Adhyaya 7
Kūrma Supports Mandara; Hālahala Appears; Śiva Becomes Nīlakaṇṭha
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਈ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ ਮਿਲ ਕੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਮਥਨ ਦੀ ਰੱਸੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਥਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਭਤਾ ਦੇ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਦੈਤ ਸੱਪ ਦਾ ‘ਅੱਗਲਾ ਭਾਗ’ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਜਿਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਪੂੰਛ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉਲਟੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਸਰਾ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਮੰਦਰ ਡੁੱਬਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਕੂਰਮਾਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜ ਟਿਕਾ ਕੇ ਮਥਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵ–ਰਜ–ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਬਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਉੱਪਰੋਂ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ, ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਾਹਲ ਵਿਸ਼ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤੇ ਕੈਲਾਸ ਜਾ ਕੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਤੇ ਪਰਾਤਪਰਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਧਰਮ ਨਾਲ, ਸਤੀ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਵਿਸ਼ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਕੰਠ ਨੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਨੀਲਕੰਠ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਉਤਪੱਤੀਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच ते नागराजमामन्त्र्य फलभागेन वासुकिम् । परिवीय गिरौ तस्मिन् नेत्रमब्धिं मुदान्विता: । आरेभिरे सुरा यत्ता अमृतार्थे कुरूद्वह ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਨਾਗਰਾਜ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਗੇੜੇ ਲਪੇਟ ਕੇ ਰੱਸੀ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦਾ ਮਥਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 2
हरि: पुरस्ताज्जगृहे पूर्वं देवास्ततोऽभवन् ॥ २ ॥
ਅਜਿਤ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨੇ ਸੱਪ ਦੇ ਅੱਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਫੜਿਆ; ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਗਏ।
Verse 3
तन्नैच्छन् दैत्यपतयो महापुरुषचेष्टितम् । न गृह्णीमो वयं पुच्छमहेरङ्गममङ्गलम् । स्वाध्यायश्रुतसम्पन्ना: प्रख्याता जन्मकर्मभि: ॥ ३ ॥
ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਨੇਤਿਆਂ ਨੇ ਮਹਾਪੁਰਖ ਦੀ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—‘ਅਸੀਂ ਸੱਪ ਦੀ ਅਮੰਗਲ ਪੂੰਛ ਨਹੀਂ ਫੜਾਂਗੇ; ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਅੱਗਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਫੜਾਂਗੇ।’ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗਲਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਗਣ ਲੱਗੇ।
Verse 4
इति तूष्णीं स्थितान्दैत्यान् विलोक्य पुरुषोत्तम: । स्मयमानो विसृज्याग्रं पुच्छं जग्राह सामर: ॥ ४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੈਤ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਅਤ ਸਮਝ ਕੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਮੁਸਕੁਰਾਏ। ਬਿਨਾ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗਲਾ ਹਿੱਸਾ ਛੱਡ ਕੇ ਸੱਪ ਦੀ ਪੂੰਛ ਫੜ ਲਈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਲਏ।
Verse 5
कृतस्थानविभागास्त एवं कश्यपनन्दना: । ममन्थु: परमं यत्ता अमृतार्थं पयोनिधिम् ॥ ५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਪ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਥਾਂ ਵੰਡ ਕੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ—ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਈ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 6
