Adhyaya 12
Lord Śiva Bewildered by Mohinī (Viṣṇu’s Yoga-māyā and the Limits of Ascetic Power)
ਮੋਹਿਨੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਉਮਾ ਤੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਮਧੁਸੂਦਨ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਗੰਭੀਰ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਿਰੁਪਾਧਿਕ ਪਰਮ ਕਾਰਣ, ਕਾਰਣ-ਕਾਰਜ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਮੰਨਣ ਤੇ ਵੇਦਾਂਤ, ਮੀਮਾਂਸਾ, ਸਾਂਖ੍ਯ, ਪਾਤੰਜਲ, ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦੀ ਅਧੂਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੋਹਵਸ਼ ਵੀਰਯ ਸ੍ਰਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਬਣੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਹਟਣ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸੰਭਲ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਕੈਲਾਸ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਭਵਾਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਅਚੰਭੀ ਹੱਦ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੀਲਾਵਾਂ ਸੁਣਨਾ ਦੁੱਖ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀਮਈ ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच वृषध्वजो निशम्येदं योषिद्रूपेण दानवान् । मोहयित्वा सुरगणान्हरि: सोममपाययत् ॥ १ ॥ वृषमारुह्य गिरिश: सर्वभूतगणैर्वृत: । सह देव्या ययौ द्रष्टुं यत्रास्ते मधुसूदन: ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਰੀ ਨੇ ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਿਲਾਇਆ। ਇਹ ਲੀਲਾ ਸੁਣ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ ਗਿਰੀਸ਼, ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੇਵੀ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ।
Verse 2
श्रीबादरायणिरुवाच वृषध्वजो निशम्येदं योषिद्रूपेण दानवान् । मोहयित्वा सुरगणान्हरि: सोममपाययत् ॥ १ ॥ वृषमारुह्य गिरिश: सर्वभूतगणैर्वृत: । सह देव्या ययौ द्रष्टुं यत्रास्ते मधुसूदन: ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਰੀ ਨੇ ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਿਲਾਇਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ ਗਿਰੀਸ਼, ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੇਵੀ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਉਸ ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਗਿਆ।
Verse 3
सभाजितो भगवता सादरं सोमया भव: । सूपविष्ट उवाचेदं प्रतिपूज्य स्मयन्हरिम् ॥ ३ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਸੋਮਯਾ (ਉਮਾ) ਦਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠਣ ਉਪਰੰਤ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਹਰੀ ਵੱਲ ਮੁਸਕਰਾਂਦਿਆਂ ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 4
श्रीमहादेव उवाच देवदेव जगद्वयापिञ्जगदीश जगन्मय । सर्वेषामपि भावानां त्वमात्मा हेतुरीश्वर: ॥ ४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਜਗਦੀਸ਼, ਜਗਨ੍ਮਯ! ਤੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਤੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੂਪ ਹੋਇਆ ਹੈਂ; ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।
Verse 5
आद्यन्तावस्य यन्मध्यमिदमन्यदहं बहि: । यतोऽव्ययस्य नैतानि तत् सत्यं ब्रह्म चिद्भवान् ॥ ५ ॥
ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਆਦਿ-ਅੰਤ, ਮੱਧ, ਪ੍ਰਗਟ-ਅਪ੍ਰਗਟ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਵਿਸਤਾਰ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਤੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸਤ੍ਯ, ਚਿਤ੍-ਸ੍ਵਰੂਪ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਆਦਿ ਵਿਕਾਰ ਤੈਥੋਂ ਦੂਰ ਹਨ।
Verse 6
तवैव चरणाम्भोजं श्रेयस्कामा निराशिष: । विसृज्योभयत: सङ्गं मुनय: समुपासते ॥ ६ ॥
ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਨਿਰਾਸ਼ਿਸ਼ ਮੁਨੀ ਇੱਥੇ-ਪਰਲੇ ਦੇ ਸੰਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੇਰੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
त्वं ब्रह्म पूर्णममृतं विगुणं विशोक- मानन्दमात्रमविकारमनन्यदन्यत् । विश्वस्य हेतुरुदयस्थितिसंयमाना- मात्मेश्वरश्च तदपेक्षतयानपेक्ष: ॥ ७ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੂੰ ਪੂਰਨ, ਅਮਰ, ਨਿਰਗੁਣ, ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ, ਕੇਵਲ ਆਨੰਦ-ਸ੍ਵਰੂਪ, ਅਵਿਕਾਰੀ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹੈਂ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਈਸ਼ਵਰ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ; ਸਭ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ, ਪਰ ਤੂੰ ਸਦਾ ਸੁਤੰਤਰ।
