Adhyaya 30

Verse 1

श्रीशुक उवाच अन्तर्हिते भगवति सहसैव व्रजाङ्गना: । अतप्यंस्तमचक्षाणा: करिण्य इव यूथपम् ॥ १ ॥

ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਚਾਨਕ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਯੂਥਪਤੀ ਨੂੰ ਗੁਆ ਬੈਠੀਆਂ ਹਥਣੀਆਂ।

Verse 2

गत्यानुरागस्मितविभ्रमेक्षितै- र्मनोरमालापविहारविभ्रमै: । आक्षिप्तचित्ता: प्रमदा रमापते- स्तास्ता विचेष्टा जगृहुस्तदात्मिका: ॥ २ ॥

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਚਾਲ, ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ, ਖੇਡਦੀ ਨਿਗਾਹ, ਮਨਮੋਹਕ ਬੋਲ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਹਾਰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਰਮਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਤਦਾਤਮ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨਾਲ ਦੁਹਰਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ।

Verse 3

गतिस्मितप्रेक्षणभाषणादिषु प्रिया: प्रियस्य प्रतिरूढमूर्तय: । असावहं त्वित्यबलास्तदात्मिका न्यवेदिषु: कृष्णविहारविभ्रमा: ॥ ३ ॥

ਪਿਆਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਤਦਾਤਮ ਹੋਈਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ, ਮੁਸਕਾਨ, ਨਿਗਾਹ, ਬੋਲ ਆਦਿ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ— “ਮੈਂ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਾਂ!”

Verse 4

गायन्त्य उच्चैरमुमेव संहता विचिक्युरुन्मत्तकवद् वनाद् वनम् । पप्रच्छुराकाशवदन्तरं बहि- र्भूतेषु सन्तं पुरुषं वनस्पतीन् ॥ ४ ॥

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੀਆਂ ਉਹ ਸਭ ਇਕੱਠੀਆਂ ਪਾਗਲ ਔਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ-ਜੰਗਲ ਉਸਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਸਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 5

द‍ृष्टो व: कच्चिदश्वत्थ प्लक्ष न्यग्रोध नो मन: । नन्दसूनुर्गतो हृत्वा प्रेमहासावलोकनै: ॥ ५ ॥

ਹੇ ਅਸ਼ਵੱਥ, ਹੇ ਪਲੱਖ, ਹੇ ਨਿਆਗਰੋਧ! ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ? ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੇ ਹਾਸੇ ਤੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਮਨ ਚੁਰਾ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 6

कच्चित् कुरबकाशोकनागपुन्नागचम्पका: । रामानुजो मानिनीनामितो दर्पहरस्मित: ॥ ६ ॥

ਹੇ ਕੁਰਬਕ, ਹੇ ਅਸ਼ੋਕ, ਹੇ ਨਾਗ, ਪੁੰਨਾਗ ਤੇ ਚੰਪਕ! ਕੀ ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ—ਜਿਸ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਅਹੰਕਾਰੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਦੰਭ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਧਰੋਂ ਲੰਘਿਆ ਹੈ?

Verse 7

कच्चित्तुलसि कल्याणि गोविन्दचरणप्रिये । सह त्वालिकुलैर्बिभ्रद् दृष्टस्तेऽतिप्रियोऽच्युत: ॥ ७ ॥

ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ ਤੁਲਸੀ, ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ! ਕੀ ਤੂੰ ਉਸ ਅਤਿ-ਪ੍ਰਿਯ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਇਧਰੋਂ ਲੰਘਿਆ ਹੋਵੇ?

Verse 8

मालत्यदर्शि व: कच्चिन्मल्लिके जाति यूथिके । प्रीतिं वो जनयन् यात: करस्पर्शेन माधव: ॥ ८ ॥

ਹੇ ਮਾਲਤੀ, ਹੇ ਮੱਲਿਕਾ, ਹੇ ਜਾਤੀ ਤੇ ਹੇ ਯੂਥਿਕਾ! ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮਾਧਵ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਧਰੋਂ ਲੰਘਿਆ ਹੈ?