मथ्यमानेऽर्णवे सोऽद्रिरनाधारो ह्यपोऽविशत् । ध्रियमाणोऽपि बलिभिर्गौरवात् पाण्डुनन्दन ॥ ६ ॥
ਹੇ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ! ਜਦੋਂ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਥਣ ਦੀ ਲਾਠੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਆਸਰਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਭਾਰ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ ਉਸਨੂੰ ਫੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 7
ते सुनिर्विण्णमनस: परिम्लानमुखश्रिय: । आसन् स्वपौरुषे नष्टे दैवेनातिबलीयसा ॥ ७ ॥
ਦੈਵ ਦੀ ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ ਬਹੁਤ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਮੁਰਝਾ ਗਏ ਅਤੇ ਹੌਸਲਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।
Verse 8
विलोक्य विघ्नेशविधिं तदेश्वरो दुरन्तवीर्योऽवितथाभिसन्धि: । कृत्वा वपु: कच्छपमद्भुतं महत् प्रविश्य तोयं गिरिमुज्जहार ॥ ८ ॥
ਉਸ ਵਿਘਨਮਈ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਭੂ—ਅਸੀਮ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਅਤੇ ਅਚੂਤ ਸੰਕਲਪ ਵਾਲੇ—ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੱਛਪ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।
Verse 9
तमुत्थितं वीक्ष्य कुलाचलं पुन: समुद्यता निर्मथितुं सुरासुरा: । दधार पृष्ठेन स लक्षयोजन- प्रस्तारिणा द्वीप इवापरो महान् ॥ ९ ॥
ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਉੱਠਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ ਫਿਰ ਮਥਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਪਹਾੜ ਉਸ ਮਹਾਨ ਕੱਛਪ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਗਿਆ, ਜੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਾਨੋ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਟਾਪੂ ਸੀ।
Verse 10
सुरासुरेन्द्रैर्भुजवीर्यवेपितं परिभ्रमन्तं गिरिमङ्ग पृष्ठत: । बिभ्रत् तदावर्तनमादिकच्छपो मेनेऽङ्गकण्डूयनमप्रमेय: ॥ १० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭੁਜਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਅਦਭੁਤ ਕੱਛਪ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਘੁਮਾਇਆ। ਉਸ ਆਦਿ ਕੱਛਪ ਨੇ ਇਸ ਘੁੰਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਖੁਜਲਾਉਣ ਵਰਗਾ ਮੰਨ ਕੇ ਮਿੱਠਾ ਸੁਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ।
Verse 11
तथासुरानाविशदासुरेण रूपेण तेषां बलवीर्यमीरयन् । उद्दीपयन् देवगणांश्च विष्णु- र्दैवेन नागेन्द्रमबोधरूप: ॥ ११ ॥
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਜੋਗੁਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਤੋਗੁਣ ਅਤੇ ਨਾਗਰਾਜ ਵਾਸੁਕੀ ਵਿੱਚ ਤਮੋਗੁਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਜਗਾਇਆ ਅਤੇ ਬਲ-ਵੀਰਤਾ ਵਧਾਈ।
Verse 12
उपर्यगेन्द्रं गिरिराडिवान्य आक्रम्य हस्तेन सहस्रबाहु: । तस्थौ दिवि ब्रह्मभवेन्द्रमुख्यै- रभिष्टुवद्भि: सुमनोऽभिवृष्ट: ॥ १२ ॥
ਤਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਇੱਕ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਥਾਂਮ ਲਿਆ। ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ।
Verse 13
उपर्यधश्चात्मनि गोत्रनेत्रयो: परेण ते प्राविशता समेधिता: । ममन्थुरब्धिं तरसा मदोत्कटा महाद्रिणा क्षोभितनक्रचक्रम् ॥ १३ ॥
ਪਹਾੜ ਦੇ ਉੱਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਵਾਸੁਕੀ ਤੇ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਈ ਉਨਮੱਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਥਣ ਲੱਗੇ। ਸਮੁੰਦਰ ਇੰਨਾ ਖੌਲਿਆ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛ ਘਬਰਾਏ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਥਨ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।
Verse 14
अहीन्द्रसाहस्रकठोरदृङ्मुख- श्वासाग्निधूमाहतवर्चसोऽसुरा: । पौलोमकालेयबलील्वलादयो दवाग्निदग्धा: सरला इवाभवन् ॥ १४ ॥
