Adhyaya 46
Uddhava Sent to Vraja: Consolation to Nanda-Yaśodā and the Gopīs’ Separation
ਮਥੁਰਾ/ਦੁਆਰਕਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਸਥਿਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਥਾ ਮੁੜ ਵ੍ਰਜ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਜਾਪਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੀਮਤ—ਵਿਰਹ ਦੀ ਪੀੜ—ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਅਤਿ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪ੍ਰਿਯ ਸਖਾ ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਨੰਦ-ਗੋਕੁਲ ਭੇਜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਐਸਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਵਨ ਧਾਰ ਸਕਣ। ਉੱਧਵ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਗੋਕੁਲ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰਸਮਈ ਛਬੀ—ਗਾਂਵਾਂ, ਵੇਣੂ-ਨਾਦ, ਪੂਜਾ, ਜੰਗਲ-ਸਰੋਵਰ—ਭਗਤੀ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਵੇਦੀ ਵਾਂਗ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਨੰਦ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਕੇ ਵਿਹਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਕੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਨੂੰ, ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ-ਗੋਵਰਧਨ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੀ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ; ਉਸ ਨੇ ਆਪਤਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾਇਆ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਯਸ਼ੋਦਾ ਦਾ ਮਾਤ੍ਰ-ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਦੇਹ ਤੱਕ ਝਲਕ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਧਵ ਸਿਧਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਆਦਿ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਹਨ, ਗੁਣ ਤੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਰੇ; ਫਿਰ ਵੀ ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਭ ਦੇ ਆਤਮਾ ਹਨ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ। ਸਵੇਰੇ ਔਰਤਾਂ ਮੱਖਣ ਮਥਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਭਜਨ ਗਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ਉੱਧਵ ਦਾ ਰਥ ਵੇਖ ਕੇ ਅਕਰੂਰ ਦੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਦੇਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਦੂਤ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच वृष्णीनां प्रवरो मन्त्री कृष्णस्य दयित: सखा । शिष्यो बृहस्पते: साक्षादुद्धवो बुद्धिसत्तम: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਰਮ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਉੱਧਵ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਤਰੀ ਸੀ, ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਸਖਾ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੀ।
Verse 2
तमाह भगवान्प्रेष्ठं भक्तमेकान्तिनं क्वचित् । गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रपन्नार्तिहरो हरि: ॥ २ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨੇ ਆਪਣੇ ਏਕਾਂਤ ਭਗਤ, ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਉੱਧਵ ਦਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 3
गच्छोद्धव व्रजं सौम्य पित्रोर्नौ प्रीतिमावह । गोपीनां मद्वियोगाधिं मत्सन्देशैर्विमोचय ॥ ३ ॥
ਹੇ ਸੁਭਾਅਲੇ ਉੱਧਵ, ਤੂੰ ਵ੍ਰਜ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਸਾਡੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ। ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰ।
Verse 4
ता मन्मनस्का मत्प्राणा मतर्थे त्यक्तदैहिका: । मामेव दयितं प्रेष्ठमात्मानं मनसा गता: । ये त्यक्तलोकधर्माश्च मदर्थे तान्बिभर्म्यहम् ॥ ४ ॥
ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯਤਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਲੋਕ-ਧਰਮ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹਾਂ।
Verse 5
मयि ता: प्रेयसां प्रेष्ठे दूरस्थे गोकुलस्त्रिय: । स्मरन्त्योऽङ्ग विमुह्यन्ति विरहौत्कण्ठ्यविह्वला: ॥ ५ ॥
ਪਿਆਰੇ ਉੱਧਵ, ਗੋਕੁਲ ਦੀਆਂ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਪ੍ਰਿਯ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਦੂਰ ਬੈਠੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤੜਪ ਨਾਲ ਘਬਰਾਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 6