Verse 8
एकस्त्वमेव सदसद्द्वयमद्वयं च स्वर्णं कृताकृतमिवेह न वस्तुभेद: । अज्ञानतस्त्वयि जनैर्विहितो विकल्पो यस्माद् गुणव्यतिकरो निरुपाधिकस्य ॥ ८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਕਾਰਣ ਤੇ ਕਾਰਜ, ਸਤ्-ਅਸਤ् ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੂੰ ਇਕੋ ਅਦ੍ਵੈ ਹੈਂ; ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਣੇ ਦਾ ਸੋਨਾ ਤੇ ਖਾਣ ਦਾ ਸੋਨਾ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਘੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਨਿਰੁਪਾਧਿਕ ਨਿਰਮਲ ਹੈਂ ਅਤੇ ਜਗਤ ਤੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ।
Verse 9
त्वां ब्रह्म केचिदवयन्त्युत धर्ममेकेएके परं सदसतो: पुरुषं परेशम् । अन्येऽवयन्ति नवशक्तियुतं परं त्वांकेचिन्महापुरुषमव्ययमात्मतन्त्रम् ॥ ९ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕੁਝ ਵੇਦਾਂਤੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਮੀਮਾਂਸਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਧਰਮ-ਸਰੂਪ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਾਂਖ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ‑ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਨਿਯੰਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਭਗਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨੌਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਤੰਜਲੀ ਯੋਗੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ, ਅਵ੍ਯਯ, ਸਮ-ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਐਸਾ ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 10
नाहं परायुर्ऋषयो न मरीचिमुख्याजानन्ति यद्विरचितं खलु सत्त्वसर्गा: । यन्मायया मुषितचेतस ईश दैत्य-मर्त्यादय: किमुत शश्वदभद्रवृत्ता: ॥ १० ॥
ਹੇ ਈਸ਼, ਮੈਂ ਇੰਦਰ ਵੀ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ—ਜੋ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ—ਤੁਹਾਡੇ ਰਚੇ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਇਆ ਨੇ ਸਾਡੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਹ ਲਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਰਜੋ‑ਤਮੋ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੈਤ, ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ, ਜੋ ਸਦਾ ਅਸ਼ੁਭ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਣਗੇ?
Verse 11
स त्वं समीहितमद: स्थितिजन्मनाशंभूतेहितं च जगतो भवबन्धमोक्षौ । वायुर्यथा विशति खं च चराचराख्यंसर्वं तदात्मकतयावगमोऽवरुन्त्से ॥ ११ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਸਰਵਜ੍ਞ ਹੋ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਜਨਮ‑ਸਥਿਤੀ‑ਨਾਸ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਭ ਯਤਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਭਵ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸਦੇ ਜਾਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਸਭ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਚਰ‑ਅਚਰ ਸਭ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਸਰਬਤ੍ਰ ਵਿਅਾਪਕ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਾ-ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ।
Verse 12
अवतारा मया दृष्टा रममाणस्य ते गुणै: । सोऽहं तद्द्रष्टुमिच्छामि यत् ते योषिद्वपुर्धृतम् ॥ १२ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਦੇ ਹੋਏ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਜੋ ਅਵਤਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਵੇਖੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਇਸਤਰੀ‑ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੂਪ ਵੀ ਮੈਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 13
येन सम्मोहिता दैत्या: पायिताश्चामृतं सुरा: । तद् दिदृक्षव आयाता: परं कौतूहलं हि न: ॥ १३ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਰੂਪ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਿਲਾਇਆ, ਉਸੇ ਰੂਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਕੌਤੂਹਲ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ।