ਵਾਸੁਕੀ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੇਤਰ ਅਤੇ ਮੁਖ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਮੁਖਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਧੂੰਆ ਅਤੇ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਪੌਲੋਮ, ਕਾਲੇਯ, ਬਲੀ, ਇਲਵਲ ਆਦਿ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਝੁਲਸਾਉਣ ਲੱਗੀ। ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੇ ਸਰਲ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬੇਬਲ ਹੋ ਗਏ।
Verse 15
देवांश्च तच्छ्वासशिखाहतप्रभान् धूम्राम्बरस्रग्वरकञ्चुकाननान् । समभ्यवर्षन्भगवद्वशा घना ववु: समुद्रोर्म्युपगूढवायव: ॥ १५ ॥
ਵਾਸੁਕੀ ਦੀ ਸੜਦੀ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ, ਮਾਲਾਵਾਂ, ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਕਾਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਬੱਦਲ ਛਾ ਗਏ, ਮੂਸਲਾਧਾਰ ਮੀਂਹ ਵਰਸਿਆ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਜਲਕਣ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਠੰਢੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਚੱਲੀਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਮਿਲੀ।
Verse 16
मथ्यमानात् तथा सिन्धोर्देवासुरवरूथपै: । यदा सुधा न जायेत निर्ममन्थाजित: स्वयम् ॥ १६ ॥
ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜਤਨ ਨਾਲ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਿਆ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ, ਤਦ ਅਜਿਤ—ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ—ਆਪ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 17
मेघश्याम: कनकपरिधि: कर्णविद्योतविद्यु- न्मूर्ध्नि भ्राजद्विलुलितकच: स्रग्धरो रक्तनेत्र: । जैत्रैर्दोर्भिर्जगदभयदैर्दन्दशूकं गृहीत्वा मथ्नन् मथ्ना प्रतिगिरिरिवाशोभताथो धृताद्रि: ॥ १७ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਆਮ ਸਨ; ਪੀਤਾਂਬਰ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਕੁੰਡਲ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ; ਕੇਸ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ; ਗਲ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਗੁਲਾਬੀ ਲਾਲ। ਜਗਤ ਨੂੰ ਅਭੈ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜੇਤੂ, ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਮਥਣ ਦੀ ਡੰਡੀ ਬਣਾ ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਇੰਦ੍ਰਨੀਲ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਭਦੇ ਦਿਸੇ।
Verse 18
निर्मथ्यमानादुदधेरभूद्विषं महोल्बणं हालहलाह्वमग्रत: । सम्भ्रान्तमीनोन्मकराहिकच्छपात् तिमिद्विपग्राहतिमिङ्गिलाकुलात् ॥ १८ ॥
ਜਦੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ‘ਹਾਲਾਹਲ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ ਨਿਕਲਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਮੱਛੀਆਂ, ਮਕਰ, ਸੱਪ ਤੇ ਕੱਛਪ ਘਬਰਾਏ; ਸਮੁੰਦਰ ਬਹੁਤ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਿਮੀ, ਜਲਹਾਥੀ, ਗ੍ਰਾਹ ਤੇ ਤਿਮਿੰਗਿਲ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਜਲਚਰ ਵੀ ਉੱਪਰ ਆ ਗਏ।
Verse 19
तदुग्रवेगं दिशि दिश्युपर्यधो विसर्पदुत्सर्पदसह्यमप्रति । भीता: प्रजा दुद्रुवुरङ्ग सेश्वरा अरक्ष्यमाणा: शरणं सदाशिवम् ॥ १९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਅਸਹਿਣਯ ਤੇ ਅਰੋਕਿਆ ਵਿਸ਼ ਉੱਪਰ-ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਵੇਗ ਨਾਲ ਫੈਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਤਦ ਡਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਅਤੇ ਖੁਦ ਈਸ਼ਵਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੇਸਹਾਰਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਕੋਲ ਦੌੜੇ।
Verse 20
विलोक्य तं देववरं त्रिलोक्या भवाय देव्याभिमतं मुनीनाम् । आसीनमद्रावपवर्गहेतो- स्तपो जुषाणं स्तुतिभि: प्रणेमु: ॥ २० ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕੈਲਾਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਭਵਾਨੀ ਸਮੇਤ ਬੈਠੇ ਦੇਵਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ। ਮੁਕਤੀ-ਕਾਮੀ ਮੁਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 21
