Adhyaya 2
Dakṣa Offends Lord Śiva: Cursing and Countercursing in the Sacrificial Assembly
ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਸਤੀ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦਕਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਇਹ ਝਗੜਾ ਵਧ ਕੇ ਸਤੀ ਦੇ ਆਤਮ-ਤਿਆਗ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਹਾਯਜ੍ਞ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦਕਸ਼ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਕੇ ਆਇਆ; ਲਗਭਗ ਸਭ ਨੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨਾ ਉੱਠੇ। ਦਕਸ਼ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਵੀ ਜੀਵਨ-ਰੀਤੀ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਲਈ ਅਯੋਗ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ; ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਰੋਹ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਪਮਾਨ ਸਹਿਆ, ਅਤੇ ਐਸੇ ਕਰਮਕਾਂਡੀ, ਭੌਤਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੇ ਵੇਦ-ਵਿਆਖਿਆਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸਤਿਕ ਭਟਕਾਵਾ ਕਿਹਾ। ਵੈਰ ਵਧਣ ਤੇ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਮੌਨ ਰਹੇ, ਵਿਸ਼ੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਯਜ੍ਞ-ਸਥਾਨ ਛੱਡ ਗਏ। ਯਜ੍ਞ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਅਵਭ੍ਰਿਥ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਅਪਰਾਧ ਅੱਗੇ ਦਕਸ਼-ਯਜ੍ਞ ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਸਤੀ ਦੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਬਣਿਆ।
Shlokas
Verse 1
विदुर उवाच भवे शीलवतां श्रेष्ठे दक्षो दुहितृवत्सल: । विद्वेषमकरोत्कस्मादनादृत्यात्मजां सतीम् ॥ १ ॥
ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਸ਼ੀਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ, ਧੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਵੈਰ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ? ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਸਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਕਿਉਂ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕੀਤਾ?
Verse 2
कस्तं चराचरगुरुं निर्वैरं शान्तविग्रहम् । आत्मारामं कथं द्वेष्टि जगतो दैवतं महत् ॥ २ ॥
ਜੋ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਵੈਰ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਸਰੂਪ, ਆਤਮਾਰਾਮ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਦਕਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਵੈਰ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 3
एतदाख्याहि मे ब्रह्मन्जामातु: श्वशुरस्य च । विद्वेषस्तु यत: प्राणांस्तत्यजे दुस्त्यजान्सती ॥ ३ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ—ਜਮਾਈ ਅਤੇ ਸਹੁਰੇ ਵਿਚ ਐਸਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਘੋਰ ਵੈਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦੇਵੀ ਸਤੀ ਨੇ ਤਿਆਗਣੇ ਔਖੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ?
Verse 4
मैत्रेय उवाच पुरा विश्वसृजां सत्रे समेता: परमर्षय: । तथामरगणा: सर्वे सानुगा मुनयोऽग्नय: ॥ ४ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਤ੍ਰ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਗਣ, ਅਤੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮੁਨੀ ਤੇ ਅਗਨੀਦੇਵ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।
Verse 5
तत्र प्रविष्टमृषयो दृष्ट्वार्कमिव रोचिषा । भ्राजमानं वितिमिरं कुर्वन्तं तन्महत्सद: ॥ ५ ॥
ਉੱਥੇ ਜਦੋਂ ਦਕਸ਼ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਿਆ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਦੇਹ-ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਵੇਖਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਨ ਸਭਾ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਹਾਜ਼ਰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਲਿਨ ਲੱਗੇ।
Verse 6
उदतिष्ठन्सदस्यास्ते स्वधिष्ण्येभ्य: सहाग्नय: । ऋते विरिञ्चां शर्वं च तद्भासाक्षिप्तचेतस: ॥ ६ ॥
ਉਸ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ; ਵਿਰਿੰਚੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਅਤੇ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਅਗਨੀਦੇਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਦੱਸ ਆਪਣੇ ਆਸਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ।
Verse 7
सदसस्पतिभिर्दक्षो भगवान्साधु सत्कृत: । अजं लोकगुरुं नत्वा निषसाद तदाज्ञया ॥ ७ ॥
ਸਭਾ ਦੇ ਅਧ್ಯಕ್ಷ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਦਕਸ਼ ਨੇ ਲੋਕਗੁਰੂ ਅਜ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬੈਠ ਗਿਆ।
Verse 8
प्राङ्निषण्णं मृडं दृष्ट्वा नामृष्यत्तदनादृत: । उवाच वामं चक्षुर्भ्यामभिवीक्ष्य दहन्निव ॥ ८ ॥
