Adhyaya 29
Nārada Explains the Allegory of King Purañjana (Deha–Indriya–Manaḥ Mapping and the Remedy of Bhakti)
ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹੀ ਪੁਰੰਜਨ ਵਾਲੇ ਰੂਪਕ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਜੀਵ ਹੀ ਪੁਰੰਜਨ ਹੈ, ‘ਅਜਾਣ ਮਿੱਤਰ’ ਸਵੈੰ ਭਗਵਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ/ਦੇਵ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ ਨਗਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਮਿਲ ਕੇ ਭੋਗ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ‘ਦਰਵਾਜ਼ੇ’ ਅਤੇ ‘ਨਗਰ’ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਦੇਹ ਨੂੰ ਰਥ ਵਾਂਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਬੁੱਧੀ ਸਾਰਥੀ, ਮਨ ਰੱਸਾ; ਕਾਲ (ਚੰਡਵੇਗ) ਦਿਨ-ਰਾਤ ਰਾਹੀਂ ਆਯੁ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਰਾ (ਕਾਲਕੰਨਿਆ) ਮੌਤ ਦੀ ਸਾਥਣ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ; ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਜਾਗਰਣ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭਗਤ-ਸੰਗ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ—ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਨ ਕੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਕਰਮ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਨਾਰਦ ਮਨ, ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਵਾਸਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸੂਖਮ ਦੇਹ ਦੇ ਗਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਵੈਰਾਗ ਲੈ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
प्राचीनबर्हिरुवाच भगवंस्ते वचोऽस्माभिर्न सम्यगवगम्यते । कवयस्तद्विजानन्ति न वयं कर्ममोहिता: ॥ १ ॥
ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਭਗਵਨ, ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੀ ਪੁਰੰਜਨ ਦੀ ਰੂਪਕ ਕਥਾ ਦਾ ਭਾਵ ਅਸੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕੇ। ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਕਵੀ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਅਸੀਂ ਕਰਮ-ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਮਰਮ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।
Verse 2
नारद उवाच पुरुषं पुरञ्जनं विद्याद्यद् व्यनक्त्यात्मन: पुरम् । एकद्वित्रिचतुष्पादं बहुपादमपादकम् ॥ २ ॥
ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ‘ਪੁਰੰਜਨ’ ਨਾਲ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹ-ਨਗਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ-ਪੈਰ, ਦੋ-ਪੈਰ, ਤਿੰਨ-ਪੈਰ, ਚਾਰ-ਪੈਰ, ਬਹੁ-ਪੈਰ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ; ਭੋਗਤਾ-ਭਾਵ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ‘ਪੁਰੰਜਨ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
योऽविज्ञाताहृतस्तस्य पुरुषस्य सखेश्वर: । यन्न विज्ञायते पुम्भिर्नामभिर्वा क्रियागुणै: ॥ ३ ॥
ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ‘ਅਵਿਜ्ञਾਤ’ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਭਗਵਾਨ ਹੈ— ਜੀਵ ਦਾ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਮਿੱਤਰ। ਭੌਤਿਕ ਨਾਮਾਂ, ਕਰਮਾਂ ਜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਬੱਧ ਜੀਵ ਲਈ ਉਹ ਸਦਾ ਅਜਾਣ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
यदा जिघृक्षन् पुरुष: कार्त्स्न्येन प्रकृतेर्गुणान् । नवद्वारं द्विहस्ताङ्घ्रि तत्रामनुत साध्विति ॥ ४ ॥
ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ‘ਉੱਤਮ’ ਮੰਨ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
बुद्धिं तु प्रमदां विद्यान्ममाहमिति यत्कृतम् । यामधिष्ठाय देहेऽस्मिन् पुमान् भुङ्क्तेऽक्षभिर्गुणान् ॥ ५ ॥
ਇੱਥੇ ‘ਪ੍ਰਮਦਾ’ ਨਾਲ ਭੌਤਿਕ ਬੁੱਧੀ—ਅਰਥਾਤ ਅਗਿਆਨ—ਸਮਝੋ, ਜੋ ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦਾ ਭਾਵ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਤੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
सखाय इन्द्रियगणा ज्ञानं कर्म च यत्कृतम् । सख्यस्तद्वृत्तय: प्राण: पञ्चवृत्तिर्यथोरग: ॥ ६ ॥
ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪੁਰੰਜਨੀ ਦੇ ਪੁਰਖ-ਮਿੱਤਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਜੀਵ ਗਿਆਨ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਜ-ਸਿਰਾਂ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਾਣ ਪੰਜ ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ।
Verse 7
बृहद्बलं मनो विद्यादुभयेन्द्रियनायकम् । पञ्चाला: पञ्च विषया यन्मध्ये नवखं पुरम् ॥ ७ ॥
ਗਿਆਰਵਾਂ ਸੇਵਕ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਹੈ, ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਹੈ। ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇ ਹੀ ਪਾਂਚਾਲ ਰਾਜ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਭੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਾਂਚਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨੌ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ ਦੇਹ-ਨਗਰ ਹੈ।
Verse 8
अक्षिणी नासिके कर्णौ मुखं शिश्नगुदाविति । द्वे द्वे द्वारौ बहिर्याति यस्तदिन्द्रियसंयुत: ॥ ८ ॥
ਦੋ ਅੱਖਾਂ, ਦੋ ਨੱਕ ਦੇ ਛੇਦ ਅਤੇ ਦੋ ਕੰਨ—ਇਹ ਜੋੜੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ। ਮੂੰਹ, ਜਨਨੇੰਦ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਗੁਦਾ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਜੀਵ ਬਾਹਰਲੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਰੂਪ-ਰਸ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
अक्षिणी नासिके आस्यमिति पञ्चपुर: कृता: । दक्षिणा दक्षिण: कर्ण उत्तरा चोत्तर: स्मृत: । पश्चिमे इत्यधोद्वारौ गुदं शिश्नमिहोच्यते ॥ ९ ॥
ਦੋ ਅੱਖਾਂ, ਦੋ ਨੱਕ ਦੇ ਛੇਦ ਅਤੇ ਮੂੰਹ—ਇਹ ਪੰਜ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅੱਗੇ ਹਨ। ਸੱਜਾ ਕੰਨ ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅਤੇ ਖੱਬਾ ਕੰਨ ਉੱਤਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਦੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