श्रीप्रजापतय ऊचु: देवदेव महादेव भूतात्मन् भूतभावन । त्राहि न: शरणापन्नांस्त्रैलोक्यदहनाद् विषात् ॥ २१ ॥
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਦੇਵਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ, ਹੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਗਲ ਦੇ ਕਾਰਣ! ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
Verse 22
त्वमेक: सर्वजगत ईश्वरो बन्धमोक्षयो: । तं त्वामर्चन्ति कुशला: प्रपन्नार्तिहरं गुरुम् ॥ २२ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ। ਜੋ ਆਤਮ-ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹਨ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਰਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 23
गुणमय्या स्वशक्त्यास्य सर्गस्थित्यप्ययान्विभो । धत्से यदा स्वदृग् भूमन्ब्रह्मविष्णुशिवाभिधाम् ॥ २३ ॥
ਹੇ ਵਿਭੋ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਗੁਣਮਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਹੇ ਸਵ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ—ਇਹ ਨਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋ।
Verse 24
त्वं ब्रह्म परमं गुह्यं सदसद्भावभावनम् । नानाशक्तिभिराभातस्त्वमात्मा जगदीश्वर: ॥ २४ ॥
ਤੁਸੀਂ ਪਰਮ ਗੁਹ੍ਯ, ਸਵ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹੋ—ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਕਾਰਣ। ਅਨੇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਆਤਮਾ ਹੋ।
Verse 25
त्वं शब्दयोनिर्जगदादिरात्मा प्राणेन्द्रियद्रव्यगुण: स्वभाव: । काल: क्रतु: सत्यमृतं च धर्म- स्त्वय्यक्षरं यत् त्रिवृदामनन्ति ॥ २५ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਵੇਦ-ਵਾਣੀ ਦੇ ਆਦਿ ਸਰੋਤ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਜਗਤ ਦੇ ਆਦਿ ਕਾਰਣ, ਪ੍ਰਾਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪੰਜ ਭੂਤ, ਤ੍ਰਿਗੁਣ ਅਤੇ ਮਹੱਤੱਤਵ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਨਾਤਨ ਕਾਲ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ‘ਸਤ੍ਯ’ ਤੇ ‘ਤ’ ਨਾਮਕ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਹੋ। ਅ-ਉ-ਮ ਤ੍ਰਿਵਰਣ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਆਸਰਾ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ॥੨੫॥
Verse 26
अग्निर्मुखं तेऽखिलदेवतात्मा क्षितिं विदुर्लोकभवाङ्घ्रिपङ्कजम् । कालं गतिं तेऽखिलदेवतात्मनो दिशश्च कर्णौ रसनं जलेशम् ॥ २६ ॥
ਹੇ ਅਖਿਲ ਦੇਵਤਾਤਮਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ! ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਅੱਗ ਤੁਹਾਡਾ ਮੁਖ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨ; ਕਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਗਤੀ ਹੈ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੰਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਲਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਵਰੁਣ ਤੁਹਾਡੀ ਜੀਭ ਹੈ॥੨੬॥
Verse 27
नाभिर्नभस्ते श्वसनं नभस्वान् सूर्यश्च चक्षूंषि जलं स्म रेत: । परावरात्माश्रयणं तवात्मा सोमो मनो द्यौर्भगवन् शिरस्ते ॥ २७ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਆਕਾਸ਼ ਤੁਹਾਡੀ ਨਾਭੀ ਹੈ, ਵਾਯੂ ਤੁਹਾਡਾ ਸ਼ਵਾਸ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਤੁਹਾਡੇ ਨੇਤਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਲ ਤੁਹਾਡਾ ਵੀਰਜ ਹੈ। ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ। ਚੰਦਰਦੇਵ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਯੁਲੋਕ ਤੁਹਾਡਾ ਸਿਰ ਹੈ॥੨੭॥
Verse 28