धारयन्त्यतिकृच्छ्रेण प्राय: प्राणान् कथञ्चन । प्रत्यागमनसन्देशैर्बल्लव्यो मे मदात्मिका: ॥ ६ ॥
ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਏਕਾਤਮ ਹੋਈਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਬੱਲਵੀਆਂ, ਮੇਰੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ (ਆਸ) ਦੇ ਸਹਾਰੇ, ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 7
श्रीशुक उवाच इत्युक्त उद्धवो राजन्सन्देशं भर्तुरादृत: । आदाय रथमारुह्य प्रययौ नन्दगोकुलम् ॥ ७ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉੱਧਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨੰਦ-ਗੋਕੁਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 8
प्राप्तो नन्दव्रजं श्रीमान् निम्लोचति विभावसौ । छन्नयान: प्रविशतां पशूनां खुररेणुभि: ॥ ८ ॥
ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਉੱਧਵ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਦੇ ਵੇਲੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਵ੍ਰਜ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਰਥ ਓਹਲੇ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਬਿਨਾ ਧਿਆਨ ਆਏ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 9
वासितार्थेऽभियुध्यद्भिर्नादितं शुश्मिभिर्वृषै: । धावन्तीभिश्च वास्राभिरुधोभारै: स्ववत्सकान् ॥ ९ ॥ इतस्ततो विलङ्घद्भिर्गोवत्सैर्मण्डितं सितै: । गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां नि:स्वनेन च ॥ १० ॥ गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयो: । स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम् ॥ ११ ॥ अग्न्यर्कातिथिगोविप्रपितृदेवार्चनान्वितै: । धूपदीपैश्च माल्यैश्च गोपावासैर्मनोरमम् ॥ १२ ॥ सर्वत: पुष्पितवनं द्विजालिकुलनादितम् । हंसकारण्डवाकीर्णै: पद्मषण्डैश्च मण्डितम् ॥ १३ ॥
ਗੋਕੁਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਉੱਤੇਜਿਤ ਸਾਂਡਾਂ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਗਾਂਵਾਂ ਲਈ ਆਪਸੀ ਜੁੱਧ ਦੇ ਗর্জ ਨਾਲ; ਭਾਰੀ ਥਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਿਆਂ ਰੰਭਾਉਣ ਨਾਲ; ਦੁੱਧ ਦੋਹਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ ਚਿੱਟੇ ਬੱਛੜਿਆਂ ਦੀ ਚਲਪਲ ਨਾਲ; ਬਾਂਸਰੀ ਦੇ ਗੂੰਜਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਗੋਪ-ਗੋਪੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਲਰਾਮ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੰਗਲ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਗਾਨ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਚਮਕ ਉਠਿਆ। ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਘਰ ਅਗਨੀ, ਸੂਰਜ, ਅਤਿਥੀ, ਗਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਧੂਪ-ਦੀਪ-ਮਾਲਾ ਆਦਿ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਮਨੋਹਰ ਦਿਸਦੇ ਸਨ; ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜੰਗਲ ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ, ਅਤੇ ਹੰਸ-ਕਾਰੰਡਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਤੇ ਕਮਲ-ਕੁੰਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ।
Verse 10
वासितार्थेऽभियुध्यद्भिर्नादितं शुश्मिभिर्वृषै: । धावन्तीभिश्च वास्राभिरुधोभारै: स्ववत्सकान् ॥ ९ ॥ इतस्ततो विलङ्घद्भिर्गोवत्सैर्मण्डितं सितै: । गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां नि:स्वनेन च ॥ १० ॥ गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयो: । स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम् ॥ ११ ॥ अग्न्यर्कातिथिगोविप्रपितृदेवार्चनान्वितै: । धूपदीपैश्च माल्यैश्च गोपावासैर्मनोरमम् ॥ १२ ॥ सर्वत: पुष्पितवनं द्विजालिकुलनादितम् । हंसकारण्डवाकीर्णै: पद्मषण्डैश्च मण्डितम् ॥ १३ ॥
ਗੋਕੁਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਉੱਤੇਜਿਤ ਸਾਂਡਾਂ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਗਾਂਵਾਂ ਲਈ ਆਪਸੀ ਜੁੱਧ ਦੇ ਗর্জ ਨਾਲ; ਭਾਰੀ ਥਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਿਆਂ ਰੰਭਾਉਣ ਨਾਲ; ਦੁੱਧ ਦੋਹਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ ਚਿੱਟੇ ਬੱਛੜਿਆਂ ਦੀ ਚਲਪਲ ਨਾਲ; ਬਾਂਸਰੀ ਦੇ ਗੂੰਜਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਗੋਪ-ਗੋਪੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਲਰਾਮ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੰਗਲ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਗਾਨ ਨਾਲ।
Verse 11
