Adhyaya 2
Trikūṭa Mountain, Ṛtumat Garden, and the Beginning of Gajendra’s Crisis
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਚੋਟੀਆਂ, ਰਤਨਮਈ ਘਾਟੀਆਂ, ਝਰਨੇ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਵਾਸੀ। ਫਿਰ ਵਰੁਣਦੇਵ ਦੇ ਸਰਬ-ਰਿਤੂ ਬਾਗ ‘ਤੁਮਤ’ ਅਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਮਹਾਨ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਘਟਨਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਗਜੇਂਦ੍ਰ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਪਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮਾਇਆ ਹੇਠ ਦੇਹ-ਆਸਕਤੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ। ਦੈਵ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਇਕ ਬਲਵਾਨ ਮਗਰਮੱਛ ਗਜੇਂਦ੍ਰ ਦਾ ਪੈਰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਭਿਆਨਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਗਰਮੱਛ ਦਾ ਬਲ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਜੇਂਦ੍ਰ ਦਾ ਘਟਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਗਜੇਂਦ੍ਰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਹੀ ਸਰਬ-ਸ਼ਰਨ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਸੰਕਟ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਹਸਤਖੇਪ ਲਈ ਮੰਚ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच आसीद् गिरिवरो राजंस्त्रिकूट इति विश्रुत: । क्षीरोदेनावृत: श्रीमान्योजनायुतमुच्छ्रित: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਸੀ। ਉਹ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਹੁਤ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਅਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਸੀ।
Verse 2
तावता विस्तृत: पर्यक्त्रिभि: शृङ्गै: पयोनिधिम् । दिश: खं रोचयन्नास्ते रौप्यायसहिरण्मयै: ॥ २ ॥ अन्यैश्च ककुभ: सर्वा रत्नधातुविचित्रितै: । नानाद्रुमलतागुल्मैर्निर्घोषैर्निर्झराम्भसाम् ॥ ३ ॥
ਉਹ ਪਹਾੜ ਉਤਨਾ ਹੀ ਲੰਮਾ-ਚੌੜਾ ਸੀ। ਲੋਹੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸ਼ਿਖਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਹੋਰ ਕਈ ਚੋਟੀਆਂ ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਨਾਨਾ ਦਰੱਖਤਾਂ, ਬੇਲਾਂ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ; ਅਤੇ ਝਰਨਿਆਂ ਦੇ ਜਲ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਗੂੰਜ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੀ ਸੀ।
Verse 3
तावता विस्तृत: पर्यक्त्रिभि: शृङ्गै: पयोनिधिम् । दिश: खं रोचयन्नास्ते रौप्यायसहिरण्मयै: ॥ २ ॥ अन्यैश्च ककुभ: सर्वा रत्नधातुविचित्रितै: । नानाद्रुमलतागुल्मैर्निर्घोषैर्निर्झराम्भसाम् ॥ ३ ॥
ਉਹ ਪਹਾੜ ਉਤਨਾ ਹੀ ਲੰਮਾ-ਚੌੜਾ ਸੀ। ਲੋਹੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸ਼ਿਖਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਹੋਰ ਕਈ ਚੋਟੀਆਂ ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਨਾਨਾ ਦਰੱਖਤਾਂ, ਬੇਲਾਂ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ; ਅਤੇ ਝਰਨਿਆਂ ਦੇ ਜਲ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਗੂੰਜ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੀ ਸੀ।
Verse 4
स चावनिज्यमानाङ्घ्रि: समन्तात् पयऊर्मिभि: । करोति श्यामलां भूमिं हरिन्मरकताश्मभि: ॥ ४ ॥
ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਖੀਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਦਾ ਧੋਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਰੇ ਮਰਕਤ ਪੱਥਰਾਂ ਕਰਕੇ ਅੱਠੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਸ਼ਿਆਮਲ-ਹਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 5
सिद्धचारणगन्धर्वैर्विद्याधरमहोरगै: । किन्नरैरप्सरोभिश्च क्रीडद्भिर्जुष्टकन्दर: ॥ ५ ॥
ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਸਿੱਧਾਂ, ਚਾਰਣਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ, ਮਹੋਰਗਾਂ (ਨਾਗਾਂ), ਕਿੰਨਰਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਉੱਥੇ ਰਮਣ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 6
यत्र सङ्गीतसन्नादैर्नदद्गुहममर्षया । अभिगर्जन्ति हरय: श्लाघिन: परशङ्कया ॥ ६ ॥
ਜਿੱਥੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ‘ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘ ਦੂਜੇ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗੱਜਣ ਦਾ ਭਰਮ ਕਰਕੇ ਅਸਹਿਣ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਗੱਜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 7
नानारण्यपशुव्रातसङ्कुलद्रोण्यलङ्कृत: । चित्रद्रुमसुरोद्यानकलकण्ठविहङ्गम: ॥ ७ ॥
ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲੇ ਵਿਲੱਖਣ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਚਹਿਕਦੇ ਸਨ।
Verse 8
सरित्सरोभिरच्छोदै: पुलिनैर्मणिवालुकै: । देवस्त्रीमज्जनामोदसौरभाम्ब्वनिलैर्युत: ॥ ८ ॥
ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਹਾੜ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰੇਤ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਵਰਗੇ ਛੋਟੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਾਣੀ ਸਫ਼ਟਿਕ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਸੀ; ਜਦੋਂ ਦੇਵ-ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਪਾਣੀ ਤੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਮਹਿਕਾ ਕੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਰਸਭਰਿਆ ਕਰ ਦਿੰਦੀ।
Verse 9
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਦੀ ਇੱਕ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਭਗਤ ਵਰੁਣ ਦਾ ‘ਤੁਮਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਬਾਗ ਸੀ, ਜੋ ਦੇਵ-ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਸਥਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਗ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਿਵ੍ਯ, ਸਦਾ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ—ਮੰਦਾਰ, ਪਾਰਿਜਾਤ, ਪਾਟਲ, ਅਸ਼ੋਕ, ਚੰਪਕ; ਚੂਤ, ਪਿਯਾਲ, ਪਨਸ, ਆਮ, ਆਮ੍ਰਾਤਕ, ਕ੍ਰਮੁਕ (ਸੁਪਾਰੀ), ਨਾਰਿਕੇਲ, ਖਜੂਰ, ਬੀਜਪੂਰਕ (ਅਨਾਰ); ਮਧੂਕ, ਸ਼ਾਲ, ਤਾਲ, ਤਮਾਲ, ਅਸਨ, ਅਰਜੁਨ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਉਦੁੰਬਰ, ਪਲਕਸ਼, ਵਟ, ਕਿੰਸ਼ੁਕ, ਚੰਦਨ; ਅਤੇ ਪਿਚੁਮਰਦ, ਕੋਵਿਦਾਰ, ਸਰਲ, ਦੇਵਦਾਰੂ, ਦ੍ਰਾਕਸ਼, ਇਖ਼ਸ਼ੂ, ਰੰਭਾ (ਕੇਲਾ), ਜੰਬੂ, ਬਦਰੀ, ਅਕਸ਼, ਅਭਯਾ, ਆਮਲਕੀ ਵੀ ਸਨ।
Verse 10
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਦੀ ਇੱਕ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਭਗਤ ਵਰੁਣ ਦਾ ‘ਤੁਮਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਬਾਗ ਸੀ, ਜੋ ਦੇਵ-ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਸਥਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਗ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਿਵ੍ਯ, ਸਦਾ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ—ਮੰਦਾਰ, ਪਾਰਿਜਾਤ, ਪਾਟਲ, ਅਸ਼ੋਕ, ਚੰਪਕ; ਚੂਤ, ਪਿਯਾਲ, ਪਨਸ, ਆਮ, ਆਮ੍ਰਾਤਕ, ਕ੍ਰਮੁਕ, ਨਾਰਿਕੇਲ, ਖਜੂਰ, ਬੀਜਪੂਰਕ; ਮਧੂਕ, ਸ਼ਾਲ, ਤਾਲ, ਤਮਾਲ, ਅਸਨ, ਅਰਜੁਨ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਉਦੁੰਬਰ, ਪਲਕਸ਼, ਵਟ, ਕਿੰਸ਼ੁਕ, ਚੰਦਨ; ਅਤੇ ਪਿਚੁਮਰਦ, ਕੋਵਿਦਾਰ, ਸਰਲ, ਦੇਵਦਾਰੂ, ਦ੍ਰਾਕਸ਼, ਇਖ਼ਸ਼ੂ, ਰੰਭਾ, ਜੰਬੂ, ਬਦਰੀ, ਅਕਸ਼, ਅਭਯਾ, ਆਮਲਕੀ ਵੀ ਸਨ।
Verse 11
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੀ ਇੱਕ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ‘ਤੁਮਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਬਾਗ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਾਤਮਾ ਵਰੁਣਦੇਵ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਸਥਾਨ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਹਰ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ—ਮੰਦਾਰ, ਪਾਰਿਜਾਤ, ਪਾਟਲ, ਅਸ਼ੋਕ, ਚੰਪਕ, ਚੂਤ, ਪਿਯਾਲ, ਪਨਸ, ਆਮ ਆਦਿ—ਸਭ ਪਾਸੇ ਸ਼ੋਭਦੇ ਸਨ।