कुक्षि: समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घा रोमाणि सर्वौषधिवीरुधस्ते । छन्दांसि साक्षात् तव सप्त धातव- स्त्रयीमयात्मन् हृदयं सर्वधर्म: ॥ २८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਤ੍ਰਯੀ—ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਰੂਪ ਹੋ। ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਤੁਹਾਡੀ ਕੁੱਖ ਹਨ, ਪਹਾੜ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਬਨਸਪਤੀਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦੇਹ ਦੇ ਰੋਮ ਹਨ। ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਆਦਿ ਛੰਦ ਤੁਹਾਡੇ ਦੇਹ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਧਾਤਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਮਰਮ ਹੈ॥੨੮॥
Verse 29
मुखानि पञ्चोपनिषदस्तवेश यैस्त्रिंशदष्टोत्तरमन्त्रवर्ग: । यत् तच्छिवाख्यं परमात्मतत्त्वं देव स्वयंज्योतिरवस्थितिस्ते ॥ २९ ॥
ਹੇ ਈਸ਼! ਪੰਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਤੁਹਾਡੇ ਪੰਜ ਮੁਖ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਠੱਤੀ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਮੂਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਦੇਵ! ‘ਸ਼ਿਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕੀਰਤਿਤ ਤੁਹਾਡਾ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਤੱਤਵ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਥਿਤ ਹੋ॥੨੯॥
Verse 30
छाया त्वधर्मोर्मिषु यैर्विसर्गो नेत्रत्रयं सत्त्वरजस्तमांसि । साङ्ख्यात्मन: शास्त्रकृतस्तवेक्षा छन्दोमयो देव ऋषि: पुराण: ॥ ३० ॥
ਹੇ ਦੇਵ! ਅਧਰਮ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਛਾਂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਅਧਾਰਮਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੱਤਵ, ਰਜ, ਤਮ—ਇਹ ਤੇਰੇ ਤਿੰਨ ਨੇਤਰ ਹਨ। ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸਾਰਾ ਵੇਦਿਕ ਵਾਣੀ-ਭੰਡਾਰ ਤੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਰਚੇ।
Verse 31
न ते गिरित्राखिललोकपाल- विरिञ्चवैकुण्ठसुरेन्द्रगम्यम् । ज्योति: परं यत्र रजस्तमश्च सत्त्वं न यद् ब्रह्म निरस्तभेदम् ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਗਿਰੀਸ਼! ਜਿੱਥੇ ਪਰਮ ਜੋਤਿ-ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸੱਤਵ-ਰਜ-ਤਮ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ; ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਪਾਲ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭੇਦ-ਰਹਿਤ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵੈਕੁੰਠਨਾਥ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸੁਰੇਂਦਰ ਮਹੇਂਦਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ।
Verse 32
कामाध्वरत्रिपुरकालगराद्यनेक- भूतद्रुह: क्षपयत: स्तुतये न तत् ते । यस्त्वन्तकाल इदमात्मकृतं स्वनेत्र- वह्निस्फुलिङ्गशिखया भसितं न वेद ॥ ३२ ॥
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਤੇਰੇ ਨੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਤੇ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਇਸ ਤੇਰੀ ਹੀ ਬਣਾਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਵੀ ਤੂੰ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਫਿਰ ਦਕਸ਼-ਯਜ੍ਞ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਸੁਰ ਅਤੇ ਕਾਲਕੂਟ ਵਿਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਤਾਂ ਕੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ! ਐਸੇ ਕਰਤੱਬ ਤੇਰੀ ਸਤੁਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਹੀਂ।
Verse 33
ये त्वात्मरामगुरुभिर्हृदि चिन्तिताङ्घ्रि- द्वन्द्वं चरन्तमुमया तपसाभितप्तम् । कत्थन्त उग्रपरुषं निरतं श्मशाने ते नूनमूतिमविदंस्तव हातलज्जा: ॥ ३३ ॥
ਜੋ ਆਤਮਾਰਾਮ ਮਹਾਪੁਰਖ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਤੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਉਮਾ ਨਾਲ ਚਲਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਕਾਮੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਉਗਰ ਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬੇਸ਼ਰਮ ਹਨ; ਤੇਰੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ।
Verse 34