खद्योताविर्मुखी चात्र नेत्रे एकत्र निर्मिते । रूपं विभ्राजितं ताभ्यां विचष्टे चक्षुषेश्वर: ॥ १० ॥
ਖਦ੍ਯੋਤਾ ਅਤੇ ਆਵਿਰਮੁਖੀ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ—ਇਹ ਇਕੋ ਥਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਹਨ। ‘ਵਿਭ੍ਰਾਜਿਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਨਗਰ ਰੂਪ (ਦ੍ਰਿਸ਼) ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਖੂ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ ਸਦਾ ਨਾਨਾ ਰੂਪ ਵੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
नलिनी नालिनी नासे गन्ध: सौरभ उच्यते । घ्राणोऽवधूतो मुख्यास्यं विपणो वाग्रसविद्रस: ॥ ११ ॥
ਨਲਿਨੀ ਅਤੇ ਨਾਲਿਨੀ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੋ ਨੱਕ ਦੇ ਨਾਸੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੌਰਭ ਨਾਮ ਦੀ ਨਗਰੀ ਸੁਗੰਧ ਹੈ। ਅਵਧੂਤ ਨਾਮ ਦਾ ਸਾਥੀ ਘ੍ਰਾਣ ਇੰਦ੍ਰੀ ਹੈ। ਮੁਖਿਆ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਮੂੰਹ ਹੈ, ਵਿਪਣ ਬੋਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਸਵਿਦ੍ਰਸ ਰਸ-ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ—ਸਵਾਦ ਇੰਦ੍ਰੀ ਹੈ।
Verse 12
आपणो व्यवहारोऽत्र चित्रमन्धो बहूदनम् । पितृहूर्दक्षिण: कर्ण उत्तरो देवहू: स्मृत: ॥ १२ ॥
ਆਪਣ ਨਾਮ ਦੀ ਨਗਰੀ ਜੀਭ ਦੇ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਹੂਦਨ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨ ਹਨ। ਸੱਜਾ ਕੰਨ ਪਿਤ੍ਰਹੂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੱਬਾ ਕੰਨ ਦੇਵਹੂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 13
प्रवृत्तं च निवृत्तं च शास्त्रं पञ्चालसंज्ञितम् । पितृयानं देवयानं श्रोत्राच्छ्रुतधराद्व्रजेत् ॥ १३ ॥
ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ‘ਪੰਚਾਲ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੋਨਾਂ ਕੰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਪਿਤ੍ਰਯਾਨ ਰਾਹੀਂ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ, ਤੇ ਕੋਈ ਦੇਵਯਾਨ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
आसुरी मेढ्रमर्वाग्द्वार्व्यवायो ग्रामिणां रति: । उपस्थो दुर्मद: प्रोक्तो निऋर्तिर्गुद उच्यते ॥ १४ ॥
ਆਸੁਰੀ ਨਾਮ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਜਨਨੇਂਦ੍ਰੀ ਹੈ; ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਾਮਕ ਨਾਮ ਦੀ ਨਗਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਥੁਨ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁਖਦਾਇਕ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਉਪਸਥ—ਪ੍ਰਜਨਨ ਸ਼ਕਤੀ—ਨੂੰ ਦੁਰਮਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਦਾ ਨੂੰ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
वैशसं नरकं पायुर्लुब्धकोऽन्धौ तु मे शृणु । हस्तपादौ पुमांस्ताभ्यां युक्तो याति करोति च ॥ १५ ॥
ਜਦੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰੰਜਨ ਵੈਸ਼ਸ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਹੈ—ਪਾਯੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲੁਬਧਕ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਯੂ ਦਾ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਅੰਨ੍ਹੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਹੱਥ ਅਤੇ ਪੈਰ ਹਨ। ਹੱਥ-ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਜੀਵ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
अन्त:पुरं च हृदयं विषूचिर्मन उच्यते । तत्र मोहं प्रसादं वा हर्षं प्राप्नोति तद्गुणै: ॥ १६ ॥
‘ਅੰਤਹਪੁਰ’ ਦਾ ਭਾਵ ਹਿਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਵਿਸੂਚੀ’ ਅਰਥਾਤ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੌੜਦਾ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਕਦੇ ਮੋਹ, ਕਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਤੇ ਕਦੇ ਹರ್ಷ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
यथा यथा विक्रियते गुणाक्तो विकरोति वा । तथा तथोपद्रष्टात्मा तद्वृत्तीरनुकार्यते ॥ १७ ॥
ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਬਦਲਦਾ ਜਾਂ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਉਪਦ੍ਰਸ਼ਟਾ-ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਬੁੱਧੀ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਦੀ ਹੀ ਨਕਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਾਗਰਤ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਅਨੇਕ ਹਾਲਤਾਂ ਬਣਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 18
देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥
ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਰਥ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੇਹ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਘੋੜੇ ਹਨ। ਸਾਲ ਦਰ ਸਾਲ ਕਾਲ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਹ ਬਿਨਾ ਰੋਕ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੱਚੀ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਦੋ ਪਹੀਏ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਝੰਡੇ ਹਨ; ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਬੰਧਨ ਹਨ। ਮਨ ਰੱਸਾ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਸਾਰਥੀ ਹੈ। ਹਿਰਦਾ ਬੈਠਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਦਵੰਦ ਗੰਢ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਸੱਤ ਧਾਤੂ ਢੱਕਣ ਹਨ; ਪੰਜ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸੈਨਾ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਜੀਵ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਝੂਠੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਜਨਮ ਜਨਮ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।
Verse 19
देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥
ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਰਥ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੇਹ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਘੋੜੇ ਹਨ। ਸਾਲ ਦਰ ਸਾਲ ਕਾਲ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਹ ਬਿਨਾ ਰੋਕ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੱਚੀ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਦੋ ਪਹੀਏ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਝੰਡੇ ਹਨ; ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਬੰਧਨ ਹਨ। ਮਨ ਰੱਸਾ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਸਾਰਥੀ ਹੈ। ਹਿਰਦਾ ਬੈਠਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਦਵੰਦ ਗੰਢ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਸੱਤ ਧਾਤੂ ਢੱਕਣ ਹਨ; ਪੰਜ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸੈਨਾ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਜੀਵ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਝੂਠੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਜਨਮ ਜਨਮ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।
Verse 20
देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥
ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਰਥ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੇਹ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਘੋੜੇ ਹਨ। ਸਾਲ ਦਰ ਸਾਲ ਕਾਲ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਹ ਬਿਨਾ ਰੋਕ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੱਚੀ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਦੋ ਪਹੀਏ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਝੰਡੇ ਹਨ; ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਬੰਧਨ ਹਨ। ਮਨ ਰੱਸਾ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਸਾਰਥੀ ਹੈ। ਹਿਰਦਾ ਬੈਠਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਦਵੰਦ ਗੰਢ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਸੱਤ ਧਾਤੂ ਢੱਕਣ ਹਨ; ਪੰਜ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸੈਨਾ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਜੀਵ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਝੂਠੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਜਨਮ ਜਨਮ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।
Verse 21
संवत्सरश्चण्डवेग: कालो येनोपलक्षित: । तस्याहानीह गन्धर्वा गन्धर्व्यो रात्रय: स्मृता: । हरन्त्यायु: परिक्रान्त्या षष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ २१ ॥
ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਡਵੇਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਬਲ ਕਾਲ ਹੈ ਜੋ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦਿਨ ‘ਗੰਧਰਵ’ ਅਤੇ ਰਾਤਾਂ ‘ਗੰਧਰਵੀ’ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 360 ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦੀ ਆਯੁ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 22
कालकन्या जरा साक्षाल्लोकस्तां नाभिनन्दति । स्वसारं जगृहे मृत्यु: क्षयाय यवनेश्वर: ॥ २२ ॥
ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਕਾਲਕਨਿਆ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਖਾਤ ਜਰਾ (ਬੁਢਾਪਾ) ਹੈ; ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਪਰ ਯਵਨੇਸ਼ਵਰ—ਮੌਤ—ਨਾਸ ਲਈ ਜਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥
ਆਧੀ ਤੇ ਵਿਆਧੀ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਯਵਨ-ਚਰ ਸਿਪਾਹੀ ਹਨ; ਭੂਤ-ਉਪਸਰਗ ਅਤੇ ਆਸੁਰੀ ਉਪਦ੍ਰਵ ਵੀ ਉਹੀ ਹਨ। ‘ਪ੍ਰਜ੍ਵਾਰ’ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜ੍ਵਰ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੈਵ, ਭੂਤ ਅਤੇ ਆਤਮ (ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ-ਮਨ) ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਅਨੇਕ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਲੇਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਤਮਸ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਦੇਹੀ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤਕ ਪੀੜਾ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਇੰਦ੍ਰੀ-ਮਨ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਲਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ; ਭੋਗ-ਕਾਮਨਾ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੇ ਝੂਠੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੈਵ, ਭੂਤ ਅਤੇ ਆਤਮ (ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ-ਮਨ) ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਅਨੇਕ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਲੇਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਤਮਸ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਦੇਹੀ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤਕ ਪੀੜਾ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 25
आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥
ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਇੰਦ੍ਰੀ-ਮਨ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਲਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ; ਕਾਮਨਾ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
यदात्मानमविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् । पुरुषस्तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृते: स्वदृक् ॥ २६ ॥ गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुतेऽवश: । शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथाकर्माभिजायते ॥ २७ ॥
ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨ ਨਾਲ ਉਹ ਬੇਵਸ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਕਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਾਂ ਲੋਹਿਤ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
