Adhyaya 18
Pṛthu Mahārāja Milks the Earth (Bhūmi-dugdha) and Organizes Human Settlement
ਪਿਛਲੇ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪૃਥੁ ਮਹਾਰਾਜ ਧਰਤੀ ਵੱਲੋਂ ਉਪਜ ਲੁਕਾਉਣ ਕਾਰਨ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀਦੇਵੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਰਾਜਨ, ਕ੍ਰੋਧ ਸੰਯਮ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕਾਰਣ ਸੁਣੋ: ਅਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਾਸਕ ਤੇ ਭੋਗੀ ਲੋਕ ਅੰਨ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੁਖ ਲਈ ਦੁਰਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਯਜ੍ਞਾਰਥ ਬੀਜ ਮੈਂ ਗੁਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਬਾਕੀ ਭੰਡਾਰ ਵੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਗਿਆ—ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਉਚਿਤ ਵੱਛੜਾ, ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਦੁਹਣ ਵਾਲਾ ਰੱਖੋ; ਵੱਛੜੇ ਦੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ‘ਦੁੱਧ’ ਵਾਂਗ ਅਨਾਜ ਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇਵੇਗੀ। ਪૃਥੁ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਨੂੰ ਵੱਛੜਾ ਬਣਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਦੋਹਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਜੀਵ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵੱਛੜੇ ਤੇ ਪਾਤਰ ਨਾਲ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ, ਸੋਮ, ਮਦਿਰਾ, ਸੰਗੀਤ, ਕਾਵਿ, ਸਿੱਧੀਆਂ, ਵਿਸ਼, ਘਾਹ, ਮਾਸ, ਰਸ, ਖਨਿਜ ਆਦਿ ਸਾਰ ਕੱਢਦੇ ਹਨ—ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਨਿਯਮਤ ਪਰਸਪਰਤਾ ਦਾ ਬੋਧ। ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਪૃਥੁ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਲ-ਧਾਰਣ ਤੇ ਖੇਤੀ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ, ਕਿਲ੍ਹੇ, ਚਰਾਗਾਹ, ਖਾਣਾਂ ਆਦਿ ਵਸਾ ਕੇ ਸੁਵਿਵਸਥਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜ਼ਬਰ ਤੋਂ ਸਹਿਯੋਗੀ ਧਰਮ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੱਲ ਕਥਾ ਵਧਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच इत्थं पृथुमभिष्टूय रुषा प्रस्फुरिताधरम् । पुनराहावनिर्भीता संस्तभ्यात्मानमात्मना ॥ १ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਦੁਰ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, ਤੱਥਾਪਿ ਪૃਥੁ ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਂਤ ਨਾ ਹੋਇਆ; ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਹੋਠ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ। ਧਰਤੀ ਡਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਫਿਰ ਇਉਂ ਬੋਲੀ।
Verse 2
सन्नियच्छाभिभो मन्युं निबोध श्रावितं च मे । सर्वत: सारमादत्ते यथा मधुकरो बुध: ॥ २ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਕ੍ਰੋਧ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕੋ ਅਤੇ ਜੋ ਮੈਂ ਅਰਜ਼ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਉਹ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਭਾਵੇਂ ਗਰੀਬ ਹਾਂ, ਪਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭੌਰਾ ਹਰ ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਦ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
अस्मिँल्लोकेऽथवामुष्मिन्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभि: । दृष्टा योगा: प्रयुक्ताश्च पुंसां श्रेय:प्रसिद्धये ॥ ३ ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਵੇਖੇ ਅਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਮੂਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹਿਤ ਹੋਵੇ।
Verse 4
तानातिष्ठति य: सम्यगुपायान् पूर्वदर्शितान् । अवर: श्रद्धयोपेत उपेयान् विन्दतेऽञ्जसा ॥ ४ ॥
ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਉਪਾਅਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਭੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
ताननादृत्य योऽविद्वानर्थानारभते स्वयम् । तस्य व्यभिचरन्त्यर्था आरब्धाश्च पुन: पुन: ॥ ५ ॥