Verse 14
श्रीशुक उवाच एवमभ्यर्थितो विष्णुर्भगवान् शूलपाणिना । प्रहस्य भावगम्भीरं गिरिशं प्रत्यभाषत ॥ १४ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਗਿਰੀਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਗੰਭੀਰ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਮੁਸਕੁਰਾਏ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
श्रीभगवानुवाच कौतूहलाय दैत्यानां योषिद्वेषो मया धृत: । पश्यता सुरकार्याणि गते पीयूषभाजने ॥ १५ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ فرمایا—ਜਦੋਂ ਦੈਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਘੜਾ ਲੈ ਗਏ, ਤਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਸਤੇ ਮੈਂ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ।
Verse 16
तत्तेऽहं दर्शयिष्यामि दिदृक्षो: सुरसत्तम । कामिनां बहु मन्तव्यं सङ्कल्पप्रभवोदयम् ॥ १६ ॥
ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੂੰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹ ਰੂਪ ਤੈਨੂੰ ਵਿਖਾਵਾਂਗਾ ਜੋ ਕਾਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਮ ਦਾ ਉਦਯ ਮਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणो भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत । सर्वतश्चारयंश्चक्षुर्भव आस्ते सहोमया ॥ १७ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਓਥੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ ਚੰਚਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲੱਗੇ।
Verse 18
ततो ददर्शोपवने वरस्त्रियंविचित्रपुष्पारुणपल्लवद्रुमे । विक्रीडतीं कन्दुकलीलया लसद्-दुकूलपर्यस्तनितम्बमेखलाम् ॥ १८ ॥
ਫਿਰ ਨੇੜੇ ਦੇ ਸੁਹਣੇ ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ—ਜਿੱਥੇ ਲਾਲੀਮਾਂ ਵਾਲੇ ਕੋਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਸਨ—ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਇੱਕ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਗੇਂਦ ਨਾਲ ਖੇਡਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ; ਚਮਕਦਾ ਸਾੜੀ ਦਾ ਪੱਲਾ ਉਸ ਦੇ ਨਿਤੰਬਾਂ ਉੱਤੇ ਢਲਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਮਰਬੰਦ ਸ਼ੋਭਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 19
आवर्तनोद्वर्तनकम्पितस्तन-प्रकृष्टहारोरुभरै: पदे पदे । प्रभज्यमानामिव मध्यतश्चलत्-पदप्रवालं नयतीं ततस्तत: ॥ १९ ॥
ਕੰਦੂਕ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਉੱਛਲਣ ਨਾਲ ਖੇਡਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਸਤਨ ਕੰਬਣ ਲੱਗੇ। ਸਤਨਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਮਰ ਜਿਵੇਂ ਟੁੱਟਦੀ ਹੋਵੇ ਲੱਗੀ। ਪ੍ਰਵਾਲ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਕੋਮਲ ਪੈਰ ਇੱਧਰ‑ਉੱਧਰ ਹਿਲਦੇ ਰਹੇ।
Verse 20
दिक्षु भ्रमत्कन्दुकचापलैर्भृशंप्रोद्विग्नतारायतलोललोचनाम् । स्वकर्णविभ्राजितकुण्डलोल्लसत्-कपोलनीलालकमण्डिताननाम् ॥ २० ॥
ਦਿਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਭਟਕਦੇ ਕੰਦੂਕ ਦੀ ਚਪਲਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚੰਚਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਕੁੰਡਲ ਉਸ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਖਿੱਲਰੇ ਨੀਲੇ ਵਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ।
Verse 21
श्लथद् दुकूलं कबरीं च विच्युतांसन्नह्यतीं वामकरेण वल्गुना । विनिघ्नतीमन्यकरेण कन्दुकंविमोहयन्तीं जगदात्ममायया ॥ २१ ॥
ਕੰਦੂਕ ਨਾਲ ਖੇਡਦਿਆਂ ਉਸ ਦਾ ਦੁਕੂਲ ਢਿੱਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੂੜਾ ਵੀ ਖੁਲ ਕੇ ਬਿਖਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਵਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੰਦੂਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਖੇਡਦੀ ਰਹੀ। ਜਗਤ-ਆਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰੰਗ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲਿਆ।
Verse 22
तां वीक्ष्य देव इति कन्दुकलीलयेषद्-व्रीडास्फुटस्मितविसृष्टकटाक्षमुष्ट: । स्त्रीप्रेक्षणप्रतिसमीक्षणविह्वलात्मानात्मानमन्तिक उमां स्वगणांश्च वेद ॥ २२ ॥
ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਦੂਕ-ਲੀਲਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਕਦੇ ਕਦੇ ਲਾਜ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਕਟਾਖ਼ਸ਼ ਕਰਦੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਪਸ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮਨ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯ ਉਮਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਿਆ।