तत् तस्य ते सदसतो: परत: परस्य नाञ्ज: स्वरूपगमने प्रभवन्ति भूम्न: । ब्रह्मादय: किमुत संस्तवने वयं तु तत्सर्गसर्गविषया अपि शक्तिमात्रम् ॥ ३४ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਚਲ-ਅਚਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਾਤਪਰ ਤੇਰੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣਨਾ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਤੁਤੀ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ? ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਜੀਵ ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਜਿੰਨੀ ਸਮਰਥਾ ਸੀ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਭਾਵ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 35
एतत् परं प्रपश्यामो न परं ते महेश्वर । मृडनाय हि लोकस्य व्यक्तिस्तेऽव्यक्तकर्मण: ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ! ਅਸੀਂ ਇਤਨਾ ਹੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੇਰਾ ਪਰਮ ਸਰੂਪ ਸਾਡੇ ਲਈ ਅਗੋਚਰ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੰਗਲ ਤੇ ਸੁਖ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤੇਰੇ ਕਰਮ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ।
Verse 36
श्रीशुक उवाच तद्वीक्ष्य व्यसनं तासां कृपया भृशपीडित: । सर्वभूतसुहृद् देव इदमाह सतीं प्रियाम् ॥ ३६ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲਦੇ ਵਿਸ਼ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸੁਹਿਰਦ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਅਤਿ ਦ੍ਰਵਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਿਯਾ ਸਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੇ।
Verse 37
श्रीशिव उवाच अहो बत भवान्येतत् प्रजानां पश्य वैशसम् । क्षीरोदमथनोद्भूतात् कालकूटादुपस्थितम् ॥ ३७ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਹੋ ਭਵਾਨੀ! ਵੇਖੋ, ਖੀਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮਥਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਾਲਕੂਟ ਵਿਸ਼ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਜਾ ਕਿੰਨੇ ਭਿਆਨਕ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ ਹੈ।
Verse 38
आसां प्राणपरीप्सूनां विधेयमभयं हि मे । एतावान्हि प्रभोरर्थो यद् दीनपरिपालनम् ॥ ३८ ॥
ਜੀਵਨ ਲਈ ਜੂਝ ਰਹੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭੈ ਦੇਣਾ ਮੇਰਾ ਕਰਤੱਬ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਾਲਕ ਦਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੁਖੀ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
Verse 39
प्राणै: स्वै: प्राणिन: पान्ति साधव: क्षणभङ्गुरै: । बद्धवैरेषु भूतेषु मोहितेष्वात्ममायया ॥ ३९ ॥
ਆਮ ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਾਧੂ-ਭਗਤ ਆਪਣੇ ਛਣਭੰਗੁਰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਜੋਖ਼ਮ ਲੈ ਕੇ ਵੀ, ਵੈਰ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 40
पुंस: कृपयतो भद्रे सर्वात्मा प्रीयते हरि: । प्रीते हरौ भगवति प्रीयेऽहं सचराचर: । तस्मादिदं गरं भुञ्जे प्रजानां स्वस्तिरस्तु मे ॥ ४० ॥
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ ਭਵਾਨੀ! ਪਰਉਪਕਾਰ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਰਵਾਤਮਾ ਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਰੀ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ, ਸਾਰੇ ਚਰਾਚਰ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਵੀ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ।
Verse 41
श्रीशुक उवाच एवमामन्त्र्य भगवान्भवानीं विश्वभावन: । तद् विषं जग्धुमारेभे प्रभावज्ञान्वमोदत ॥ ४१ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਵਾਨੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼੍ਵਭਾਵਨ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ ਪੀਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਭਵਾਨੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।
Verse 42
तत: करतलीकृत्य व्यापि हालाहलं विषम् । अभक्षयन्महादेव: कृपया भूतभावन: ॥ ४२ ॥