ਜੋ ਅਗਿਆਨੀ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਟੱਲ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਢੰਗ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਯਤਨ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
पुरा सृष्टा ह्योषधयो ब्रह्मणा या विशाम्पते । भुज्यमाना मया दृष्टा असद्भिरधृतव्रतै: ॥ ६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬੀਜ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਰਚੇ ਸਨ, ਅੱਜ ਉਹ ਭਕਤੀ-ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭੋਗੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 7
अपालितानादृता च भवद्भिर्लोकपालकै: । चोरीभूतेऽथ लोकेऽहं यज्ञार्थेऽग्रसमोषधी: ॥ ७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਲੋਕਪਾਲਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ; ਇੰਦ੍ਰੀ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਅਨਾਜ ਵਰਤ ਕੇ ਲੋਕ ਚੋਰ ਬਣ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਯਜ्ञ ਲਈ ਰੱਖੇ ਬੀਜ ਮੈਂ ਲੁਕਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
Verse 8
नूनं ता वीरुध: क्षीणा मयि कालेन भूयसा । तत्र योगेन दृष्टेन भवानादातुमर्हति ॥ ८ ॥
ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਭਾਲੇ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਬੀਜ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਮਿਆਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਤੁਰੰਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੋ।
Verse 9
वत्सं कल्पय मे वीर येनाहं वत्सला तव । धोक्ष्ये क्षीरमयान्कामाननुरूपं च दोहनम् ॥ ९ ॥ दोग्धारं च महाबाहो भूतानां भूतभावन । अन्नमीप्सितमूर्जस्वद्भगवान् वाञ्छते यदि ॥ १० ॥
ਹੇ ਵੀਰ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ! ਜੇ ਤੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਅੰਨ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਦੋਹਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਯੋਗ ਬੱਛੜਾ, ਦੁੱਧ ਰੱਖਣ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਅਤੇ ਦੋਹਣ ਵਾਲਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ। ਮੈਂ ਬੱਛੜੇ ਉੱਤੇ ਵਤਸਲ ਹਾਂ; ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 10
वत्सं कल्पय मे वीर येनाहं वत्सला तव । धोक्ष्ये क्षीरमयान्कामाननुरूपं च दोहनम् ॥ ९ ॥ दोग्धारं च महाबाहो भूतानां भूतभावन । अन्नमीप्सितमूर्जस्वद्भगवान् वाञ्छते यदि ॥ १० ॥
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਭੂਤ-ਭਾਵਨ! ਜੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਬਲਵਰਧਕ ਅੰਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਦੋਹਣ ਵਾਲਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ; ਯੋਗ ਦੋਹਣ ਨਾਲ ਸਭ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 11
समां च कुरु मां राजन्देववृष्टं यथा पय: । अपर्तावपि भद्रं ते उपावर्तेत मे विभो ॥ ११ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਨੂੰ ਸਮਤਲ ਕਰ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇਵ ਦੀ ਵਰਖਾ ਦਾ ਜਲ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ। ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਵੀ ਨਮੀ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ; ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 12
इति प्रियं हितं वाक्यं भुव आदाय भूपति: । वत्सं कृत्वा मनुं पाणावदुहत्सकलौषधी: ॥ १२ ॥
ਧਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਹ ਮੰਨ ਲਏ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਨੂੰ ਬੱਛੜਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ-ਗਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁੱਪੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਔਖਧੀਆਂ ਤੇ ਅਨਾਜ ਦੋਹ ਲਿਆ।
Verse 13
तथापरे च सर्वत्र सारमाददते बुधा: । ततोऽन्ये च यथाकामं दुदुहु: पृथुभाविताम् ॥ १३ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਾਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਪૃਥੂ ਦੇ ਪਗਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਜੋ ਚਾਹਿਆ ਦੋਹ ਲਿਆ।
