्रीत: सर्वसुहृद् वृत: ॥ ४५ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਉਣਗੇ? ਉਹ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਵੈਰੀ ਮਾਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ।
Verse 46
किमस्माभिर्वनौकोभिरन्याभिर्वा महात्मन: । श्रीपतेराप्तकामस्य क्रियेतार्थ: कृतात्मन: ॥ ४६ ॥
ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਸਾਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਾਂ? ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ ਹਨ, ਆਪਤਕਾਮ; ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹਨ।
Verse 47
परं सौख्यं हि नैराश्यं स्वैरिण्यप्याहपिङ्गला । तज्जानतीनां न: कृष्णे तथाप्याशा दुरत्यया ॥ ४७ ॥
ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਨਿਰਾਸ਼ਾ—ਅਰਥਾਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ—ਹੈ, ਇਹ ਤਾਂ ਪਿੰਗਲਾ ਵੈਸ਼ਿਆ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਜਾਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪਾਣ ਦੀ ਸਾਡੀ ਆਸ ਛੱਡੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਇਹ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ।
Verse 48
क उत्सहेत सन्त्यक्तुमुत्तम:श्लोकसंविदम् । अनिच्छतोऽपि यस्य श्रीरङ्गान्न च्यवते क्वचित् ॥ ४८ ॥
ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਅੰਤਰੰਗ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਰੁਚੀ ਨਾ ਵੀ ਦਿਖਾਉਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਕਸ਼-ਸਥਲ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦੀ।
Verse 49
सरिच्छैलवनोद्देशा गावो वेणुरवा इमे । सङ्कर्षणसहायेन कृष्णेनाचरिता: प्रभो ॥ ४९ ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ, ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਬਾਂਸਰੀ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ।
Verse 50
पुन: पुन: स्मारयन्ति नन्दगोपसुतं बत । श्रीनिकेतैस्तत्पदकैर्विस्मर्तुं नैव शक्नुम: ॥ ५० ॥
ਇਹ ਸਭ ਸਾਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨੰਦਗੋਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਵ੍ਯ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖ ਕੇ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
Verse 51
गत्या ललितयोदारहासलीलावलोकनै: । माध्व्या गिरा हृतधिय: कथं तं विस्मरामहे ॥ ५१ ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ, ਉਸ ਦੀ ਮਨਮੋਹਕ ਚਾਲ, ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹਾਸਾ, ਖੇਡ-ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗੀ ਬਾਣੀ ਨੇ ਸਾਡਾ ਮਨ ਚੁਰਾ ਲਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਭੁੱਲ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?
Verse 52
हे नाथ हे रमानाथ व्रजनाथार्तिनाशन । मग्नमुद्धर गोविन्द गोकुलं वृजिनार्णवात् ॥ ५२ ॥
ਹੇ ਨਾਥ, ਹੇ ਰਮਾ-ਨਾਥ, ਹੇ ਵ੍ਰਜ-ਨਾਥ, ਹੇ ਦੁੱਖ-ਨਾਸਕ ਗੋਵਿੰਦ! ਕਲੇਸ਼ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਗੋਕੁਲ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰ ਕਰ।
Verse 53
श्रीशुक उवाच ततस्ता: कृष्णसन्देशैर्व्यपेतविरहज्वरा: । उद्धवं पूजयां चक्रुर्ज्ञात्वात्मानमधोक्षजम् ॥ ५३ ॥
ਸ੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੋਪੀਆਂ ਦਾ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਜ਼ਵਰ ਠੰਢਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੋਖਜ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 54
उवास कतिचिन्मासान्गोपीनां विनुदन् शुच: । कृष्णलीलाकथां गायन् रमयामास गोकुलम् ॥ ५४ ॥
ਉੱਧਵ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਗੋਕੁਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਉਹ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਗਾ ਕੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗੋਕੁਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 55
यावन्त्यहानि नन्दस्य व्रजेऽवात्सीत् स उद्धव: । व्रजौकसां क्षणप्रायाण्यासन् कृष्णस्य वार्तया ॥ ५५ ॥
ਨੰਦ ਦੇ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਉੱਧਵ ਜਿੰਨੇ ਦਿਨ ਰਹੇ, ਉਹ ਦਿਨ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਵਰਗੇ ਲੱਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਧਵ ਸਦਾ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 56
सरिद्वनगिरिद्रोणीर्वीक्षन् कुसुमितान् द्रुमान् । कृष्णं संस्मारयन् रेमे हरिदासो व्रजौकसाम् ॥ ५६ ॥
ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ, ਘਾਟੀਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਰੀ ਦੇ ਦਾਸ ਉੱਧਵ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਰਹੇ।