वासितार्थेऽभियुध्यद्भिर्नादितं शुश्मिभिर्वृषै: । धावन्तीभिश्च वास्राभिरुधोभारै: स्ववत्सकान् ॥ ९ ॥ इतस्ततो विलङ्घद्भिर्गोवत्सैर्मण्डितं सितै: । गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां नि:स्वनेन च ॥ १० ॥ गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयो: । स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम् ॥ ११ ॥ अग्न्यर्कातिथिगोविप्रपितृदेवार्चनान्वितै: । धूपदीपैश्च माल्यैश्च गोपावासैर्मनोरमम् ॥ १२ ॥ सर्वत: पुष्पितवनं द्विजालिकुलनादितम् । हंसकारण्डवाकीर्णै: पद्मषण्डैश्च मण्डितम् ॥ १३ ॥
ਸੁੰਦਰ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਅਤੇ ਗੋਪ ਬਲਰਾਮ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਰਬ-ਮੰਗਲ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਗੋਕੁਲ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ।
Verse 12
वासितार्थेऽभियुध्यद्भिर्नादितं शुश्मिभिर्वृषै: । धावन्तीभिश्च वास्राभिरुधोभारै: स्ववत्सकान् ॥ ९ ॥ इतस्ततो विलङ्घद्भिर्गोवत्सैर्मण्डितं सितै: । गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां नि:स्वनेन च ॥ १० ॥ गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयो: । स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम् ॥ ११ ॥ अग्न्यर्कातिथिगोविप्रपितृदेवार्चनान्वितै: । धूपदीपैश्च माल्यैश्च गोपावासैर्मनोरमम् ॥ १२ ॥ सर्वत: पुष्पितवनं द्विजालिकुलनादितम् । हंसकारण्डवाकीर्णै: पद्मषण्डैश्च मण्डितम् ॥ १३ ॥
ਗੋਕੁਲ ਦੇ ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਘਰ ਬਹੁਤ ਮਨੋਹਰ ਸਨ—ਅਗਨੀ, ਸੂਰਜ, ਅਤਿਥੀ, ਗਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਧੂਪ, ਦੀਪ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ।
Verse 13
वासितार्थेऽभियुध्यद्भिर्नादितं शुश्मिभिर्वृषै: । धावन्तीभिश्च वास्राभिरुधोभारै: स्ववत्सकान् ॥ ९ ॥ इतस्ततो विलङ्घद्भिर्गोवत्सैर्मण्डितं सितै: । गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां नि:स्वनेन च ॥ १० ॥ गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयो: । स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम् ॥ ११ ॥ अग्न्यर्कातिथिगोविप्रपितृदेवार्चनान्वितै: । धूपदीपैश्च माल्यैश्च गोपावासैर्मनोरमम् ॥ १२ ॥ सर्वत: पुष्पितवनं द्विजालिकुलनादितम् । हंसकारण्डवाकीर्णै: पद्मषण्डैश्च मण्डितम् ॥ १३ ॥
ਗੋਕੁਲ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਬਲਦਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਵੱਛਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਦੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਰੰਭਣ, ਦੁੱਧ ਚੋਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਬੰਸਰੀ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਜੇ-ਧਜੇ ਗੋਪ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਗਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਅੱਗ, ਸੂਰਜ, ਮਹਿਮਾਨ, ਗਊਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਹਿਚਹਾਟ ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਤਲਾਬ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 14
तमागतं समागम्य कृष्णस्यानुचरं प्रियम् । नन्द: प्रीत: परिष्वज्य वासुदेवधियार्चयत् ॥ १४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਊਧਵ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਨੰਦ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਏ। ਗੋਪ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਖਿਆਤ ਵਾਸੂਦੇਵ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਮੰਨ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 15
भोजितं परमान्नेन संविष्टं कशिपौ सुखम् । गतश्रमं पर्यपृच्छत् पादसंवाहनादिभि: ॥ १५ ॥
ਊਧਵ ਜੀ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਭੋਜਨ ਖੁਆਉਣ ਅਤੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬਿਠਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਪੈਰ ਦਬਾਉਣ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਨੰਦ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 16
कच्चिदङ्ग महाभाग सखा न: शूरनन्दन: । आस्ते कुशल्यपत्याद्यैर्युक्तो मुक्त: सुहृद्व्रत: ॥ १६ ॥
[ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਹੇ ਮਹਾਂਭਾਗ! ਕੀ ਸਾਡੇ ਮਿੱਤਰ ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਵਾਸੂਦੇਵ) ਹੁਣ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹਨ? ਕੀ ਉਹ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਏ ਹਨ?