Verse 14
ऋषयो दुदुहुर्देवीमिन्द्रियेष्वथ सत्तम । वत्सं बृहस्पतिं कृत्वा पयश्छन्दोमयं शुचि ॥ १४ ॥
ਹੇ ਸੱਤਮ! ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਤਰ ਕਰਕੇ, ਛੰਦੋਮਯ ਸ਼ੁੱਧ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਦੁੱਧ ਦੋਹਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰਵਣ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ।
Verse 15
कृत्वा वत्सं सुरगणा इन्द्रं सोममदूदुहन् । हिरण्मयेन पात्रेण वीर्यमोजो बलं पय: ॥ १५ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸੋਮ-ਰੂਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਦੁੱਧ ਦੋਹਿਆ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀਰਯ, ਓਜ ਅਤੇ ਬਲ ਵਧਿਆ।
Verse 16
दैतेया दानवा वत्सं प्रह्लादमसुरर्षभम् । विधायादूदुहन् क्षीरमय:पात्रे सुरासवम् ॥ १६ ॥
ਦਿਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਦੈਤ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਅਸੁਰ-ਕੁਲ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੁਰਾ-ਆਸਵ (ਮਦਿਰਾ) ਦਾ ਦੁੱਧ ਦੋਹਿਆ।
Verse 17
गन्धर्वाप्सरसोऽधुक्षन् पात्रे पद्ममये पय: । वत्सं विश्वावसुं कृत्वा गान्धर्वं मधु सौभगम् ॥ १७ ॥
ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਕਮਲ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦੋਹਿਆ; ਉਹ ਦੁੱਧ ਗਾਂਧਰਵ ਕਲਾ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਸੰਗੀਤ-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗ-ਰੂਪ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 18
वत्सेन पितरोऽर्यम्णा कव्यं क्षीरमधुक्षत । आमपात्रे महाभागा: श्रद्धया श्राद्धदेवता: ॥ १८ ॥
ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਦੇ ਮਹਾਭਾਗ ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ਅਰਯਮਾ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਕੱਚੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਵ੍ਯ—ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਭੋਜਨ—ਰੂਪ ਦੁੱਧ ਦੋਹਿਆ।
Verse 19
प्रकल्प्य वत्सं कपिलं सिद्धा: सङ्कल्पनामयीम् । सिद्धिं नभसि विद्यां च ये च विद्याधरादय: ॥ १९ ॥
ਫਿਰ ਸਿੱਧਲੋਕ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਕਪਿਲ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਤਰ ਮੰਨ ਕੇ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸੰਕਲਪਮਈ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਦੋਹਣ ਕੀਤਾ। ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 20
अन्ये च मायिनो मायामन्तर्धानाद्भुतात्मनाम् । मयं प्रकल्प्य वत्सं ते दुदुहुर्धारणामयीम् ॥ २० ॥
ਹੋਰ ਮਾਇਆਵੀ—ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ—ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਆਦਿ ਅਦਭੁਤ ਮਾਇਆ ਲਈ ਦੈਤ ਮਯ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ ਧਾਰਣਾ-ਮਈ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਦੋਹਣ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਤੁਰੰਤ ਨਜ਼ਰੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਸਕੇ।
Verse 21
यक्षरक्षांसि भूतानि पिशाचा: पिशिताशना: । भूतेशवत्सा दुदुहु: कपाले क्षतजासवम् ॥ २१ ॥
ਫਿਰ ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਭੂਤ ਅਤੇ ਮਾਸਖਾਣੇ ਪਿਸਾਚਾਂ ਨੇ ਭੂਤਨਾਥ ਰੁਦ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਖੋਪੜੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਲਹੂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਪੇਯ ਦੋਹ ਲਿਆ।
Verse 22
तथाहयो दन्दशूका: सर्पा नागाश्च तक्षकम् । विधाय वत्सं दुदुहुर्बिलपात्रे विषं पय: ॥ २२ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਣ ਵਾਲੇ ਨਾਗ, ਫਣ ਬਿਨਾਂ ਸੱਪ, ਵੱਡੇ ਸਰਪ, ਬਿਛੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਤਕਸ਼ਕ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ ਦੋਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਬਿਲਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਾਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ।