Verse 57
दृष्ट्वैवमादि गोपीनां कृष्णावेशात्मविक्लवम् । उद्धव: परमप्रीतस्ता नमस्यन्निदं जगौ ॥ ५७ ॥
ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਹਲ ਦੇਖ ਕੇ ਉੱਧਵ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਆਦਰ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ।
Verse 58
एता: परं तनुभृतो भुवि गोपवध्वो गोविन्द एव निखिलात्मनि रूढभावा: । वाञ्छन्ति यद् भवभियो मुनयो वयं च किं ब्रह्मजन्मभिरनन्तकथारसस्य ॥ ५८ ॥
[ਉੱਧਵ ਨੇ ਗਾਇਆ:] ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੋਪ-ਵਧੂਆਂ ਹੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਖਿਲ-ਆਤਮਾ ਗੋਵਿੰਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਲ, ਅਨਨ੍ਯ ਪ੍ਰੇਮ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ-ਭਯ ਨਾਲ ਡਰੇ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਜਿਸ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ—ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਥਾ-ਰਸ ਚੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਉੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਜਨਮ ਜਾਂ ਆਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਕੀ ਲਾਭ?
Verse 59
क्वेमा: स्त्रियो वनचरीर्व्यभिचारदुष्टा: कृष्णे क्व चैष परमात्मनि रूढभाव: । नन्वीश्वरोऽनुभजतोऽविदुषोऽपि साक्षा- च्छ्रेयस्तनोत्यगदराज इवोपयुक्त: ॥ ५९ ॥
ਅਹੋ! ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਲਤ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਸਧਾਰਣ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਅਗਿਆਨੀ ਭਗਤ ਨੂੰ ਵੀ ਕਲਿਆਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਤਮ ਦਵਾਈ ਘਟਕ ਨਾ ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ ਅਸਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 60
नायं श्रियोऽङ्ग उ नितान्तरते: प्रसाद: स्वर्योषितां नलिनगन्धरुचां कुतोऽन्या: । रासोत्सवेऽस्य भुजदण्डगृहीतकण्ठ- लब्धाशिषां य उदगाद् व्रजवल्लभीनाम् ॥ ६० ॥
ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ! ਇਹ ਪਰਮ ਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ; ਫਿਰ ਕਮਲ-ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਕਮਲ-ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਵਰਗੀ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ? ਰਾਸੋਤਸਵ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵ੍ਰਜ-ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਗਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰ ਕੇ ਆਲਿੰਗਨ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 61
आसामहो चरणरेणुजुषामहं स्यां वृन्दावने किमपि गुल्मलतौषधीनाम् । या दुस्त्यजं स्वजनमार्यपथं च हित्वा भेजुर्मुकुन्दपदवीं श्रुतिभिर्विमृग्याम् ॥ ६१ ॥
ਮੈਂ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਝਾੜੀ, ਬੇਲ ਜਾਂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿਆਗਣ ਔਖੇ ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੁਕੁੰਦ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ।
Verse 62
या वै श्रियार्चितमजादिभिराप्तकामै- र्योगेश्वरैरपि यदात्मनि रासगोष्ठ्याम् । कृष्णस्य तद् भगवत: चरणारविन्दं न्यस्तं स्तनेषु विजहु: परिरभ्य तापम् ॥ ६२ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਕੇਵਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੂਜ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਰਾਸ-ਗੋਸ਼ਠੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਚਰਨ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਸਤਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ। ਉਹਨਾਂ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਤਾਪ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 63
वन्दे नन्दव्रजस्त्रीणां पादरेणुमभीक्ष्णश: । यासां हरिकथोद्गीतं पुनाति भुवनत्रयम् ॥ ६३ ॥
ਮੈਂ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਰਿਕਥਾ ਦਾ ਗਾਇਨ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 64
श्रीशुक उवाच अथ गोपीरनुज्ञाप्य यशोदां नन्दमेव च । गोपानामन्त्र्य दाशार्हो यास्यन्नारुरुहे रथम् ॥ ६४ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ ਵੰਸ਼ਜ ਉੱਧਵ ਨੇ ਗੋਪੀਆਂ, ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਅਤੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਤੋਂ ਵਿਦਾਈ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲਈ। ਸਭ ਗੋਪਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਕੇ, ਰਵਾਨਗੀ ਲਈ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।