Verse 17
दिष्ट्या कंसो हत: पाप: सानुग: स्वेन पाप्मना । साधूनां धर्मशीलानां यदूनां द्वेष्टि य: सदा ॥ १७ ॥
ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਪਾਪੀ ਕੰਸ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਯਾਦਵਾਂ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 18
अपि स्मरति न: कृष्णो मातरं सुहृद: सखीन् । गोपान् व्रजं चात्मनाथं गावो वृन्दावनं गिरिम् ॥ १८ ॥
ਕੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਜ, ਗੋਪਾਂ, ਗਾਂਵਾਂ, ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਅਤੇ ਗਿਰਿਰਾਜ ਗੋਵਰਧਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ?
Verse 19
अप्यायास्यति गोविन्द: स्वजनान्सकृदीक्षितुम् । तर्हि द्रक्ष्याम तद्वक्त्रं सुनसं सुस्मितेक्षणम् ॥ १९ ॥
ਕੀ ਗੋਵਿੰਦ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ? ਜੇ ਉਹ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸਦਾ ਸੋਹਣਾ ਚਿਹਰਾ—ਸੁੰਦਰ ਨੱਕ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਸਮੇਤ—ਦੇਖਾਂਗੇ।
Verse 20
दावाग्नेर्वातवर्षाच्च वृषसर्पाच्च रक्षिता: । दुरत्ययेभ्यो मृत्युभ्य: कृष्णेन सुमहात्मना ॥ २० ॥
ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ, ਹਵਾ-ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ ਤੇ ਸਰਪ ਦੈਤ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਅਟੱਲ ਮੌਤ ਵਾਲੇ ਖਤਰੇ ਤੋਂ—ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਬਚਾਇਆ।
Verse 21
स्मरतां कृष्णवीर्याणि लीलापाङ्गनिरीक्षितम् । हसितं भाषितं चाङ्ग सर्वा न: शिथिला: क्रिया: ॥ २१ ॥
ਹੇ ਉੱਧਵ! ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ, ਉਸਦੀ ਖੇਡ-ਭਰੀ ਤਿਰਛੀ ਨਿਗਾਹ, ਹਾਸਾ ਅਤੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਲੌਕਿਕ ਕੰਮ ਢਿੱਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 22
सरिच्छैलवनोद्देशान् मुकुन्दपदभूषितान् । आक्रीडानीक्ष्यमाणानां मनो याति तदात्मताम् ॥ २२ ॥
ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਦਰਿਆ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਉਹ ਖੇਡ-ਸਥਾਨ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਡਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
मन्ये कृष्णं च रामं च प्राप्ताविह सुरोत्तमौ । सुराणां महदर्थाय गर्गस्य वचनं यथा ॥ २३ ॥
ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਇੱਥੇ ਦੋ ਉੱਤਮ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਆਏ ਹਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਲਈ—ਜਿਵੇਂ ਗਰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।
Verse 24
कंसं नागायुतप्राणं मल्लौ गजपतिं यथा । अवधिष्टां लीलयैव पशूनिव मृगाधिप: ॥ २४ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਵਰਗੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਕੰਸ ਨੂੰ, ਚਾਣੂਰ-ਮੁਸ਼ਟਿਕ ਮੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਕੂਵਲਯਾਪੀੜ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵੀ ਲੀਲਾ ਵਾਂਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਛੋਟੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
तालत्रयं महासारं धनुर्यष्टिमिवेभराट् । बभञ्जैकेन हस्तेन सप्ताहमदधाद् गिरिम् ॥ २५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਹਾਥੀ ਡੰਡਾ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਤਿੰਨ ਤਾਲ ਲੰਬਾ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਧਨੁਸ਼ ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਇਕ ਹੀ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸੱਤ ਦਿਨ ਪਹਾੜ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰੱਖਿਆ।
Verse 26
प्रलम्बो धेनुकोऽरिष्टस्तृणावर्तो बकादय: । दैत्या: सुरासुरजितो हता येनेह लीलया ॥ २६ ॥
ਇੱਥੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਪ੍ਰਲੰਬ, ਧੇਨੁਕ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਤ੍ਰਿਣਾਵਰਤ, ਬਕ ਆਦਿ ਉਹ ਦੈਤ ਵੀ ਲੀਲਾ ਵਾਂਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 27
श्रीशुक उवाच इति संस्मृत्य संस्मृत्य नन्द: कृष्णानुरक्तधी: । अत्युत्कण्ठोऽभवत्तूष्णीं प्रेमप्रसरविह्वल: ॥ २७ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੀ ਸੀ, ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਗਏ।
Verse 28
यशोदा वर्ण्यमानानि पुत्रस्य चरितानि च । शृण्वन्त्यश्रूण्यवास्राक्षीत् स्नेहस्नुतपयोधरा ॥ २८ ॥
ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਈ; ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਹੇ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਥਣਾਂ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਝਰ ਪਿਆ।
Verse 29
तयोरित्थं भगवति कृष्णे नन्दयशोदयो: । वीक्ष्यानुरागं परमं नन्दमाहोद्धवो मुदा ॥ २९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਨੰਦ ਤੇ ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਕੇ, ਉੱਧਵ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 30
श्रीउद्धव उवाच युवां श्लाघ्यतमौ नूनं देहिनामिह मानद । नारायणेऽखिलगुरौ यत्कृता मतिरीदृशी ॥ ३० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਾਨਯੋਗ ਨੰਦ! ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਲਾਘਣਯ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਖਿਲ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਐਸਾ ਪ੍ਰੇਮਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 31
एतौ हि विश्वस्य च बीजयोनी रामो मुकुन्द: पुरुष: प्रधानम् । अन्वीय भूतेषु विलक्षणस्य ज्ञानस्य चेशात इमौ पुराणौ ॥ ३१ ॥
ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਭੂ—ਮੁਕੁੰਦ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਬੀਜ ਅਤੇ ਯੋਨੀ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼ਕਤੀ। ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਆਦਿ ਪਰਮ ਹਨ।
Verse 32
यस्मिन् जन: प्राणवियोगकाले क्षणं समावेश्य मनोऽविशुद्धम् । निर्हृत्य कर्माशयमाशु याति परां गतिं ब्रह्ममयोऽर्कवर्ण: ॥ ३२ ॥ तस्मिन् भवन्तावखिलात्महेतौ नारायणे कारणमर्त्यमूर्तौ । भावं विधत्तां नितरां महात्मन् किं वावशिष्टं युवयो: सुकृत्यम् ॥ ३३ ॥
ਪ੍ਰਾਣ ਛੁੱਟਣ ਵੇਲੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ, ਭਾਵੇਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਕਰਮ-ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਸਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾੜ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਅਖਿਲਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰੇਮ-ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?
Verse 33
यस्मिन् जन: प्राणवियोगकाले क्षणं समावेश्य मनोऽविशुद्धम् । निर्हृत्य कर्माशयमाशु याति परां गतिं ब्रह्ममयोऽर्कवर्ण: ॥ ३२ ॥ तस्मिन् भवन्तावखिलात्महेतौ नारायणे कारणमर्त्यमूर्तौ । भावं विधत्तां नितरां महात्मन् किं वावशिष्टं युवयो: सुकृत्यम् ॥ ३३ ॥
ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਛੁੱਟਣ ਵੇਲੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਉਸ ਸੂਰਜ-ਸਮ ਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਹਮਮਯ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਰਮ-ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਸਾੜ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਸਰਵਾਤਮਾ-ਕਾਰਣ, ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਧਾਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਪੁੰਨ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ?