Verse 12
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
ਉਸ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਮਧੂਕ, ਸ਼ਾਲ, ਤਾਲ, ਤਮਾਲ, ਅਸਨ, ਅਰਜੁਨ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਉਦੁੰਬਰ, ਪਲਕਸ਼, ਵਟ, ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਰੁੱਖ ਵੀ ਸਨ। ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲ-ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਦਾ ਸਜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ; ਵਰੁਣਦੇਵ ਦਾ ਉਹ ਉਪਵਨ ਦੇਵ-ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਭੂਮੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।
Verse 13
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
ਉੱਥੇ ਅੰਗੂਰ, ਗੰਨਾ, ਕੇਲੇ, ਜੰਬੂ, ਬਦਰੀ, ਅਕਸ਼, ਅਭਯ ਅਤੇ ਆਂਵਲਾ ਆਦਿ ਵੀ ਸਨ; ਅਤੇ ਪਿਚੁਮਰਦ, ਕੋਵਿਦਾਰ, ਸਰਲ ਤੇ ਸੁਰਦਾਰੁ ਵਰਗੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੱਤ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ-ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਉਹ ਉਪਵਨ ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ੋਭਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 14
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
ਉਸ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਬਿਲਵ, ਕਪਿੱਥ, ਜੰਬੀਰ ਅਤੇ ਭੱਲਾਤਕ ਆਦਿ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਵਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਕਮਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੁਮੁਦ, ਉਤਪਲ, ਕਹਲਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਤਪਤ੍ਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਰੋਵਰ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਸੀ।
Verse 15
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
ਉਹ ਸਰੋਵਰ ਕੁਮੁਦ, ਉਤਪਲ, ਕਹਲਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਤਪਤ੍ਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਮਧੁ ਪੀ ਕੇ ਮੱਤੇ ਭੌਰੇ ਗੂੰਜਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਕਲਰਵ ਕਰਦੇ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਥਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨੋਹਰ ਸੀ।
Verse 16
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
ਉਸ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਰੋਵਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਕਮਲ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦ, ਉਤਪਲ, ਕਹਲਾਰ ਤੇ ਸ਼ਤਪਤ੍ਰ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਬਿਲਵ, ਕਪਿੱਥ, ਜੰਬੀਰ ਅਤੇ ਭੱਲਾਤਕ ਆਦਿ ਦਰੱਖ਼ਤ ਸਨ; ਮਧੁ ਪੀ ਕੇ ਮਸਤ ਭੌਰੇ ਗੂੰਜਦੇ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਕਲਰਵ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 17
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਕੱਛੂਆਂ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਹਿਲਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਮਲਾਂ ਤੋਂ ਝੜੇ ਪਰਾਗ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਰੋਵਰ ਚੌਫੇਰੇ ਕਦੰਬ, ਵੇਤਸ, ਨਲ, ਨੀਪ ਅਤੇ ਵੰਜੁਲਕ ਆਦਿ ਬੂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 18
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
ਉਹ ਸਰੋਵਰ ਚੌਫੇਰੇ ਕੁੰਦ, ਕੁਰੁਬਕ, ਅਸ਼ੋਕ, ਸ਼ਿਰੀਸ਼, ਕੂਟਜ, ਇੰਗੁਦ, ਕੁਬਜਕ ਅਤੇ ਸਵਰਨ-ਯੂਥੀ, ਨਾਗ, ਪੁੰਨਾਗ, ਜਾਤੀ ਆਦਿ ਫੁੱਲਦਾਰ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਅਨੇਕ ਸੁਗੰਧੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਕਿਨਾਰਾ ਵੀ ਮਨਮੋਹਕ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 19