यदात्मानमविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् । पुरुषस्तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृते: स्वदृक् ॥ २६ ॥ गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुतेऽवश: । शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथाकर्माभिजायते ॥ २७ ॥
ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨੀ ਜੀਵ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬੇਵਸ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਸ਼ੁਕਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਾਂ ਲੋਹਿਤ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਨਾਨਾ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ।
Verse 28
शुक्लात्प्रकाशभूयिष्ठाँल्लोकानाप्नोति कर्हिचित् । दु:खोदर्कान् क्रियायासांस्तम:शोकोत्कटान् क्वचित् ॥ २८ ॥
ਸਤ੍ਤਵ ਗੁਣ ਤੋਂ ਕਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਉੱਚੇ ਲੋਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਰਜੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਮਿਹਨਤ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਫਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਅੰਧਕਾਰ, ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਤੀਖੇ ਕਲੇਸ਼ ਭੋਗਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 29
क्वचित्पुमान् क्वचिच्च स्त्री क्वचिन्नोभयमन्धधी: । देवो मनुष्यस्तिर्यग्वा यथाकर्मगुणं भव: ॥ २९ ॥
ਤਮੋ ਗੁਣ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਕਦੇ ਪੁਰਸ਼, ਕਦੇ ਇਸਤਰੀ, ਕਦੇ ਨਪੁੰਸਕ; ਕਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਕਦੇ ਮਨੁੱਖ, ਕਦੇ ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਤੇ ਗੁਣ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
क्षुत्परीतो यथा दीन: सारमेयो गृहं गृहम् । चरन्विन्दति यद्दिष्टं दण्डमोदनमेव वा ॥ ३० ॥ तथा कामाशयो जीव उच्चावचपथा भ्रमन् । उपर्यधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम् ॥ ३१ ॥
ਜਿਵੇਂ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦਿਨ ਕੁੱਤਾ ਘਰ-ਘਰ ਫਿਰ ਕੇ ਕਿਸਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦੇ ਡੰਡ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੰਨ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ—ਕਦੇ ਉੱਪਰ, ਕਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਕਦੇ ਮੱਧ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ—ਨਿਯਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਿਯ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਿਯ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 31
क्षुत्परीतो यथा दीन: सारमेयो गृहं गृहम् । चरन्विन्दति यद्दिष्टं दण्डमोदनमेव वा ॥ ३० ॥ तथा कामाशयो जीव उच्चावचपथा भ्रमन् । उपर्यधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम् ॥ ३१ ॥
ਜਿਵੇਂ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦਿਨ ਕੁੱਤਾ ਘਰ-ਘਰ ਫਿਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦੇ ਡੰਡ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵ ਅਨੇਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਭਾਗ੍ਯ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਉੱਚਾ, ਕਦੇ ਨੀਵਾਂ; ਕਦੇ ਸਵਰਗ, ਕਦੇ ਨਰਕ, ਕਦੇ ਮੱਧ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਿਯ-ਅਪ੍ਰਿਯ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 32
दु:खेष्वेकतरेणापि दैवभूतात्महेतुषु । जीवस्य न व्यवच्छेद: स्याच्चेत्तत्तत्प्रतिक्रिया ॥ ३२ ॥
ਦੈਵ, ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਮਨ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜੀਵ ਕਈ ਉਪਾਅ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ, ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ, ਉਸ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਤੋੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 33
यथा हि पुरुषो भारं शिरसा गुरुमुद्वहन् । तं स्कन्धेन स आधत्ते तथा सर्वा: प्रतिक्रिया: ॥ ३३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਸਿਰ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਉਪਾਅ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਝ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਸਿਰਕਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਬੋਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 34
नैकान्तत: प्रतीकार: कर्मणां कर्म केवलम् । द्वयं ह्यविद्योपसृतं स्वप्ने स्वप्न इवानघ ॥ ३४ ॥
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ! ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਹੋਰ ਕਰਮ ਘੜ ਕੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਦੁਖਦਾਈ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੁਖਦਾਈ ਭਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਤਾਂ ਜਾਗਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਟਦਾ ਹੈ। ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਜ್ಞಾನ-ਮੋਹ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਜਾਗੇ ਬਿਨਾਂ ਅੰਤਿਮ ਹੱਲ ਨਹੀਂ।
Verse 35
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । मनसा लिङ्गरूपेण स्वप्ने विचरतो यथा ॥ ३५ ॥
ਵਸਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭਰਮ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮਨ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਬਾਘ ਜਾਂ ਸੱਪ ਵੇਖ ਕੇ ਅਸੀਂ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਬਾਘ ਹੈ ਨਾ ਸੱਪ; ਸੁਖਮ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਗੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਮਿਟਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 36
अथात्मनोऽर्थभूतस्य यतोऽनर्थपरम्परा । संसृतिस्तद्वयवच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ ॥ ३६ ॥ वासुदेवे भगवति भक्तियोग: समाहित: । सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति ॥ ३७ ॥