Verse 23
तस्या: कराग्रात् स तु कन्दुको यदागतो विदूरं तमनुव्रजत्स्त्रिया: । वास: ससूत्रं लघु मारुतोऽहरद्भवस्य देवस्य किलानुपश्यत: ॥ २३ ॥
ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕੰਦੂਕ ਉੱਛਲ ਕੇ ਦੂਰ ਜਾ ਡਿੱਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਔਰਤ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਪਈ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ, ਦੇਵ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ, ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਬਰੀਕ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕਟਿ-ਸੂਤਰ ਅਚਾਨਕ ਉਡਾ ਲਿਆ।
Verse 24
एवं तां रुचिरापाङ्गीं दर्शनीयां मनोरमाम् । दृष्ट्वा तस्यां मनश्चक्रे विषज्जन्त्यां भव: किल ॥ २४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਕਟਾਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਦਰਸ਼ਨੀ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ। ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਸਕਤ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਉਸ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ।
Verse 25
तयापहृतविज्ञानस्तत्कृतस्मरविह्वल: । भवान्या अपि पश्यन्त्या गतह्रीस्तत्पदं ययौ ॥ २५ ॥
ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸੁਝ-ਬੁਝ ਹਰਨ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਕਰਕੇ ਕਾਮ-ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਏ। ਭਵਾਨੀ ਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਲਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 26
सा तमायान्तमालोक्य विवस्त्रा व्रीडिता भृशम् । निलीयमाना वृक्षेषु हसन्ती नान्वतिष्ठत ॥ २६ ॥
ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨੰਗੀ ਸੀ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਲੱਜਿਤ ਹੋਈ। ਹੱਸਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਟਿਕੀ।
Verse 27
तामन्वगच्छद् भगवान् भव: प्रमुषितेन्द्रिय: । कामस्य च वशं नीत: करेणुमिव यूथप: ॥ २७ ॥
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਕਾਮ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਮਾਤੁਰ ਹਾਥੀ ਹਾਥਣੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
सोऽनुव्रज्यातिवेगेन गृहीत्वानिच्छतीं स्त्रियम् । केशबन्ध उपानीय बाहुभ्यां परिषस्वजे ॥ २८ ॥
ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਲਈ।
Verse 29
सोपगूढा भगवता करिणा करिणी यथा । इतस्तत: प्रसर्पन्ती विप्रकीर्णशिरोरुहा ॥ २९ ॥ आत्मानं मोचयित्वाङ्ग सुरर्षभभुजान्तरात् । प्राद्रवत्सा पृथुश्रोणी माया देवविनिर्मिता ॥ ३० ॥
ਜਿਵੇਂ ਨਰ ਹਾਥੀ ਮਾਦਾ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਖੁੱਲ੍ਹੇ-ਬਿਖਰੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਉਹ ਸੱਪਣੀ ਵਾਂਗ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਲਹਿਰਾਈ।
Verse 30
सोपगूढा भगवता करिणा करिणी यथा । इतस्तत: प्रसर्पन्ती विप्रकीर्णशिरोरुहा ॥ २९ ॥ आत्मानं मोचयित्वाङ्ग सुरर्षभभुजान्तरात् । प्राद्रवत्सा पृथुश्रोणी माया देवविनिर्मिता ॥ ३० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਚੇ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਿਤੰਬਾਂ ਵਾਲੀ ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਆਲਿੰਗਨ ਤੋਂ ਛੁਟ ਕੇ ਦੌੜ ਪਈ।
Verse 31
तस्यासौ पदवीं रुद्रो विष्णोरद्भुतकर्मण: । प्रत्यपद्यत कामेन वैरिणेव विनिर्जित: ॥ ३१ ॥
ਕਾਮ ਰੂਪੀ ਵੈਰੀ ਤੋਂ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਰੁਦ੍ਰ, ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ (ਮੋਹਿਨੀ ਰੂਪ) ਦੇ ਰਾਹ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਗਿਆ।
Verse 32
तस्यानुधावतो रेतश्चस्कन्दामोघरेतस: । शुष्मिणो यूथपस्येव वासितामनुधावत: ॥ ३२ ॥
ਜਿਵੇਂ ਮਸਤ ਹਾਥੀ-ਸਰਦਾਰ ਗਰਭ ਧਾਰਣ ਯੋਗ ਹਥਣੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰੁਦ੍ਰ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਮੋਘ ਵੀਰਯ ਸਖਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 33
यत्र यत्रापतन्मह्यां रेतस्तस्य महात्मन: । तानि रूप्यस्य हेम्नश्च क्षेत्राण्यासन्महीपते ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਮਹੀਪਤੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵੀਰਯ ਡਿੱਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ।