Verse 34
आगमिष्यत्यदीर्घेण कालेन व्रजमच्युत: । प्रियं विधास्यते पित्रोर्भगवान् सात्वतां पति: ॥ ३४ ॥
ਅਚ੍ਯੁਤ ਭਗਵਾਨ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਵ੍ਰਜ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਗੇ।
Verse 35
हत्वा कंसं रङ्गमध्ये प्रतीपं सर्वसात्वताम् । यदाह व: समागत्य कृष्ण: सत्यं करोति तत् ॥ ३५ ॥
ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਅਖਾੜੇ ਵਿਚ ਸਭ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਕੰਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੁਣ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਵਚਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੱਚ ਕਰੇਗਾ।
Verse 36
मा खिद्यतं महाभागौ द्रक्ष्यथ: कृष्णमन्तिके । अन्तर्हृदि स भूतानामास्ते ज्योतिरिवैधसि ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਮਹਾਂਭਾਗੀਓ, ਉਦਾਸ ਨਾ ਹੋਵੋ; ਤੁਸੀਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਹੀ ਵੇਖੋਗੇ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 37
न ह्यस्यास्ति प्रिय: कश्चिन्नाप्रियो वास्त्यमानिन: । नोत्तमो नाधमो वापि समानस्यासमोऽपि वा ॥ ३७ ॥
ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਖਾਸ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਾਪਸੰਦ; ਨਾ ਕੋਈ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਨਾ ਨੀਵਾਂ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ—ਆਦਰ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 38
न माता न पिता तस्य न भार्या न सुतादय: । नात्मीयो न परश्चापि न देहो जन्म एव च ॥ ३८ ॥
ਉਸ ਦੀ ਨਾ ਮਾਂ ਹੈ, ਨਾ ਪਿਉ, ਨਾ ਪਤਨੀ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ। ਨਾ ਕੋਈ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ, ਨਾ ਪਰਾਇਆ; ਉਸ ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਜਨਮ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 39
न चास्य कर्म वा लोके सदसन्मिश्रयोनिषु । क्रीडार्थं सोऽपि साधूनां परित्राणाय कल्पते ॥ ३९ ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਐਸਾ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਜਾਂ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਲਈ ਬੱਝੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਸਾਧੂ-ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 40
सत्त्वं रजस्तम इति भजते निर्गुणो गुणान् । क्रीडन्नतीतोऽपि गुणै: सृजत्यवति हन्त्यज: ॥ ४० ॥
ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਿਰਗੁਣ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਸੱਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਲੀਲਾ ਵਜੋਂ ਸੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਤੀਤ ਅਜ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ, ਪਾਲਦਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 41
यथा भ्रमरिकादृष्ट्या भ्राम्यतीव महीयते । चित्ते कर्तरि तत्रात्मा कर्तेवाहंधिया स्मृत: ॥ ४१ ॥
ਜਿਵੇਂ ਘੁੰਮਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਘੁੰਮਦੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਝੂਠੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਜੀਵ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
युवयोरेव नैवायमात्मजो भगवान् हरि: । सर्वेषामात्मजो ह्यात्मा पिता माता स ईश्वर: ॥ ४२ ॥
ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ—ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਸਭ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।
Verse 43
दृष्टं श्रुतं भूतभवद् भविष्यत् स्थास्नुश्चरिष्णुर्महदल्पकं च । विनाच्युताद् वस्तु तरां न वाच्यं स एव सर्वं परमात्मभूत: ॥ ४३ ॥
ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ—ਵੇਖਿਆ‑ਸੁਣਿਆ, ਭੂਤ‑ਵਰਤਮਾਨ‑ਭਵਿੱਖ, ਚਲ‑ਅਚਲ, ਵੱਡਾ‑ਛੋਟਾ ਸਭ। ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।
Verse 44
एवं निशा सा ब्रुवतोर्व्यतीता नन्दस्य कृष्णानुचरस्य राजन् । गोप्य: समुत्थाय निरूप्य दीपान् वास्तून् समभ्यर्च्य दधीन्यमन्थन् ॥ ४४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਨੰਦ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦੂਤ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ। ਗੋਪੀਆਂ ਉੱਠੀਆਂ, ਦੀਵੇ ਜਗਾਏ, ਘਰ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਹੀਂ ਮੱਥਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 45
ता दीपदीप्तैर्मणिभिर्विरेजू रज्जूर्विकर्षद्भुजकङ्कणस्रज: । चलन्नितम्बस्तनहारकुण्डल- त्विषत्कपोलारुणकुङ्कुमानना: ॥ ४५ ॥
ਮੱਥਣ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਖਿੱਚਦਿਆਂ ਕੰਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਂਹ ਚਮਕ ਉੱਠੇ। ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਦਮਕ ਰਹੇ ਸਨ; ਕਮਰ‑ਛਾਤੀ‑ਹਾਰ ਹਿਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਲਾਲ ਕੁੰਕੁਮ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਝਲਕਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿੱਪ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 46
उद्गायतीनामरविन्दलोचनं व्रजाङ्गनानां दिवमस्पृशद् ध्वनि: । दध्नश्च निर्मन्थनशब्दमिश्रितो निरस्यते येन दिशाममङ्गलम् ॥ ४६ ॥
ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਦਹੀਂ ਮੱਥਣ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਉਹ ਗੀਤ ਆਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਅਮੰਗਲ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 47
भगवत्युदिते सूर्ये नन्दद्वारि व्रजौकस: । दृष्ट्वा रथं शातकौम्भं कस्यायमिति चाब्रुवन् ॥ ४७ ॥
ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਵ੍ਰਜ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅੱਗੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਰਥ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ?”