Verse 9

चूतप्रियालपनसासनकोविदार- जम्ब्वर्कबिल्वबकुलाम्रकदम्बनीपा: । येऽन्ये परार्थभवका यमुनोपकूला: शंसन्तु कृष्णपदवीं रहितात्मनां न: ॥ ९ ॥

ਹੇ ਚੂਤ, ਪ੍ਰਿਯਾਲ, ਪਨਸ, ਆਸਨ ਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ; ਹੇ ਜੰਬੂ, ਅਰਕ, ਬਿਲਵ, ਬਕੁਲ, ਆਮ੍ਰ, ਕਦੰਬ ਤੇ ਨੀਪ! ਯਮੁਨਾ ਕੰਢੇ ਦੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਬੂਟੇ-ਦਰੱਖਤੋ, ਅਸੀਂ ਬੇਸੁਧ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਿਹੜੇ ਰਾਹ ਗਏ ਹਨ।

Verse 10

किं ते कृतं क्षिति तपो बत केशवाङ्‍‍‍‍‍घ्रि- स्पर्शोत्सवोत्पुलकिताङ्गरुहैर्विभासि । अप्यङ्‍‍‍‍‍घ्रिसम्भव उरुक्रमविक्रमाद् वा आहो वराहवपुष: परिरम्भणेन ॥ १० ॥

ਹੇ ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ! ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਤਪ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਦੇ ਉਤਸਵ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਰੋਮਾਂਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤੂੰ ਇੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈਂ? ਕੀ ਇਹ ਇਸ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਰੱਖਣ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਲਿੰਗਨ ਨਾਲ?

Verse 11

अप्येणपत्‍न्युपगत: प्रिययेह गात्रै- स्तन्वन् द‍ृशां सखि सुनिर्वृतिमच्युतो व: । कान्ताङ्गसङ्गकुचकुङ्कुमरञ्जिताया: कुन्दस्रज: कुलपतेरिह वाति गन्ध: ॥ ११ ॥

ਹੇ ਸਖੀ, ਹਿਰਣੀ ਦੀ ਪਤਨੀ! ਕੀ ਅਚ੍ਯੁਤ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਆਇਆ ਸੀ, ਤੇਰੇ ਨੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦਿਆਂ? ਵੇਖ, ਇੱਥੇ ਕੁਲਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਕੁੰਦ-ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ—ਜੋ ਆਲਿੰਗਨ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰੇਯਸੀ ਦੇ ਸਤਨਾਂ ਦੇ ਕੁੰਕੁਮ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 12

बाहुं प्रियांस उपधाय गृहीतपद्मो रामानुजस्तुलसिकालिकुलैर्मदान्धै: । अन्वीयमान इह वस्तरव: प्रणामं किं वाभिनन्दति चरन् प्रणयावलोकै: ॥ १२ ॥

ਹੇ ਦਰੱਖਤੋ! ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਦੇ ਅਨੁਜ ਨੇ, ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਫੜ ਕੇ, ਪ੍ਰਿਆ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਬਾਂਹ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਮੰਜਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਮਾਲਾ ਦੇ ਗੇਰੇ ਮੱਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਥੋਂ ਲੰਘਿਆ—ਕੀ ਉਸ ਨੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ?

Verse 13

पृच्छतेमा लता बाहूनप्याश्लिष्टा वनस्पते: । नूनं तत्करजस्पृष्टा बिभ्रत्युत्पुलकान्यहो ॥ १३ ॥

ਆਓ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਲਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੀਏ। ਇਹ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਇਸ ਦਰੱਖਤ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਈ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਖਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਰੋਮਾਂਚ ਉੱਠ ਆਇਆ ਹੈ।

Verse 14

इत्युन्मत्तवचोगोप्य: कृष्णान्वेषणकातरा: । लीला भगवतस्तास्ता ह्यनुचक्रुस्तदात्मिका: ॥ १४ ॥

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਖੋਜ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਗੋਪੀਆਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਤਨਮਯ ਹੋ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।

Verse 15

कस्याचित् पूतनायन्त्या: कृष्णायन्त्यपिबत् स्तनम् । तोकयित्वा रुदत्यन्या पदाहन् शकटायतीम् ॥ १५ ॥

ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਪੂਤਨਾ ਬਣੀ, ਦੂਜੀ ਬਾਲ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਹੋਰ ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ, ਸ਼ਕਟਾਸੁਰ ਬਣੀ ਗੋਪੀ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰਦੀ।

Verse 16

दैत्यायित्वा जहारान्यामेको कृष्णार्भभावनाम् । रिङ्गयामास काप्यङ्‌‌‌घ्री कर्षन्ती घोषनि:स्वनै: ॥ १६ ॥

ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਤ੍ਰਿਣਾਵਰਤ ਦੈਤ ਬਣ ਕੇ, ਬਾਲ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਣੀ ਹੋਈ ਦੂਜੀ ਗੋਪੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਈ। ਹੋਰ ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਘੁੰਗਰੂਆਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਰੇਂਗਦੀ ਹੋਈ, ਪੈਰ ਘਸੀਟਦੀ ਫਿਰੀ।