ਆਸਨ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾ ਕਰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਅਪਮਾਨਿਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਜਲਦੀਆਂ ਜਾਪੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਬੋਲਣ ਲੱਗਾ।
Verse 9
श्रूयतां ब्रह्मर्षयो मे सहदेवा: सहाग्नय: । साधूनां ब्रुवतो वृत्तं नाज्ञानान्न च मत्सरात् ॥ ९ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ਿਓ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਗਨੀਦੇਵਾਂ ਸਮੇਤ ਹਾਜ਼ਰ ਸਭ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਨਾ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ, ਨਾ ਹੀ ਈਰਖਾ ਤੋਂ।
Verse 10
अयं तु लोकपालानां यशोघ्नो निरपत्रप: । सद्भिराचरित: पन्था येन स्तब्धेन दूषित: ॥ १० ॥
ਇਹ (ਸ਼ਿਵ) ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਅਹੰਕਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਰਾਹ ਵੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 11
एष मे शिष्यतां प्राप्तो यन्मे दुहितुरग्रहीत् । पाणिं विप्राग्निमुखत: सावित्र्या इव साधुवत् ॥ ११ ॥
ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਧੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਅਧੀਨ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਗਾਇਤਰੀ ਵਰਗੀ ਮੇਰੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਸੱਜਣ ਬਣਨ ਦਾ ਢੋਂਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
गृहीत्वा मृगशावाक्ष्या: पाणिं मर्कटलोचन: । प्रत्युत्थानाभिवादार्हे वाचाप्यकृत नोचितम् ॥ १२ ॥
ਹਿਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮੇਰੀ ਧੀ ਦਾ ਹੱਥ ਇਸ ਨੇ ਫੜਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤਾਂ ਬਾਂਦਰ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮਹਿਮਾਨ ਲਈ ਨਾ ਇਹ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਸਮਝਿਆ।
Verse 13
लुप्तक्रियायाशुचये मानिने भिन्नसेतवे । अनिच्छन्नप्यदां बालां शूद्रायेवोशतीं गिरम् ॥ १३ ॥
ਮੈਂ ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਨਿਯਮ-ਧਰਮ ਨਾ ਮੰਨਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਜਬੂਰੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਬਾਲਾ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਵਾਣੀ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 14
प्रेतावासेषु घोरेषु प्रेतैर्भूतगणैर्वृत: । अटत्युन्मत्तवन्नग्नो व्युप्तकेशो हसन् रुदन् ॥ १४ ॥ चिताभस्मकृतस्नान: प्रेतस्रङ्न्रस्थिभूषण: । शिवापदेशो ह्यशिवो मत्तो मत्तजनप्रिय: । पति: प्रमथनाथानां तमोमात्रात्मकात्मनाम् ॥ १५ ॥
ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨਮੱਤ ਵਾਂਗ ਨੰਗਾ, ਬਿਖਰੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਹੱਸਦਾ ਕਦੇ ਰੋਂਦਾ ਭਟਕਦਾ ਹੈ; ਚਿਤਾ ਦੀ ਭਸਮ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਲ ਕੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਰਗਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਿਯਮਤ ਸਨਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਖੋਪੜੀਆਂ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ-ਭੂਸ਼ਣ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਮ ਦਾ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਿਵ—ਅਤਿ ਉਨਮੱਤ; ਤਮੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਉਨਮੱਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਹੈ।
Verse 15
प्रेतावासेषु घोरेषु प्रेतैर्भूतगणैर्वृत: । अटत्युन्मत्तवन्नग्नो व्युप्तकेशो हसन् रुदन् ॥ १४ ॥ चिताभस्मकृतस्नान: प्रेतस्रङ्न्रस्थिभूषण: । शिवापदेशो ह्यशिवो मत्तो मत्तजनप्रिय: । पति: प्रमथनाथानां तमोमात्रात्मकात्मनाम् ॥ १५ ॥
ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨਮੱਤ ਵਾਂਗ ਨੰਗਾ, ਬਿਖਰੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਹੱਸਦਾ ਕਦੇ ਰੋਂਦਾ ਭਟਕਦਾ ਹੈ; ਚਿਤਾ ਦੀ ਭਸਮ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਲਦਾ ਹੈ, ਨਿਯਮਤ ਸਨਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਖੋਪੜੀਆਂ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ-ਭੂਸ਼ਣ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਮ ਦਾ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਿਵ—ਅਤਿ ਉਨਮੱਤ; ਤਮੋਗੁਣੀ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਅਤੇ ਉਨਮੱਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।
Verse 16
तस्मा उन्मादनाथाय नष्टशौचाय दुर्हृदे । दत्ता बत मया साध्वी चोदिते परमेष्ठिना ॥ १६ ॥
ਉਸ ਉਨਮਾਦ ਦੇ ਨਾਇਕ, ਸ਼ੌਚ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ—ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ—ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਾਧਵੀ ਧੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ; ਹਾਏ, ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ!