Verse 34
सरित्सर:सु शैलेषु वनेषूपवनेषु च । यत्र क्व चासन्नृषयस्तत्र सन्निहितो हर: ॥ ३४ ॥
ਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਹਰ ਥਾਂ ਗਏ—ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਕੋਲ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ; ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਓਥੇ ਓਥੇ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 35
स्कन्ने रेतसि सोऽपश्यदात्मानं देवमायया । जडीकृतं नृपश्रेष्ठ सन्न्यवर्तत कश्मलात् ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਵੀਰਯ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਖਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਦੇਵ-ਮਾਇਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹ-ਸਾ ਕਰ ਕੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਸ ਮੋਹ-ਕਲੁਸ਼ ਤੋਂ ਹਟ ਗਏ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਪਏ।
Verse 36
अथावगतमाहात्म्य आत्मनो जगदात्मन: । अपरिज्ञेयवीर्यस्य न मेने तदुहाद्भुतम् ॥ ३६ ॥
ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਜਗਦਾਤਮਾ, ਅਪਰਿਮੇਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਇਹ ਸਮਝ ਆਉਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਜੋ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਹ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਨਾ ਹੋਏ।
Verse 37
तमविक्लवमव्रीडमालक्ष्य मधुसूदन: । उवाच परमप्रीतो बिभ्रत्स्वां पौरुषीं तनुम् ॥ ३७ ॥
ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਤੇ ਬਿਨਾ ਲਾਜ਼ ਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਮਧੁਸੂਦਨ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪੌਰੁਸ਼ੀ (ਮੂਲ) ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੇ।
Verse 38
श्रीभगवानुवाच दिष्टया त्वं विबुधश्रेष्ठ स्वां निष्ठामात्मना स्थित: । यन्मे स्त्रीरूपया स्वैरं मोहितोऽप्यङ्ग मायया ॥ ३८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਭਾਗ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਸੁਤੰਤਰ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਬਲ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸਭ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ।
Verse 39
को नु मेऽतितरेन्मायां विषक्तस्त्वदृते पुमान् । तांस्तान्विसृजतीं भावान्दुस्तरामकृतात्मभि: ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਭੂ! ਇਸ ਭੌਤਿਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਕੌਣ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਸੰਯਮੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਦੁਸਤਾਰ ਹੈ।
Verse 40
सेयं गुणमयी माया न त्वामभिभविष्यति । मया समेता कालेन कालरूपेण भागश: ॥ ४० ॥
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਹ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਈ ਮਾਇਆ, ਕਾਲ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਿਆਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਭਟਕਾ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗੀ।
Verse 41
श्रीशुक उवाच एवं भगवता राजन् श्रीवत्साङ्केन सत्कृत: । आमन्त्र्य तं परिक्रम्य सगण: स्वालयं ययौ ॥ ४१ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ-ਚਿੰਨ੍ਹਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਕੈਲਾਸ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 42
आत्मांशभूतां तां मायां भवानीं भगवान्भव: । सम्मतामृषिमुख्यानां प्रीत्याचष्टाथ भारत ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ-ਵੰਸ਼ਜ! ਤਦ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਭਗਵਾਨ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਭਵਾਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ-ਰੂਪ ਮਾਇਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 43
अयि व्यपश्यस्त्वमजस्य मायांपरस्य पुंस: परदेवताया: । अहं कलानामृषभोऽपि मुह्येययावशोऽन्ये किमुतास्वतन्त्रा: ॥ ४३ ॥
ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵੀ! ਤੂੰ ਹੁਣ ਉਸ ਅਜ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਪਰਦੇਵਤਾ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਜੋ ਹੋਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਤੰਤਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿਣਾ!