Verse 17

कृष्णरामायिते द्वे तु गोपायन्त्यश्च काश्चन । वत्सायतीं हन्ति चान्या तत्रैका तु बकायतीम् ॥ १७ ॥

ਕੁਝ ਗੋਪੀਆਂ ਗੋਪਾਲ ਬਾਲਕ ਬਣੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਗੋਪੀਆਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਰਾਮ ਬਣੀਆਂ। ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਨੇ ਵਤਸਾਸੁਰ-ਵਧ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਦੋ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਬਕਾਸੁਰ-ਵਧ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।

Verse 18

आहूय दूरगा यद्वत् कृष्णस्तमनुवर्ततीम् । वेणुं क्‍वणन्तीं क्रीडन्तीमन्या: शंसन्ति साध्विति ॥ १८ ॥

ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਨੇ ਦੂਰ ਚਲੀ ਗਈਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਾਂਗ ਬੁਲਾਉਣਾ, ਬਾਂਸਰੀ ਵਜਾਉਣਾ ਅਤੇ ਖੇਡਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਨਕਲ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ‘ਸਾਧੁ! ਸਾਧੁ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ।

Verse 19

कस्याञ्चित् स्वभुजं न्यस्य चलन्त्याहापरा ननु । कृष्णोऽहं पश्यत गतिं ललितामिति तन्मना: ॥ १९ ॥

ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਨੇ ਸਖੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ਰੱਖ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜ ਕੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਲਲਿਤ ਚਾਲ ਵੇਖੋ!”

Verse 20

मा भैष्ट वातवर्षाभ्यां तत्‍त्राणं विहितं मया । इत्युक्त्वैकेन हस्तेन यतन्त्युन्निदधेऽम्बरम् ॥ २० ॥

ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹਵਾ ਤੇ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਨਾ ਡਰੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗੀ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਚੁੰਨੀ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕ ਲਈ।

Verse 21

आरुह्यैका पदाक्रम्य शिरस्याहापरां नृप । दुष्टाहे गच्छ जातोऽहं खलानां ननु दण्डकृत् ॥ २१ ॥

ਹੇ ਰਾਜਾ, ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਦੂਜੀ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਬੋਲੀ—“ਓ ਦੁਸ਼ਟ ਸੱਪ, ਦੂਰ ਹੋ ਜਾ! ਮੈਂ ਖਲਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਲਈ ਹੀ ਜੰਮੀ ਹਾਂ।”

Verse 22

तत्रैकोवाच हे गोपा दावाग्निं पश्यतोल्बणम् । चक्षूंष्याश्वपिदध्वं वो विधास्ये क्षेममञ्जसा ॥ २२ ॥

ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੋਪੀ ਬੋਲੀ—“ਹੇ ਗੋਪ ਬਾਲੋ, ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵੇਖੋ! ਜਲਦੀ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗੀ।”

Verse 23

बद्धान्यया स्रजा काचित्तन्वी तत्र उलूखले । बध्नामि भाण्डभेत्तारं हैयङ्गवमुषं त्विति । भीता सुद‍ृक् पिधायास्यं भेजे भीतिविडम्बनम् ॥ २३ ॥

ਇੱਕ ਪਤਲੀ ਗੋਪੀ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਖੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਉਖਲ ਦੇ ਕੋਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਮੱਖਣ ਦੇ ਘੜੇ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਮੱਖਣ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹਾਂ।” ਦੂਜੀ ਗੋਪੀ ਨੇ ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਢੱਕ ਕੇ ਡਰ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕੀਤਾ।

Verse 24

एवं कृष्णं पृच्छमाना गण्दावनलतास्तरून् । व्यचक्षत वनोद्देशे पदानि परमात्मन: ॥ २४ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਕਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ‘ਪਰਮਾਤਮਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?’ ਪੁੱਛਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖ ਲਏ।

Verse 25

पदानि व्यक्तमेतानि नन्दसूनोर्महात्मन: । लक्ष्यन्ते हि ध्वजाम्भोजवज्राङ्कुशयवादिभि: ॥ २५ ॥

[ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਇਹ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਫ਼ ਨੰਦਸੂਨੂ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਧਵਜ, ਕਮਲ, ਵਜ੍ਰ, ਅੰਕੁਸ਼, ਜੌ ਆਦਿ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ।

Verse 26

तैस्तै: पदैस्तत्पदवीमन्विच्छन्त्योऽग्रतोऽबला: । वध्वा: पदै: सुपृक्तानि विलोक्यार्ता: समब्रुवन् ॥ २६ ॥

ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਅਨੇਕ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀਆਂ ਅੱਗੇ ਵਧੀਆਂ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਸਾਥਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਘੁਲਮਿਲ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਘਬਰਾਕੇ ਇਉਂ ਬੋਲ ਪਈਆਂ।

Verse 27

कस्या: पदानि चैतानि याताया नन्दसूनुना । अंसन्यस्तप्रकोष्ठाया: करेणो: करिणा यथा ॥ २७ ॥

[ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਇਹ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਿਸ ਗੋਪੀ ਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨੰਦਸੂਨੂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰ ਰਹੀ ਸੀ? ਜ਼ਰੂਰ ਉਸ ਨੇ ਮੋਢਾ ਅੱਗੇ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ਉਸ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਹੋਵੇਗੀ—ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਤੁਰਦੀ ਹਾਥਣੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਹਾਥੀ ਆਪਣੀ ਸੁੰਡ ਟਿਕਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 28

अनयाराधितो नूनं भगवान् हरिरीश्वर: । यन्नो विहाय गोविन्द: प्रीतो यामनयद् रह: ॥ २८ ॥

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਸ ਗੋਪੀ ਨੇ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਰੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਲਈ ਗੋਵਿੰਦ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਲੈ ਗਿਆ।

Verse 29

धन्या अहो अमी आल्यो गोविन्दाङ्‌घ्य्रब्जरेणव: । यान् ब्रह्मेशौ रमा देवी दधुर्मूध्‍‌‌र्न्यघनुत्तये ॥ २९ ॥

ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਧੰਨ ਹੈ; ਪਾਪ ਨਾਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਰਮਾ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 30

तस्या अमूनि न: क्षोभं कुर्वन्त्युच्चै: पदानि यत् यैकापहृत्य गोपीनां रहो भुङ्क्तेऽच्युताधरम् । न लक्ष्यन्ते पदान्यत्र तस्या नूनं तृणाङ्कुरै: खिद्यत्सुजाताङ्‍‍‍‍‍घ्रितलामुन्निन्ये प्रेयसीं प्रिय: ॥ ३० ॥

ਉਸ ਖ਼ਾਸ ਗੋਪੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬੇਚੈਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਨੂੰ ਅਚ੍ਯੁਤ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਧਰਾਂ ਦਾ ਰਸ ਮਾਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਵੇਖੋ, ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ; ਘਾਹ ਤੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਮਲ ਤਲਵੇ ਦੁਖਾਏ ਹੋਣਗੇ, ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਪ੍ਰੇਯਸੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।

Verse 31

इमान्यधिकमग्नानि पदानि वहतो वधूम् । गोप्य: पश्यत कृष्णस्य भाराक्रान्तस्य कामिन: । अत्रावरोपिता कान्ता पुष्पहेतोर्महात्मना ॥ ३१ ॥

ਹੇ ਗੋਪਿਓ, ਵੇਖੋ—ਇੱਥੇ ਕਾਮੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਰ ਡੂੰਘੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਯਸੀ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ ਸੀ। ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਸ ਚਤੁਰ ਨੇ ਫੁੱਲ ਤੋੜਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਕਾਂਤਾ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਉਤਾਰਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 32

अत्र प्रसूनावचय: प्रियार्थे प्रेयसा कृत: । प्रपदाक्रमण एते पश्यतासकले पदे ॥ ३२ ॥

ਵੇਖੋ, ਇੱਥੇ ਪ੍ਰੇਮਮਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਆ ਲਈ ਫੁੱਲ ਚੁਣੇ। ਇੱਥੇ ਪੈਰ ਦੇ ਅੱਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਹੀ ਛਾਪ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਫੁੱਲਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਉਹ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਬਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।

Verse 33

केशप्रसाधनं त्वत्र कामिन्या: कामिना कृतम् । तानि चूडयता कान्तामुपविष्टमिह ध्रुवम् ॥ ३३ ॥

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇੱਥੇ ਕਾਮੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਾਮਿਨੀ ਦੇ ਕੇਸ ਸਵਾਰੇ। ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮਕੁਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਾਂਤਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਬੈਠਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 34

रेमे तया चात्मरत आत्मारामोऽप्यखण्डित: । कामिनां दर्शयन् दैन्यं स्त्रीणां चैव दुरात्मताम् ॥ ३४ ॥

ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਸ ਗੋਪੀ ਨਾਲ ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਆਤਮਾਰਾਮ ਤੇ ਪੂਰਨ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਮ ਕਾਮੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਦੈਨਤਾ ਅਤੇ ਕਠੋਰ-ਹਿਰਦੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਦੁਰਾਤਮਤਾ ਦਿਖਾਈ।