Verse 17
मैत्रेय उवाच विनिन्द्यैवं स गिरिशमप्रतीपमवस्थितम् । दक्षोऽथाप उपस्पृश्य क्रुद्ध: शप्तुं प्रचक्रमे ॥ १७ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਰਿਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ, ਦਕਸ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ; ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਹੱਥ-ਮੂੰਹ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 18
अयं तु देवयजन इन्द्रोपेन्द्रादिभिर्भव: । सह भागं न लभतां देवैर्देवगणाधम: ॥ १८ ॥
ਇਹ ਯੱਗ ਇੰਦਰ-ਉਪੇਂਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਹੈ; ਦੇਵਗਣਾਂ ਵਿਚ ਅਧਮ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਮਿਲੇ।
Verse 19
निषिध्यमान: स सदस्यमुख्यै- र्दक्षो गिरित्राय विसृज्य शापम् । तस्माद्विनिष्क्रम्य विवृद्धमन्यु- र्जगाम कौरव्य निजं निकेतनम् ॥ १९ ॥
ਸਭਾ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦੇ ਰੋਕਣ ਬਾਵਜੂਦ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਗਿਰਿਤ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਭੜਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸਭਾ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 20
विज्ञाय शापं गिरिशानुगाग्रणी- र्नन्दीश्वरो रोषकषायदूषित: । दक्षाय शापं विससर्ज दारुणं ये चान्वमोदंस्तदवाच्यतां द्विजा: ॥ २० ॥
ਜਦੋਂ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਗਿਰೀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਅਤੇ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਸਹੀ।
Verse 21
य एतन्मर्त्यमुद्दिश्य भगवत्यप्रतिद्रुहि । द्रुह्यत्यज्ञ: पृथग्दृष्टिस्तत्त्वतो विमुखो भवेत् ॥ २१ ॥
ਜੋ ਇਸ ਮਰਤ੍ਯ (ਦਕਸ਼) ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਨ ਕੇ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਲਪਬੁੱਧੀ ਹੈ; ਦ੍ਵੈਤ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
गृहेषु कूटधर्मेषु सक्तो ग्राम्यसुखेच्छया । कर्मतन्त्रं वितनुते वेदवादविपन्नधी: ॥ २२ ॥
ਜੋ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਕੂਟ-ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਸੁਖ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ, ਵੇਦ-ਵਾਕਾਂ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਨ ਕੇ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
बुद्ध्या पराभिध्यायिन्या विस्मृतात्मगति: पशु: । स्त्रीकाम: सोऽस्त्वतितरां दक्षो बस्तमुखोऽचिरात् ॥ २३ ॥
ਦਕਸ਼ ਨੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਉਹ ਸਿਰਫ ਕਾਮ-ਵਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਬੱਕਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 24
विद्याबुद्धिरविद्यायां कर्ममय्यामसौ जड: । संसरन्त्विह ये चामुमनु शर्वावमानिनम् ॥ २४ ॥
ਜੋ ਲੋਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਕਾਰਨ ਜੜ੍ਹ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿਣ।
Verse 25
गिर: श्रुताया: पुष्पिण्या मधुगन्धेन भूरिणा । मथ्ना चोन्मथितात्मान: सम्मुह्यन्तु हरद्विष: ॥ २५ ॥
ਜੋ ਲੋਕ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀ ਮਿੱਠੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਬਣ ਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ।
Verse 26
सर्वभक्षा द्विजा वृत्त्यै धृतविद्यातपोव्रता: । वित्तदेहेन्द्रियारामा याचका विचरन्त्विह ॥ २६ ॥
ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਿਰਫ ਪੇਟ ਭਰਨ ਲਈ ਵਿੱਦਿਆ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਵਰਤ ਰੱਖਣਗੇ। ਇਹ ਖਾਣ-ਯੋਗ ਅਤੇ ਨਾ-ਖਾਣ-ਯੋਗ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਧਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ, ਦਰ-ਦਰ ਭੀਖ ਮੰਗਦੇ ਫਿਰਨਗੇ।
Verse 27
तस्यैवं वदत: शापं श्रुत्वा द्विजकुलाय वै । भृगु: प्रत्यसृजच्छापं ब्रह्मदण्डं दुरत्ययम् ॥ २७ ॥
ਜਦੋਂ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁਲ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਮੁਨੀ ਨੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਦੰਡ (ਉਲਟਾ ਸਰਾਪ) ਦਿੱਤਾ।
Verse 28
भवव्रतधरा ये च ये च तान्समनुव्रता: । पाषण्डिनस्ते भवन्तु सच्छास्त्रपरिपन्थिन: ॥ २८ ॥
ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਾਖੰਡੀ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 29
नष्टशौचा मूढधियो जटाभस्मास्थिधारिण: । विशन्तु शिवदीक्षायां यत्र दैवं सुरासवम् ॥ २९ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮੋਹਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਜਟਾ, ਭਸਮ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਦੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਆਦਿ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 30
ब्रह्म च ब्राह्मणांश्चैव यद्यूयं परिनिन्दथ । सेतुं विधारणं पुंसामत: पाषण्डमाश्रिता: ॥ ३० ॥