ਜੀਵ ਦਾ ਅਸਲ ਹਿਤ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਪਾਅ—ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ; ਵਾਸੁਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਭਕਤੀਯੋਗ ਹੀ ਸੱਚਾ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 37
अथात्मनोऽर्थभूतस्य यतोऽनर्थपरम्परा । संसृतिस्तद्वयवच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ ॥ ३६ ॥ वासुदेवे भगवति भक्तियोग: समाहित: । सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति ॥ ३७ ॥
ਵਾਸੁਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਕਤੀਯੋਗ ਹੀ ਸੱਚਾ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਪੂਰਨ ਵਿਰਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਤੱਤ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼।
Verse 38
सोऽचिरादेव राजर्षे स्यादच्युतकथाश्रय: । शृण्वत: श्रद्दधानस्य नित्यदा स्यादधीयत: ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ! ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਸੁਣਦਾ ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
यत्र भागवता राजन् साधवो विशदाशया: । भगवद्गुणानुकथनश्रवणव्यग्रचेतस: ॥ ३९ ॥ तस्मिन्महन्मुखरिता मधुभिच्चरित्र- पीयूषशेषसरित: परित: स्रवन्ति । ता ये पिबन्त्यवितृषो नृप गाढकर्णै- स्तान्न स्पृशन्त्यशनतृड्भयशोकमोहा: ॥ ४० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਿੱਥੇ ਭਾਗਵਤ ਭਕਤ—ਨਿਰਮਲ ਆਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਸਾਧੂ—ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਵਿੱਚ ਉਤਸੁਕ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਮਿੱਠੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਰਿਆ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਗਹਿਰੇ ਕਾਨਾਂ ਨਾਲ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ, ਡਰ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਮੋਹ ਛੂਹਦੇ ਨਹੀਂ।
Verse 40
यत्र भागवता राजन् साधवो विशदाशया: । भगवद्गुणानुकथनश्रवणव्यग्रचेतस: ॥ ३९ ॥ तस्मिन्महन्मुखरिता मधुभिच्चरित्र- पीयूषशेषसरित: परित: स्रवन्ति । ता ये पिबन्त्यवितृषो नृप गाढकर्णै- स्तान्न स्पृशन्त्यशनतृड्भयशोकमोहा: ॥ ४० ॥
ਉੱਥੇ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਮਿੱਠੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਰਿਆ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਗਹਿਰੇ ਕਾਨਾਂ ਨਾਲ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ, ਡਰ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਮੋਹ ਛੂਹਦੇ ਨਹੀਂ।
Verse 41
एतैरुपद्रुतो नित्यं जीवलोक: स्वभावजै: । न करोति हरेर्नूनं कथामृतनिधौ रतिम् ॥ ४१ ॥
ਭੁੱਖ‑ਤ੍ਰਿਹ ਆਦਿ ਦੇਹੀ ਲੋੜਾਂ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਸਦਾ ਵਿਘਨਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਕਥਾ‑ਨਿਧੀ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦਾ।
Verse 42
प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਗਿਰਿਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ, ਮਨੂ, ਦਕਸ਼ ਆਦਿ ਪ੍ਰਜਾਧ੍ਯਕਸ਼, ਅਤੇ ਸਨਕ‑ਸਨਾਤਨ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਮਰੀਚਿ, ਅਤ੍ਰਿ, ਅੰਗਿਰਾ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਮੈਂ (ਨਾਰਦ) — ਅਸੀਂ ਸਭ ਵੇਦਵਾਣੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵਕਤਾ ਸਮਰੱਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਾਂ। ਤਪ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 43
प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਗਿਰਿਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ, ਮਨੂ, ਦਕਸ਼ ਆਦਿ ਪ੍ਰਜਾਧ੍ਯਕਸ਼, ਅਤੇ ਸਨਕ‑ਸਨਾਤਨ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਮਰੀਚਿ, ਅਤ੍ਰਿ, ਅੰਗਿਰਾ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਮੈਂ (ਨਾਰਦ) — ਅਸੀਂ ਸਭ ਵੇਦਵਾਣੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵਕਤਾ ਸਮਰੱਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਾਂ। ਤਪ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 44
प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਗਿਰਿਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ, ਮਨੂ, ਦਕਸ਼ ਆਦਿ ਪ੍ਰਜਾਧ੍ਯਕਸ਼, ਅਤੇ ਸਨਕ‑ਸਨਾਤਨ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਮਰੀਚਿ, ਅਤ੍ਰਿ, ਅੰਗਿਰਾ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਮੈਂ (ਨਾਰਦ) — ਅਸੀਂ ਸਭ ਵੇਦਵਾਣੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵਕਤਾ ਸਮਰੱਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਾਂ। ਤਪ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 45
शब्दब्रह्मणि दुष्पारे चरन्त उरुविस्तरे । मन्त्रलिङ्गैर्व्यवच्छिन्नं भजन्तो न विदु: परम् ॥ ४५ ॥
ਅਪਾਰ ਤੇ ਦੁਸ਼ਪਾਰ ਸ਼ਬਦ‑ਬ੍ਰਹਮ (ਵੇਦ) ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ‑ਵੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਵੀ, ਲੋਕ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼—ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਭਗਵਾਨ—ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 46
यदा यस्यानुगृह्णाति भगवानात्मभावित: । स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठिताम् ॥ ४६ ॥
ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੀ ਅਹੇਤੁਕ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਭਗਤ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਜਾਗ੍ਰਤ ਭਗਤ ਲੋਕਿਕ ਕਰਮ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 47
तस्मात्कर्मसु बर्हिष्मन्नज्ञानादर्थकाशिषु । मार्थदृष्टिं कृथा: श्रोत्रस्पर्शिष्वस्पृष्टवस्तुषु ॥ ४७ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਾ ਬਰ੍ਹਿਸ਼ਮਾਨ, ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ ਕਰਮਕਾਂਡ ਜਾਂ ਫਲ-ਆਸ ਵਾਲੇ ਕਰਮ—ਜੋ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਲੱਗਣ—ਨੂੰ ਪਰਮ ਹਿਤ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਨਾ ਸਮਝੀਂ; ਇਹ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ।
Verse 48