ਫਿਰ ਭੂਤਭਾਵਨ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਲਾਹਲ ਵਿਸ਼ ਆਪਣੀ ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਾ ਹੀ ਪੀ ਲਿਆ।
Verse 43
तस्यापि दर्शयामास स्ववीर्यं जलकल्मष: । यच्चकार गले नीलं तच्च साधोर्विभूषणम् ॥ ४३ ॥
ਦੁੱਧ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦਿਖਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਲੇ ਉੱਤੇ ਨੀਲੀ ਲਕੀਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਉਹੀ ਨੀਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੁਣ ਉਸ ਸਾਧੂ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
तप्यन्ते लोकतापेन साधव: प्रायशो जना: । परमाराधनं तद्धि पुरुषस्याखिलात्मन: ॥ ४४ ॥
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਧੂ ਜਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਦ੍ਰਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਅਖਿਲਾਤਮਾ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਆਰਾਧਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 45
निशम्य कर्म तच्छम्भोर्देवदेवस्य मीढुष: । प्रजा दाक्षायणी ब्रह्मा वैकुण्ठश्च शशंसिरे ॥ ४५ ॥
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਤੇ ਵਰਦਾਤਾ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਇਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਦਾਕਸ਼ਾਇਣੀ ਭਵਾਨੀ, ਪ੍ਰਜਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵੈਕੁੰਠਨਾਥ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਸਭ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ।
Verse 46
प्रस्कन्नं पिबत: पाणेर्यत् किञ्चिज्जगृहु: स्म तत् । वृश्चिकाहिविषौषध्यो दन्दशूकाश्च येऽपरे ॥ ४६ ॥
ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵਿਸ਼ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਿਸ਼ ਡਿੱਗ ਕੇ ਫੈਲ ਗਿਆ, ਉਹ ਬਿਛੂ, ਨਾਗ, ਵਿਸ਼ੈਲੀ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਦੰਸ਼ੀ ਜੀਵ ਪੀ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
The asuras sought the ‘auspicious’ front out of pride in status and ritual calculation, rejecting the tail as inauspicious. In the churning, Vāsuki’s fiery breath and smoke primarily afflicted the demons near the head, draining their strength—showing how adharmic motivation converts ‘auspiciousness’ into suffering under the Lord’s higher arrangement.
Kūrma-avatāra embodies rakṣā and līlā: when the cosmic enterprise collapses (Mandara sinks), the Lord becomes the very support (ādhāra) of the work. The mountain’s rotation becomes ‘scratching’ pleasure to Him, teaching that what is burden for worlds is effortless play for Bhagavān, while still being real protection for creation.
Hālahala emerges from the Ocean of Milk as the first result of intense churning. The narrative teaches a moral-cosmic sequence: purification and boons often follow the surfacing of latent toxicity. The Lord’s plan allows danger to manifest so that dharma (Śiva’s protective sacrifice) and divine dependence (seeking shelter) are revealed before amṛta appears.
Although Viṣṇu is present, the devas approach Sadāśiva because Śiva’s cosmic role includes bearing and neutralizing destructive forces, and because devotion in the Bhāgavata honors the Lord’s devotees as empowered protectors. The episode also establishes Śiva’s unique compassion and his service to Hari’s larger purpose.
Śiva, capable of containing cosmic dissolution energies, takes the poison into his palm and drinks it; its potency manifests as a blue mark on his throat rather than killing him. Nīlakaṇṭha (‘blue-throated’) becomes a theological symbol: voluntary acceptance of suffering for universal welfare is the highest worship of Hari present in all hearts, and Śiva’s ‘scar’ becomes an ornament of compassion.