ਭ੍ਰਿਗੁ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਧਰਮ ਦਾ ਸੇਤੂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਮਝੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪਾਖੰਡ ਦੇ ਮਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਹੋ।
Verse 31
एष एव हि लोकानां शिव: पन्था: सनातन: । यं पूर्वे चानुसन्तस्थुर्यत्प्रमाणं जनार्दन: ॥ ३१ ॥
ਇਹੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਸਨਾਤਨ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਅਪਣਾਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸਵੈੰ ਜਨਾਰਦਨ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ—ਹੈ।
Verse 32
तद्ब्रह्म परमं शुद्धं सतां वर्त्म सनातनम् । विगर्ह्य यात पाषण्डं दैवं वो यत्र भूतराट् ॥ ३२ ॥
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਭੂਤਰਾਟ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਓ, ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਾਖੰਡ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਵੋਗੇ।
Verse 33
मैत्रेय उवाच तस्यैवं वदत: शापं भृगो: स भगवान् भव: । निश्चक्राम तत: किञ्चिद्विमना इव सानुग: ॥ ३३ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਾਪ ਦੀ ਖਿੱਚਤਾਣ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਸਮੇਤ ਯੱਗ ਮੰਡਪ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ।
Verse 34
तेऽपि विश्वसृज: सत्रं सहस्रपरिवत्सरान् । संविधाय महेष्वास यत्रेज्य ऋषभो हरि: ॥ ३४ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਧਨੁਰਧਰ ਵਿਦੁਰ! ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ੍ਰਿਜ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਸਤ੍ਰ ਯੱਗ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਯੱਗ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਉਪਾਸਨਾ ਹੈ।
Verse 35
आप्लुत्यावभृथं यत्र गङ्गा यमुनयान्विता । विरजेनात्मना सर्वे स्वं स्वं धाम ययुस्तत: ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਮਹਾਧਨੁਰਧਰ ਵਿਦੁਰ! ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਅਵਭ੍ਰਿਥ-ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
Dakṣa’s hostility arises from pride in status (as Prajāpati) and a dualistic, honor-centered view of dharma. Seeing Śiva remain seated—an expression of inner detachment rather than contempt—Dakṣa interprets it as disrespect. The Bhāgavata frames this as ego-driven offense: ritual authority and social prestige become the lens through which Dakṣa judges a transcendental devotee, leading to blasphemy and a curse.
The criticism reflects Dakṣa’s material and external criteria, not the Bhāgavata’s conclusion. Śiva’s cremation-ground symbolism and unconventional conduct signify renunciation and transcendence over bodily identification. The text emphasizes that Śiva is peaceful, free from envy, and spiritually complete—qualities that establish his greatness. Thus, the episode teaches discernment: spiritual stature is measured by realization and devotion, not by external conformity.
Nandīśvara’s curse targets complicity: not only the offender but also those who normalize blasphemy against a great soul. It critiques a form of religiosity that clings to karma-kāṇḍa promises and bodily identity, thereby losing transcendental knowledge. In Bhāgavata theology, honoring devotees safeguards yajña’s purpose—worship of Hari—whereas offense and silence in the face of offense degrade spiritual intelligence.
Bhṛgu is a principal sage aligned with brahminical authority in the sacrificial context. He responds to Nandīśvara’s condemnation with a counter-curse, portraying Śiva’s followers as deviating from Vedic injunctions. Narratively, this reflects institutional defensiveness and sectarian polarization; philosophically, it demonstrates how rivalry and identification with party-spirit can eclipse the shared aim of Veda: auspicious advancement culminating in devotion to Janārdana (Hari).
Vidura’s opening questions frame this chapter as the causal seed of Satī’s tragedy. Dakṣa’s public blasphemy establishes a social and emotional rupture: Satī is placed between father and husband, and the sacrificial culture becomes a stage for offense. Śiva’s silent withdrawal highlights his non-retaliatory nature, but the unresolved insult and the institutional endorsement of Dakṣa’s pride set the conditions for Satī’s later unbearable grief and her decisive renunciation of that bodily connection.