Verse 44
यं मामपृच्छस्त्वमुपेत्य योगात्समासहस्रान्त उपारतं वै । स एष साक्षात् पुरुष: पुराणोन यत्र कालो विशते न वेद: ॥ ४४ ॥
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਯੋਗ-ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਤਪ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹੋ ਉਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪੁਰਾਣ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਦਾ ਦਾਖ਼ਲਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਦ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ।
Verse 45
श्रीशुक उवाच इति तेऽभिहितस्तात विक्रम: शार्ङ्गधन्वन: । सिन्धोर्निर्मथने येन धृत: पृष्ठे महाचल: ॥ ४५ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸ਼ਾਰੰਗਧਨਵਾ ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮਥਨ ਵੇਲੇ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਧਾਰਿਆ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
Verse 46
एतन्मुहु: कीर्तयतोऽनुशृण्वतो न रिष्यते जातु समुद्यम: क्वचित् । यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनं समस्तसंसारपरिश्रमापहम् ॥ ४६ ॥
ਜੋ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗਾਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 47
असदविषयमङ्घ्रिं भावगम्यं प्रपन्ना- नमृतममरवर्यानाशयत् सिन्धुमथ्यम् । कपटयुवतिवेषो मोहयन्य: सुरारीं- स्तमहमुपसृतानां कामपूरं नतोऽस्मि ॥ ४७ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਅਸੱਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਭਾਵ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮਥਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਰੂਪ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ। ਛਲ ਨਾਲ ਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Frequently Asked Questions
Śiva’s request is framed as wonder and theological inquiry: Mohinī is not ordinary beauty but Viṣṇu’s yoga-māyā that accomplished an impossible task—bewildering the asuras and securing amṛta for the devas. Śiva’s desire to witness it highlights that even the greatest devas seek direct darśana of the Lord’s līlā-śakti, and it sets up a teaching moment about māyā’s supremacy under Bhagavān.
The chapter’s point is not Śiva’s “weakness” but Viṣṇu’s limitless potency. Māyā here is explicitly the Lord’s own yoga-māyā; it can overwhelm even elevated beings when the Lord chooses to demonstrate His sovereignty. Śiva’s restoration of composure and his lack of shame underscore his greatness, while the incident establishes that no one surpasses the Lord’s illusory energy without His grace.
Śiva identifies Viṣṇu as Parameśvara beyond material change, the source of manifestation and dissolution, and the inner knower present like air within all beings. He also integrates multiple darśanas—showing how various schools partially apprehend the Supreme—while affirming Bhagavān as the complete reality. This culminates in rejecting a simplistic ‘Brahman true, world false’ reading by asserting the world’s dependence as an effect of the Lord’s real qualities.
Within Purāṇic symbolism, the detail functions as a cosmological etiological note (explaining origins of substances) and as a theological marker: even what is involuntarily emitted by a mahādeva is potent and consequential. It also emphasizes the extraordinary intensity of the Lord’s māyā-display, while keeping the narrative’s focus on Viṣṇu’s supremacy and Śiva’s eventual self-mastery.
The chapter uses sensual description to demonstrate the binding force of kāma under māyā, even for the exalted, thereby warning conditioned beings against complacency. Its resolution is explicitly devotional: recognition of the Lord’s śakti, humility before māyā, and the prescription of śravaṇa-kīrtana as the means to destroy suffering and re-center the mind on Bhagavān rather than sense objects.