Verse 48
अक्रूर आगत: किं वा य: कंसस्यार्थसाधक: । येन नीतो मधुपुरीं कृष्ण: कमललोचन: ॥ ४८ ॥
ਕੀ ਅਕਰੂਰ ਮੁੜ ਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਉਹੀ ਤਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਕੰਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਧੁਪੁਰੀ (ਮਥੁਰਾ) ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 49
किं साधयिष्यत्यस्माभिर्भर्तु: प्रीतस्य निष्कृतिम् । तत: स्त्रीणां वदन्तीनामुद्धवोऽगात् कृताह्निक: ॥ ४९ ॥
ਇਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰਵਾਏਗਾ? ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਕੀ ਸਾਡੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਪਿੰਡ-ਉਦਕ ਚੜ੍ਹਾਵੇਗਾ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਬੋਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਪ੍ਰਾਤਹਕਰਮ ਮੁਕਾ ਕੇ ਉੱਧਵ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa sends Uddhava to nourish and stabilize Vraja-bhakti in separation: to honor Nanda-Yaśodā, and to sustain the gopīs whose lives depend on remembrance and His promise to return. The chapter shows that divine “absence” intensifies exclusive surrender, and that the Lord protects devotees not only by physical rescue but by preserving their inner life through message and remembrance (smaraṇa).
Kṛṣṇa states the gopīs have abandoned everything—bodily concerns, worldly happiness, and even duties aimed at future reward—because their minds and lives are absorbed in Him (vv.4–6). Theologically, this depicts ananyā-bhakti (exclusive devotion), where Kṛṣṇa becomes their very Self (ātman), illustrating the Bhagavata’s ideal of bhakti surpassing ritual merit as the direct path to the Supreme Shelter.
Uddhava is Kṛṣṇa’s beloved friend and the Vṛṣṇis’ foremost counselor, described as supremely intelligent and a direct disciple of Bṛhaspati (v.1). His qualification combines intimacy (sakhya) with scriptural discernment (jñāna), enabling him to convey both consolation and siddhānta—yet his encounter with Vraja will also reveal the limits of intellectual excellence before pure prema.
Nanda’s questions externalize Vraja’s theology of relationship: Kṛṣṇa is not approached primarily as cosmic ruler but as beloved child and protector. His remembrance becomes the measure of reality for the devotees. The repeated recollection of Kṛṣṇa’s rescues and playful glances shows smaraṇa transforming ordinary life into continuous worship and demonstrates poṣaṇa as emotional and existential protection.
Uddhava presents Kṛṣṇa as unborn, beyond the guṇas, without material kinship or obligation, yet voluntarily manifesting for līlā and to deliver devotees (vv.37–40). He states Kṛṣṇa is the Self of all and nothing exists independent of Him (vv.42–43). This preserves both truths: Kṛṣṇa is the Absolute (tattva) and the intimate beloved (rasa), with His humanlike form serving compassion and play rather than limitation.
The butter-churning scene (vv.44–46) depicts bhakti embedded in daily rhythms: domestic work becomes kīrtana, and sound (nāma/glorification) is portrayed as purifying the directions. Literarily, it transitions from Nanda’s private grief to the collective mood of Vraja’s women, preparing the next episode where the gopīs respond to the messenger and intensify the theology of separation.