Verse 23
पशवो यवसं क्षीरं वत्सं कृत्वा च गोवृषम् । अरण्यपात्रे चाधुक्षन्मृगेन्द्रेण च दंष्ट्रिण: ॥ २३ ॥ क्रव्यादा: प्राणिन: क्रव्यं दुदुहु: स्वे कलेवरे । सुपर्णवत्सा विहगाश्चरं चाचरमेव च ॥ २४ ॥
ਗਾਂ ਆਦਿ ਚੌਪਾਏ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਾਹਨ ਨੰਦੀ-ਬੈਲ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਪਾਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਹਰੀ ਘਾਹ (ਯਵਸ) ਦੋਹ ਲਈ। ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਧਾਰੀ ਕ੍ਰੂਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਾਤਰ ਮੰਨ ਕੇ ਮਾਸ ਦੋਹ ਲਿਆ। ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜੇ ਅਤੇ ਅਚਲ ਤ੍ਰਿਣ-ਵਨਸਪਤੀ ਦੋਹ ਲਈ।
Verse 24
पशवो यवसं क्षीरं वत्सं कृत्वा च गोवृषम् । अरण्यपात्रे चाधुक्षन्मृगेन्द्रेण च दंष्ट्रिण: ॥ २३ ॥ क्रव्यादा: प्राणिन: क्रव्यं दुदुहु: स्वे कलेवरे । सुपर्णवत्सा विहगाश्चरं चाचरमेव च ॥ २४ ॥
ਚੌਪਾਏ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ-ਵਾਹਨ ਗੋਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਪਾਤਰ ਮੰਨ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਹਰੀ ਘਾਹ (ਯਵਸ) ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਦੋਹ ਲਿਆ। ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਧਾਰੀ ਕ੍ਰੂਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਕਰਕੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਦੁੱਧ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ ਚਲ-ਅਚਲ—ਕੀਟ, ਬੂਟੇ ਤੇ ਤ੍ਰਿਣ—ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਦੋਹ ਲਿਆ।
Verse 25
वटवत्सा वनस्पतय: पृथग्रसमयं पय: । गिरयो हिमवद्वत्सा नानाधातून् स्वसानुषु ॥ २५ ॥
ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਨੇ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸੁਆਦਲੇ ਰਸਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਦੋਹ ਲਿਆ। ਪਹਾੜਾਂ ਨੇ ਹਿਮਾਲੇ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਤਰ ਕਰਕੇ ਨਾਨਾ ਧਾਤਾਂ ਤੇ ਖਨਿਜਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੋਹ ਲਿਆ।
Verse 26
सर्वे स्वमुख्यवत्सेन स्वे स्वे पात्रे पृथक् पय: । सर्वकामदुघां पृथ्वीं दुदुहु: पृथुभाविताम् ॥ २६ ॥
ਸਭ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਵੱਛੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ‘ਦੁੱਧ’—ਅਰਥਾਤ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਆਹਾਰ—ਦੋਹ ਲਿਆ। ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਸਰਵਕਾਮਦੁਘਾ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ।
Verse 27
एवं पृथ्वादय: पृथ्वीमन्नादा: स्वन्नमात्मन: । दोहवत्सादिभेदेन क्षीरभेदं कुरूद्वह ॥ २७ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਦੁਰ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪૃਥੂ ਆਦਿ, ਜੋ ਅੰਨ ‘ਤੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਦੋਹਣ, ਵੱਛੇ ਅਤੇ ਪਾਤਰ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ‘ਦੁੱਧ’ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 28
ततो महीपति: प्रीत: सर्वकामदुघां पृथु: । दुहितृत्वे चकारेमां प्रेम्णा दुहितृवत्सल: ॥ २८ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹੀਪਤੀ ਪૃਥੂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਯਾਪਤ ਅੰਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਰਵਕਾਮਦੁਘਾ ਬਣੀ। ਧੀ-ਵਤਸਲ ਪૃਥੂ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਸਮਾਨ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਕੀਤਾ।
Verse 29
चूर्णयन् स्वधनुष्कोट्या गिरिकूटानि राजराट् । भूमण्डलमिदं वैन्य: प्रायश्चक्रे समं विभु: ॥ २९ ॥
ਫਿਰ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਨੁੱਖ ਦੀ ਨੋਕ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉਬੜ-ਖਾਬੜ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਭੂਮੰਡਲ ਲਗਭਗ ਸਮ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 30