स्वं लोकं न विदुस्ते वै यत्र देवो जनार्दन: । आहुर्धूम्रधियो वेदं सकर्मकमतद्विद: ॥ ४८ ॥
ਜੋ ਘੱਟ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਹਨ ਉਹ ਵੇਦਿਕ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਘਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਹੋਰ ਘਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।
Verse 49
आस्तीर्य दर्भै: प्रागग्रै: कार्त्स्न्येन क्षितिमण्डलम् । स्तब्धो बृहद्वधान्मानी कर्म नावैषि यत्परम् । तत्कर्म हरितोषं यत्सा विद्या तन्मतिर्यया ॥ ४९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਅਗਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਢੱਕ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਜਮ ਗਿਆ ਹੈਂ; ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਪਰਮ ਕਰਮ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ। ਉਹੀ ਵਿਦਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਬੁੱਧੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚੇਤਨਾ ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 50
हरिर्देहभृतामात्मा स्वयं प्रकृतिरीश्वर: । तत्पादमूलं शरणं यत: क्षेमो नृणामिह ॥ ५० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੇਹਧਾਰੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹਨ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਮੰਗਲਮਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 51
स वै प्रियतमश्चात्मा यतो न भयमण्वपि । इति वेद स वै विद्वान्यो विद्वान्स गुरुर्हरि: ॥ ५१ ॥
ਜੋ ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿ ਸਭ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਮਿੱਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ; ਉਹ ਜਗਤ ਦਾ ਗੁਰੂ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਸੱਚਾ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਸਦਗੁਰੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ ਹੈ।
Verse 52
नारद उवाच प्रश्न एवं हि सञ्छिन्नो भवत: पुरुषर्षभ । अत्र मे वदतो गुह्यं निशामय सुनिश्चितम् ॥ ५२ ॥
ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਉਚਿਤ ਉੱਤਰ ਮੈਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਮੁਖੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੁਹਿਆ, ਸੰਤ-ਜਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੰਨੀ ਹੋਈ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੋਪਨੀਯ ਕਥਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣੋ।
Verse 53
क्षुद्रं चरं सुमनसां शरणे मिथित्वा रक्तं षडङ्घ्रिगणसामसु लुब्धकर्णम् । अग्रे वृकानसुतृपोऽविगणय्य यान्तं पृष्ठे मृगं मृगय लुब्धकबाणभिन्नम् ॥ ५३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਲੱਭੋ ਜੋ ਆਪਣੀ ਹਿਰਨੀ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਚਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਸਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਗੀਤ ਸੁਣ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਅੱਗੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਬਾਘ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੈ।
Verse 54
सुमन:समधर्मणां स्त्रीणां शरण आश्रमे पुष्पमधुगन्धवत्क्षुद्रतमं काम्यकर्मविपाकजं कामसुखलवं जैह्व्यौपस्थ्यादि विचिन्वन्तं मिथुनीभूय तदभिनिवेशितमनसंषडङ्घ्रिगणसामगीत वदतिमनोहरवनितादिजनालापेष्वतितरामतिप्रलोभितकर्णमग्रे वृकयूथवदात्मन आयुर्हरतोऽहोरात्रान्तान् काललवविशेषानविगणय्य गृहेषु विहरन्तं पृष्ठत एव परोक्षमनुप्रवृत्तो लुब्धक: कृतान्तोऽन्त:शरेण यमिह पराविध्यति तमिममात्मानमहो राजन् भिन्नहृदयं द्रष्टुमर्हसीति ॥ ५४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਮਨਮੋਹਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕਲੇਸ਼ਦਾਇਕ। ਜੀਵ ਕਾਮਨਾ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੁਖ—ਜਿਹਭਾ ਤੋਂ ਉਪਸਥ ਤੱਕ—ਚੁਣਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਇਕਾਤਮ ਹੋ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਖ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਜੋ ਭੌਰਿਆਂ ਦੇ ਗੀਤ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਲੁਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਅੱਗੇ ਕਾਲ ਹੈ ਜੋ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਆਯੁ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਤ-ਰੂਪੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਅੰਦਰਲੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸਮਝੋ—ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋ।
Verse 55
स त्वं विचक्ष्य मृगचेष्टितमात्मनोऽन्त- श्चित्तं नियच्छ हृदि कर्णधुनीं च चित्ते । जह्यङ्गनाश्रममसत्तमयूथगाथं प्रीणीहि हंसशरणं विरम क्रमेण ॥ ५५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਹਿਰਨ ਦੀ ਇਸ ਰੂਪਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਲੁਭਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਨਾ ਦਿਓ। ਕਾਮ-ਭਰੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗੋ, ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਹੰਸ-ਸਵਰੂਪ ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸ਼ਰਨ ਹੋਵੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਭੌਤਿਕ ਆਕਰਸ਼ਣ ਤੋਂ ਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਓ।
Verse 56
राजोवाच श्रुतमन्वीक्षितं ब्रह्मन् भगवान् यदभाषत । नैतज्जानन्त्युपाध्याया: किं न ब्रूयुर्विदुर्यदि ॥ ५६ ॥
ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੁਸੀਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਜੋ ਬਾਣੀ ਕਹੀ, ਮੈਂ ਉਹ ਬੜੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਜੋ ਆਚਾਰਯ ਮੈਨੂੰ ਫਲਕਾਮੀ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਇਹ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਜੇ ਜਾਣਦੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਦੱਸਦੇ?