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
ਮੱਲਿਕਾ, ਸ਼ਤਪਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਾਧਵੀ, ਜਾਲਕਾ ਆਦਿ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ। ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵੀ ਸਨ ਜੋ ਨਿੱਤ ਰੁੱਤ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਾ ਪਹਾੜ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।
Verse 20
तत्रैकदा तद्गिरिकाननाश्रय: करेणुभिर्वारणयूथपश्चरन् । सकण्टकं कीचकवेणुवेत्रवद् विशालगुल्मं प्ररुजन्वनस्पतीन् ॥ २० ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਹਥਿਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਰੋਵਰ ਵੱਲ ਘੁੰਮਣ ਨਿਕਲਿਆ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਂਟਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੀਚਕ, ਵੇਣੂ, ਵੇਤਸ ਆਦਿ ਬੇਲਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਤੋੜਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ।
Verse 21
यद्गन्धमात्राद्धरयो गजेन्द्रा व्याघ्रादयो व्यालमृगा: सखड्गा: । महोरगाश्चापि भयाद्द्रवन्ति सगौरकृष्णा: सरभाश्चमर्य: ॥ २१ ॥
ਉਸ ਗਜੇਂਦਰ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਗੰਧ ਪਾ ਕੇ ਹੀ ਹੋਰ ਹਾਥੀ, ਬਾਘ ਆਦਿ ਭਿਆਨਕ ਜਾਨਵਰ, ਸਿੰਘ, ਗੈਂਡੇ, ਵੱਡੇ ਸੱਪ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ‑ਕਾਲੇ ਸਰਭ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ; ਚਮਰੀ ਹਿਰਣ ਵੀ ਦੌੜ ਪਏ।
Verse 22
गोपुच्छशालावृकमर्कटाश्च । अन्यत्र क्षुद्रा हरिणा: शशादय- श्चरन्त्यभीता यदनुग्रहेण ॥ २२ ॥
ਉਸ ਗਜੇਂਦਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਲੋਮੜੀਆਂ, ਭੇੜੀਏ, ਭੈਂਸੇ, ਰਿੱਛ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਗੋਪੁੱਛ, ਸਹੇ, ਬਾਂਦਰ, ਖਰਗੋਸ਼, ਹੋਰ ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਛੋਟੇ ਜਾਨਵਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਨਿਡਰ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ; ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦੇ ਸਨ।
Verse 23
स घर्मतप्त: करिभि: करेणुभि- र्वृतो मदच्युत्करभैरनुद्रुत: । गिरिं गरिम्णा परित: प्रकम्पयन् निषेव्यमाणोऽलिकुलैर्मदाशनै: ॥ २३ ॥ सरोऽनिलं पङ्कजरेणुरूषितं जिघ्रन्विदूरान्मदविह्वलेक्षण: । वृत: स्वयूथेन तृषार्दितेन तत् सरोवराभ्यासमथागमद्द्रुतम् ॥ २४ ॥
ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਤਪਿਆ ਗਜਪਤੀ ਨਰ‑ਮਾਦਾ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮਦ ਟਪਕਾਉਂਦੇ ਬੱਚੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ‑ਪਿੱਛੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਭਾਰੀ ਦੇਹ ਨਾਲ ਉਹ ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਚੌਫੇਰੇ ਕੰਬਾਉਂਦਾ ਚੱਲਿਆ; ਮਧੁ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਉਸ ਦੇ ਮਦ ਦਾ ਆਸਵਾਦ ਕਰਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਆਈ ਕਮਲ‑ਪਰਾਗ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਸੁੰਘਦਾ, ਮਦ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਆਪਣੇ ਯੂਥ ਸਮੇਤ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 24
स घर्मतप्त: करिभि: करेणुभि- र्वृतो मदच्युत्करभैरनुद्रुत: । गिरिं गरिम्णा परित: प्रकम्पयन् निषेव्यमाणोऽलिकुलैर्मदाशनै: ॥ २३ ॥ सरोऽनिलं पङ्कजरेणुरूषितं जिघ्रन्विदूरान्मदविह्वलेक्षण: । वृत: स्वयूथेन तृषार्दितेन तत् सरोवराभ्यासमथागमद्द्रुतम् ॥ २४ ॥
ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਤਪਿਆ ਗਜਪਤੀ ਨਰ‑ਮਾਦਾ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮਦ ਟਪਕਾਉਂਦੇ ਬੱਚੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ‑ਪਿੱਛੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਭਾਰੀ ਦੇਹ ਨਾਲ ਉਹ ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਚੌਫੇਰੇ ਕੰਬਾਉਂਦਾ ਚੱਲਿਆ; ਮਧੁ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਉਸ ਦੇ ਮਦ ਦਾ ਆਸਵਾਦ ਕਰਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਆਈ ਕਮਲ‑ਪਰਾਗ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਸੁੰਘਦਾ, ਮਦ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਆਪਣੇ ਯੂਥ ਸਮੇਤ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 25
विगाह्य तस्मिन्नमृताम्बु निर्मलं हेमारविन्दोत्पलरेणुरूषितम् । पपौ निकामं निजपुष्करोद्धृत- मात्मानमद्भि: स्नपयन्गतक्लम: ॥ २५ ॥
ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਉਸ ਨਿਰਮਲ, ਠੰਢੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ‑ਸਮਾਨ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰਿਆ, ਜੋ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਮਲਾਂ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਉਤਪਲਾਂ ਦੇ ਪਰਾਗ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮਨ ਭਰ ਕੇ ਪਿਆ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 26
स पुष्करेणोद्धृतशीकराम्बुभि- र्निपाययन्संस्नपयन्यथा गृही । घृणी करेणु: करभांश्च दुर्मदो नाचष्ट कृच्छ्रं कृपणोऽजमायया ॥ २६ ॥
ਜਿਵੇਂ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਅਤਿ ਲਗਾਵ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਤਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਗਜੇਂਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਝੀਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹਥਿਨੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨ੍ਹਲਾਇਆ ਤੇ ਪਿਲਾਇਆ; ਇਸ ਕਠਿਨ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਕਸ਼ਟ ਨਾ ਸਮਝਿਆ।
Verse 27
तं तत्र कश्चिन्नृप दैवचोदितो ग्राहो बलीयांश्चरणे रुषाग्रहीत् । यदृच्छयैवं व्यसनं गतो गजो यथाबलं सोऽतिबलो विचक्रमे ॥ २७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੈਵ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਮਗਰਮੱਛ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗਜੇਂਦਰ ਦੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਫੜ ਬੈਠਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਚਾਨਕ ਆਈ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਤਾਕਤਵਰ ਹਾਥੀ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 28
तथातुरं यूथपतिं करेणवो विकृष्यमाणं तरसा बलीयसा । विचुक्रुशुर्दीनधियोऽपरे गजा: पार्ष्णिग्रहास्तारयितुं न चाशकन् ॥ २८ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਮਗਰਮੱਛ ਵੱਲੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਸੀਟੇ ਜਾਂਦੇ ਯੂਥਪਤੀ ਗਜੇਂਦਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦਯਨੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਹਥਿਨੀਆਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਹੋਰ ਹਾਥੀ ਪਿੱਛੋਂ ਫੜ ਕੇ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਮਗਰਮੱਛ ਦੇ ਮਹਾਬਲ ਕਾਰਨ ਉਹ ਛੁਡਾ ਨਾ ਸਕੇ।
Verse 29
नियुध्यतोरेवमिभेन्द्रनक्रयो- र्विकर्षतोरन्तरतो बहिर्मिथ: । समा: सहस्रं व्यगमन् महीपते सप्राणयोश्चित्रममंसतामरा: ॥ २९ ॥
ਹੇ ਮਹੀਪਤੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਮਗਰਮੱਛ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਅੰਦਰ ਤੇ ਕਦੇ ਬਾਹਰ ਖਿੱਚਦੇ ਹੋਏ ਲੜਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਲੰਘ ਗਏ। ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਜੀਵਤ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਇਸ ਅਦਭੁਤ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ।
Verse 30
ततो गजेन्द्रस्य मनोबलौजसां कालेन दीर्घेण महानभूद् व्यय: । विकृष्यमाणस्य जलेऽवसीदतो विपर्ययोऽभूत् सकलं जलौकस: ॥ ३० ॥
ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਲੜਦੇ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਗਜੇਂਦਰ ਦੀ ਮਨੋ-ਸ਼ਕਤੀ, ਸਰੀਰਕ ਬਲ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ। ਪਰ ਜਲਚਰ ਮਗਰਮੱਛ ਦੀ ਹਾਲਤ ਉਲਟੀ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਬਲ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਦੀ ਗਈ।
Verse 31
इत्थं गजेन्द्र: स यदाप सङ्कटं प्राणस्य देही विवशो यदृच्छया । अपारयन्नात्मविमोक्षणे चिरं दध्याविमां बुद्धिमथाभ्यपद्यत ॥ ३१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਜੇੰਦਰ ਹਾਥੀ ਦੈਵ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮਗਰਮੱਛ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਦੇਹਧਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬੇਬਸ ਸੀ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸੋਚਿਆ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
Verse 32
न मामिमे ज्ञातय आतुरं गजा: कुत: करिण्य: प्रभवन्ति मोचितुम् । ग्राहेण पाशेन विधातुरावृतो- ऽप्यहं च तं यामि परं परायणम् ॥ ३२ ॥
ਮੇਰੇ ਸੱਜਣ-ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਾਥੀ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਫਿਰ ਮੇਰੀਆਂ ਹਥਣੀਆਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਣਗੀਆਂ? ਵਿਧਾਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਸ ਮਗਰਮੱਛ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸਭ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 33
य: कश्चनेशो बलिनोऽन्तकोरगात् प्रचण्डवेगादभिधावतो भृशम् । भीतं प्रपन्नं परिपाति यद्भया- न्मृत्यु: प्रधावत्यरणं तमीमहि ॥ ३३ ॥
ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਹੈ। ਭਿਆਨਕ ਵੇਗ ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ ਕਾਲ-ਰੂਪੀ ਸੱਪ ਸਭ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਲਈ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਡਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮੌਤ ਵੀ ਭੱਜਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਸਰਬ-ਆਸਰੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Frequently Asked Questions
The ornate cosmographic description establishes the divine setting within the Kṣīra-samudra and highlights a key Bhāgavatam motif: even the most exalted, pleasure-filled environments cannot protect an embodied being from daiva and kāla (time). The contrast intensifies the lesson that true safety lies not in circumstance but in taking shelter of Bhagavān.
Gajendra’s affectionate care for wives and children—bathing them, providing water, and laboring for their comfort—is explicitly likened to a human lacking spiritual knowledge who is bound by family attachment. The point is not to condemn duty, but to show how māyā can eclipse awareness of the Lord until crisis reveals the limits of worldly dependence.
A powerful crocodile, arranged by providence, seizes Gajendra’s leg in the lake. The crocodile’s growing strength in water symbolizes how material nature empowers different forces according to their ‘element’ (field of advantage), teaching that embodied power is conditional and that reliance on strength alone cannot overcome divinely arranged danger.
They attempted to pull him from behind but could not overcome the crocodile’s superior strength in its domain. The narrative underscores that even sincere social support has limits against daiva; this prepares the doctrinal pivot toward exclusive dependence on the Supreme Lord.