Verse 65
तं निर्गतं समासाद्य नानोपायनपाणय: । नन्दादयोऽनुरागेण प्रावोचन्नश्रुलोचना: ॥ ६५ ॥
ਜਦੋਂ ਉੱਧਵ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਨੰਦ ਆਦਿ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਟਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਆਏ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਕੇ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੇ।
Verse 66
मनसो वृत्तयो न: स्यु: कृष्णपादाम्बुजाश्रया: । वाचोऽभिधायिनीर्नाम्नां कायस्तत्प्रह्वणादिषु ॥ ६६ ॥
ਸਾਡੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਸਦਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ; ਸਾਡੀ ਬਾਣੀ ਨਿਰੰਤਰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਸਰੀਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ।
Verse 67
कर्मभिर्भ्राम्यमाणानां यत्र क्वापीश्वरेच्छया । मङ्गलाचरितैर्दानै रतिर्न: कृष्ण ईश्वरे ॥ ६७ ॥
ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਭਟਕਾਏ ਜਾਈਏ, ਉੱਥੇ ਸਾਡੇ ਮੰਗਲਮਈ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰੀਤ ਸਦਾ ਬਣੀ ਰਹੇ।
Verse 68
एवं सभाजितो गोपै: कृष्णभक्त्या नराधिप । उद्धव: पुनरागच्छन्मथुरां कृष्णपालिताम् ॥ ६८ ॥
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਪਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉੱਧਵ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉੱਧਵ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਮਥੁਰਾ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ।
Verse 69
कृष्णाय प्रणिपत्याह भक्त्युद्रेकं व्रजौकसाम् । वसुदेवाय रामाय राज्ञे चोपायनान्यदात् ॥ ६९ ॥
ਉੱਧਵ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਅਤਿ ਭਗਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਵਸੁਦੇਵ, ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਨੂੰ ਵੀ ਦੱਸ ਕੇ ਲਿਆਂਦੇ ਹੋਏ ਉਪਹਾਰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ।
Frequently Asked Questions
Their critique is not ordinary resentment but the speech of prema under viraha, where love becomes so exclusive that anything resembling self-interest appears intolerable. By contrasting transactional bonds (family, friends, social duty) with their unconditional surrender, the gopīs establish the Bhāgavata’s siddhānta: pure bhakti is ahaitukī (without ulterior motive) and apratihatā (uninterrupted). Their ‘accusations’ function as a devotional intensification—keeping Kṛṣṇa continuously present in mind and speech, which is itself the perfection of remembrance.
A gopī (traditionally identified in Gauḍīya commentarial streams as Śrīmatī Rādhārāṇī’s mood, though the text presents ‘one gopī’) addresses a honeybee, imagining it as Kṛṣṇa’s messenger. The bee symbolizes both messengerhood and the mind’s restless movement between memories—sweetness (madhu) of līlā and the sting of separation. The gopī’s dialogue externalizes inner theological tension: Kṛṣṇa is the supreme beloved, yet His apparent neglect becomes the very instrument that deepens love.
Kṛṣṇa’s message distinguishes physical proximity from ontological presence. As Paramātmā, He pervades mind, prāṇa, senses, and the elements; thus separation is not absolute. Yet līlā allows relational distance so that bhakti matures: when the beloved is unseen, remembrance intensifies and the heart becomes single-pointed. The chapter therefore holds two truths together—Kṛṣṇa’s immanence (non-separation in essence) and the devotional reality of viraha (separation in experience), which the Bhāgavata elevates as spiritually most potent.
Uddhava recognizes that the gopīs embody anuttamā-bhakti—love untouched by desire for status, liberation, or even religious merit. Their lives revolve entirely around Kṛṣṇa, and even suffering becomes service because it fuels constant absorption. Hence Uddhava declares their attainment superior to high birth, scholarship, and even celestial positions, and he aspires for the dust of their feet—indicating that Vraja-prema is the Bhāgavata’s highest exemplar of the Āśraya (Kṛṣṇa) being loved for His own sake alone.