Verse 57
संशयोऽत्र तु मे विप्र सञ्छिन्नस्तत्कृतो महान् । ऋषयोऽपि हि मुह्यन्ति यत्र नेन्द्रियवृत्तय: ॥ ५७ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਤੁਹਾਡੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਭਕਤੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਭੇਦ ਸਮਝ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਉਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਵੀ ਮੈਂ ਜਾਣ ਲਿਆ; ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੁਖ ਦਾ ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ।
Verse 58
कर्माण्यारभते येन पुमानिह विहाय तम् । अमुत्रान्येन देहेन जुष्टानि स यदश्नुते ॥ ५८ ॥
ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਉਹ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਦੇਹ ਨਾਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 59
इति वेदविदां वाद: श्रूयते तत्र तत्र ह । कर्म यत्क्रियते प्रोक्तं परोक्षं न प्रकाशते ॥ ५९ ॥
ਵੇਦ-ਤੱਤ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦਾ ਉਹ ਸਰੀਰ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕਰਮ ਦਾ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
Verse 60
नारद उवाच येनैवारभते कर्म तेनैवामुत्र तत्पुमान् । भुङ्क्ते ह्यव्यवधानेन लिङ्गेन मनसा स्वयम् ॥ ६० ॥
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵ ਇਸ ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜੀਵ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ—ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ—ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸੁਖਮ ਦੇਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ।
Verse 61
शयानमिममुत्सृज्य श्वसन्तं पुरुषो यथा । कर्मात्मन्याहितं भुङ्क्ते तादृशेनेतरेण वा ॥ ६१ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਇਸ ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਨ-ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਕੁੱਤਾ ਬਣ ਕੇ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੀਵ ਪੂਰਵ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਜਾਂ ਦੇਵ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 62
ममैते मनसा यद्यदसावहमिति ब्रुवन् । गृह्णीयात्तत्पुमान् राद्धं कर्म येन पुनर्भव: ॥ ६२ ॥
ਜੀਵ ਮਨ ਵਿੱਚ ‘ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ; ਇਹ ਮੇਰਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ’ ਜਿਹੜਾ ਜਿਹੜਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨਘੜੰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਪਾ ਕੇ ਹੋਰ ਦੇਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 63
यथानुमीयते चित्तमुभयैरिन्द्रियेहितै: । एवं प्राग्देहजं कर्म लक्ष्यते चित्तवृत्तिभि: ॥ ६३ ॥
ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵ ਦੀ ਚਿੱਤ-ਅਵਸਥਾ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਦੇਹ ਦੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 64
नानुभूतं क्व चानेन देहेनादृष्टमश्रुतम् । कदाचिदुपलभ्येत यद्रूपं यादृगात्मनि ॥ ६४ ॥
ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਮੌਜੂਦਾ ਦੇਹ ਨਾਲ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਨਾ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਕੁਝ ਵੀ ਅਚਾਨਕ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਠਾਤ ਦਿਸ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 65
तेनास्य तादृशं राजँल्लिङ्गिनो देहसम्भवम् । श्रद्धत्स्वाननुभूतोऽर्थो न मन: स्प्रष्टुमर्हति ॥ ६५ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੁਖਮ ਲਿੰਗ-ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਇਹ ਜੀਵ ਪਿਛਲੇ ਦੇਹ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਰੂਪ-ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਣੋ। ਪਿਛਲੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਨਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾ ਤਾਂ ਘੜ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਛੂਹ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 66
मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति । भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव न भविष्यत: ॥ ६६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਮਨ ਹੀ ਜੀਵ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਸੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨ ਦੀ ਬਣਤਰ ਜਿਹੀ, ਓਹੋ ਜਿਹੀ ਦੇਹ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ; ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਦੇਹ ਜਾਣੀਦੀ ਹੈ।
Verse 67
अदृष्टमश्रुतं चात्र क्वचिन्मनसि दृश्यते । यथा तथानुमन्तव्यं देशकालक्रियाश्रयम् ॥ ६७ ॥
ਕਈ ਵਾਰੀ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮਨ ਅੰਦਰ ਉਹ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਨਾ ਸੁਣਿਆ; ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼, ਕਾਲ ਅਤੇ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਉਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 68
सर्वे क्रमानुरोधेन मनसीन्द्रियगोचरा: । आयान्ति बहुशो यान्ति सर्वे समनसो जना: ॥ ६८ ॥
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਮਨ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਨ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੋੜਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਉਭਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਕਦੇ ਨਾ ਵੇਖੇ ਨਾ ਸੁਣੇ ਰੂਪ ਵੀ ਦਿੱਸ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 69
सत्त्वैकनिष्ठे मनसि भगवत्पार्श्ववर्तिनि । तमश्चन्द्रमसीवेदमुपरज्यावभासते ॥ ६९ ॥
ਜਦੋਂ ਮਨ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਇਕਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸਾਨਿਧ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਭਗਤ ਜਗਤ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਂਗ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਚੰਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਾਹੂ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦਿੱਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 70
नाहं ममेति भावोऽयं पुरुषे व्यवधीयते । यावद् बुद्धिमनोऽक्षार्थगुणव्यूहो ह्यनादिमान् ॥ ७० ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇਹ ਅਨਾਦੀ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਵਾਲਾ ਭਰਮ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਵੀ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 71
सुप्तिमूर्च्छोपतापेषु प्राणायनविघातत: । नेहतेऽहमिति ज्ञानं मृत्युप्रज्वारयोरपि ॥ ७१ ॥
ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ, ਮੌਤ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਬੁਖਾਰ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਦੀ ਗਤੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤਦ ‘ਮੈਂ ਹੀ ਇਹ ਦੇਹ ਹਾਂ’ ਵਾਲੀ ਦੇਹਾਤਮ-ਬੁੱਧੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 72
गर्भे बाल्येऽप्यपौष्कल्यादेकादशविधं तदा । लिङ्गं न दृश्यते यून: कुह्वां चन्द्रमसो यथा ॥ ७२ ॥
ਗਰਭ ਅਤੇ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅਪੂਰਨਤਾ ਕਰਕੇ ਇਕਾਦਸ਼ਵਿਧ ਲਿੰਗ—ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ—ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਅਮਾਵਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 73
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ७३ ॥
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਕੇ ਅਨਰਥ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਯਾਸਕਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵ ਦੀ ਸੰਸਾਰ-ਗਤੀ, ਸਿੱਧੇ ਸੰਪਰਕ ਬਿਨਾਂ ਵੀ, ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ।
Verse 74
एवं पञ्चविधं लिङ्गं त्रिवृत् षोडश विस्तृतम् । एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयते ॥ ७४ ॥
ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇ, ਪੰਜ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪੰਜ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ—ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਸਤਾਰ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹੀ ਬੱਧ ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 75
अनेन पुरुषो देहानुपादत्ते विमुञ्चति । हर्षं शोकं भयं दु:खं सुखं चानेन विन्दति ॥ ७५ ॥
ਇਸੇ ਸੂਖਮ-ਲਿੰਗ (ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ) ਰਾਹੀਂ ਜੀਵ ਸਥੂਲ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਤੇ ਛੱਡਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਰਾਹੀਂ ਹੱਸ, ਸ਼ੋਕ, ਡਰ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 76
यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च । न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जन: ॥ ७६ ॥ यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् । मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भवभावनम् ॥ ७७ ॥
ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਣਜਲੂਕਾ (ਸੁੰਡੀ) ਇੱਕ ਪੱਤਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੂਜਾ ਪੱਤਾ ਫੜਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਦੇਹ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਕ ਮੌਜੂਦਾ ਦੇਹ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨ, ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਵੀ, ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।
Verse 77
यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च । न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जन: ॥ ७६ ॥ यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् । मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भवभावनम् ॥ ७७ ॥
ਹੇ ਮਨੁੱਖੇੰਦਰ! ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦ ਤਕ ਜੀਵ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੇਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਦ ਤਕ ਮਨ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਭਵ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।
Verse 78
यदाक्षैश्चरितान् ध्यायन् कर्माण्याचिनुतेऽसकृत् । सति कर्मण्यविद्यायां बन्ध: कर्मण्यनात्मन: ॥ ७८ ॥
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਭੋਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰਮ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੰਧਨ ਹੈ; ਅਨਾਤਮ-ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੰਜੀਰ ਹੈ।
Verse 79
अतस्तदपवादार्थं भज सर्वात्मना हरिम् । पश्यंस्तदात्मकं विश्वं स्थित्युत्पत्त्यप्यया यत: ॥ ७९ ॥
ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਬੰਧਨ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਪੂਰੇ ਮਨ-ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਹਰਿ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਉਸੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਵੇਖ।
Verse 80
मैत्रेय उवाच भागवतमुख्यो भगवान्नारदो हंसयोर्गतिम् । प्रदर्श्य ह्यमुमामन्त्र्य सिद्धलोकं ततोऽगमत् ॥ ८० ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਾਗਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਦ ਨੇ ਹੰਸਯੋਗ ਦੀ ਗਤੀ ਦਿਖਾ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਸਿੱਧਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 81
प्राचीनबर्ही राजर्षि: प्रजासर्गाभिरक्षणे । आदिश्य पुत्रानगमत्तपसे कपिलाश्रमम् ॥ ८१ ॥
ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਤਪ ਲਈ ਕਪਿਲਾਸ਼੍ਰਮ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 82
तत्रैकाग्रमना धीरो गोविन्दचरणाम्बुजम् । विमुक्तसङ्गोऽनुभजन् भक्त्या तत्साम्यतामगात् ॥ ८२ ॥
ਕਪਿਲਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਧੀਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹੀ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਸੰਗ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪੂਰਨ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਗੁਣਾਤਮਕ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 83
एतदध्यात्मपारोक्ष्यं गीतं देवर्षिणानघ । य: श्रावयेद्य: शृणुयात्स लिङ्गेन विमुच्यते ॥ ८३ ॥
ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਵਿਦੁਰ! ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਵੱਲੋਂ ਗਾਇਆ ਇਹ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਰੋਖ ਗਿਆਨ ਜੋ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਰੂਪ ਲਿੰਗ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 84
एतन्मुकुन्दयशसा भुवनं पुनानं देवर्षिवर्यमुखनि:सृतमात्मशौचम् । य: कीर्त्यमानमधिगच्छति पारमेष्ठ्यं नास्मिन् भवे भ्रमति मुक्तसमस्तबन्ध: ॥ ८४ ॥
ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਰਦ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ, ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਯਸ਼ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇਹ ਕਥਾ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਭਵ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਭਟਕਦਾ।
Verse 85
अध्यात्मपारोक्ष्यमिदं मयाधिगतमद्भुतम् । एवं स्त्रियाश्रम: पुंसश्छिन्नोऽमुत्र च संशय: ॥ ८५ ॥
ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਰੋਖ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਉਪਾਖਿਆਨ ਦਾ ਤਾਤਪਰਯ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਦੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਗਮਨਾਗਮਨ ਦਾ ਭੇਦ ਵੀ ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Purañjana represents the jīva (living entity) who enters and ‘enjoys’ within material bodies while identifying as the doer and enjoyer. His wanderings across one-legged, two-legged, four-legged, many-legged, or legless forms illustrate transmigration driven by karma and guṇa-association. The allegory is meant to expose how the self becomes bound by sense-centered life and how that bondage can be ended by turning toward the Supreme Lord.
The ‘unknown friend’ is the Supreme Personality of Godhead as Paramātmā—master, witness, and eternal well-wisher of the jīva. He is ‘unknown’ to the conditioned soul because material naming, qualities, and activities cannot capture Him, and because the jīva—absorbed in “I” and “mine”—fails to recognize the Lord’s guiding presence within the heart.
The nine gates are the body’s outlets of interaction: two eyes, two nostrils, two ears, mouth, genitals, and rectum. Nārada correlates these with sensory objects and functions (seeing form, smelling aroma, hearing instruction, tasting/speaking, sex, and evacuation), showing how embodied life becomes a network of sense engagements that reinforces identification with the body.
Nārada explains that actions are performed in the gross body but are impelled and recorded by the subtle body (mind, intelligence, and ego). When the gross body is lost, the subtle body persists and carries impressions (saṁskāras), desires, and karmic momentum, thereby enabling the jīva to enjoy or suffer reactions in a new gross body—much like the continuity seen in dreaming and waking transitions.
The criticism is not of the Veda itself but of mistaking ritual and fruitive elevation as the ultimate goal. Nārada argues that activities ‘manufactured’ without Kṛṣṇa consciousness merely shift burdens rather than end bondage. The Vedas’ purpose is to lead one to the Lord (Vāsudeva); when rituals foster pride or violence (e.g., animal sacrifice as prestige), they obscure the real telos—bhakti and inner awakening.