Verse 35

इत्येवं दर्शयन्त्यस्ताश्चेरुर्गोप्यो विचेतस: । यां गोपीमनयत्कृष्णो विहायान्या: स्त्रियो वने ॥ ३५ ॥ सा च मेने तदात्मानं वरिष्ठं सर्वयोषिताम् । हित्वा गोपी: कामयाना मामसौ भजते प्रिय: ॥ ३६ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਲੀਲਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ, ਚਿੱਤ-ਵਿਹਲ ਗੋਪੀਆਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਜਿਸ ਗੋਪੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕਾਂਤ ਵਨ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਭ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਮਝਣ ਲੱਗੀ।

Verse 36

इत्येवं दर्शयन्त्यस्ताश्चेरुर्गोप्यो विचेतस: । यां गोपीमनयत्कृष्णो विहायान्या: स्त्रियो वने ॥ ३५ ॥ सा च मेने तदात्मानं वरिष्ठं सर्वयोषिताम् । हित्वा गोपी: कामयाना मामसौ भजते प्रिय: ॥ ३६ ॥

ਉਹ ਗੋਪੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਭ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਮਝਣ ਲੱਗੀ—“ਮੇਰਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਮ ਨਾਲ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹੋਰ ਸਭ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਵਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ।

Verse 37

ततो गत्वा वनोद्देशं द‍ृप्ता केशवमब्रवीत् । न पारयेऽहं चलितुं नय मां यत्र ते मन: ॥ ३७ ॥

ਫਿਰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਉਹ ਗੋਪੀ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਬੋਲੀ—“ਮੈਂ ਹੁਣ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਤੁਰ ਸਕਦੀ; ਜਿੱਥੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਹੋਵੇ, ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਚੱਲ।”

Verse 38

एवमुक्त: प्रियामाह स्कन्ध आरुह्यतामिति । ततश्चान्तर्दधे कृष्ण: सा वधूरन्वतप्यत ॥ ३८ ॥

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾ।” ਪਰ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਤਦ ਉਹ ਪ੍ਰਿਯਾ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਘੋਰ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ।

Verse 39

हा नाथ रमण प्रेष्ठ क्‍वासि क्‍वासि महाभुज । दास्यास्ते कृपणाया मे सखे दर्शय सन्निधिम् ॥ ३९ ॥

ਉਹ ਰੋ ਕੇ ਬੋਲੀ—ਹੇ ਨਾਥ! ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ! ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ! ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਹੈਂ, ਕਿੱਥੇ ਹੈਂ? ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ ਸਖਾ, ਆਪਣੀ ਦੀਨ ਦਾਸੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿਖਾ।

Verse 40

श्रीशुक उवाच अन्विच्छन्त्यो भगवतो मार्गं गोप्योऽविदूरित: । दद‍ृशु: प्रियविश्लेषान्मोहितां दु:खितां सखीम् ॥ ४० ॥

ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸਖੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਉਹ ਮੋਹਿਤ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸੀ।

Verse 41

तया कथितमाकर्ण्य मानप्राप्तिं च माधवात् । अवमानं च दौरात्म्याद् विस्मयं परमं ययु: ॥ ४१ ॥

ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ—ਕਿ ਮਾਧਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਬਦਚਲਨੀ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨ ਵੀ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ—ਗੋਪੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਈਆਂ।

Verse 42

ततोऽविशन्वनं चन्द्रज्योत्स्‍ना यावद् विभाव्यते । तम: प्रविष्टमालक्ष्य ततो निववृतु: स्त्रिय: ॥ ४२ ॥

ਫਿਰ ਗੋਪੀਆਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀਆਂ ਚੰਦਨੀ ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਦਿਸਦੀ ਸੀ ਉਥੇ ਤੱਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਗਈਆਂ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਪਈਆਂ।

Verse 43

तन्मनस्कास्तदालापास्तद्विचेष्टास्तदात्मिका: । तद्गुणानेव गायन्त्यो नात्मगाराणि सस्मरु: ॥ ४३ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ; ਉਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀਆਂ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣ ਗਾਂਦਿਆਂ ਗਾਂਦਿਆਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਲ ਗਈਆਂ।

Verse 44

पुन: पुलिनमागत्य कालिन्द्या: कृष्णभावना: । समवेता जगु: कृष्णं तदागमनकाङ्‌‌क्षिता: ॥ ४४ ॥

ਗੋਪੀਆਂ ਮੁੜ ਕਾਲਿੰਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਈਆਂ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਨਾਲ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਬੈਠ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।