अथास्मिन् भगवान् वैन्य: प्रजानां वृत्तिद: पिता । निवासान् कल्पयां चक्रे तत्र तत्र यथार्हत: ॥ ३० ॥
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਵੈਨ੍ਯ ਪૃਥੂ ਪ੍ਰਜਾ ਲਈ ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਕੰਮ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ। ਧਰਤੀ ਸਮਤਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਜਿਵੇਂ ਉਚਿਤ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ-ਥਾਵਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 31
ग्रामान् पुर: पत्तनानि दुर्गाणि विविधानि च । घोषान् व्रजान् सशिबिरानाकरान् खेटखर्वटान् ॥ ३१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪੱਤਨ ਵਸਾਏ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣਾਏ; ਗੋਪਾਲਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਬਾੜੇ, ਰਾਜਸੀ ਡੇਰਿਆਂ ਦੇ ਥਾਂ, ਖਾਣਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।
Verse 32
प्राक्पृथोरिह नैवैषा पुरग्रामादिकल्पना । यथासुखं वसन्ति स्म तत्र तत्राकुतोभया: ॥ ३२ ॥
ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਸ਼ਹਿਰ-ਪਿੰਡ ਆਦਿ ਦੀ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲੋਕ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੁਵਿਧਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੱਥੇ-ਤਿੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ; ਪਰ ਪૃਥੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣੀ।
Frequently Asked Questions
Pṛthu’s anger arises from famine-like conditions—earth’s produce is withheld. Bhūmi-devī explains the moral cause: when rulers and people become nondevotees and consume grains for sense gratification, neglecting yajña and dharma, they effectively become thieves of nature’s gifts. Since grains were meant to support sacrifice and regulated living, she concealed seeds to prevent further misuse. The episode teaches that prosperity is not merely a natural accident but a dharma-governed trust.
The earth is portrayed as a cow whose yield depends on the correct relationship: a calf (object of affection), a pot (capacity/discipline), and a milker (qualified agent). Symbolically, it means nature yields abundance when approached through proper adhikāra and śāstric method—regulated extraction, gratitude, and yajña—rather than exploitation. Different beings obtain different ‘milks’ because each has distinct desires and karmic dispositions, yet all depend on the same earth.
Pṛthu Mahārāja uses Svāyambhuva Manu as the calf when milking grains and herbs. Manu represents lawful human order (Manvantara-dharma). The teaching is that human prosperity should be anchored in Manu’s dharmic framework—social regulation, sacrifice, and responsibility—so that the earth’s resources become sustaining rather than corrupting.
The sages, with Bṛhaspati as calf, extract Vedic knowledge to purify speech, mind, and hearing. The ‘pot of senses’ indicates that learning is received through disciplined sense engagement—especially śravaṇa (hearing). When senses are made fit vessels (controlled and sanctified), Vedic wisdom becomes nourishing rather than merely informational.
Leveling the earth enables stable agriculture and water retention after rains, supporting reliable food production. Founding planned settlements—villages, forts, pastures, mining and agricultural towns—shows rājadharma in practice: governance includes infrastructure, land use planning, and equitable livelihood systems. The Bhāgavatam presents civilization-building as sacred service when it protects beings and supports yajña and ethical prosperity.