Adhyaya 10
Deva–Asura Battle after the Nectar; Bali’s Illusions and Hari’s Intervention
ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਮੰਥਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਿਲਿਆ, ਤਾਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਅਸੁਰ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਚੜ੍ਹ ਆਏ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਬਲ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਆਕਰਮਣ ਕੀਤਾ; ਸਮਾਨ ਵੰਡ ਵਾਲੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ, ਵਿਲੱਖਣ ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮਰ ਛਿੜ ਗਿਆ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜ ਬਲੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮੁੱਖ ਅਸੁਰ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਬਲੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਅਦਭੁਤ, ਕਦੇ ਦਿਸਦਾ ਕਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਵਿਮਾਨ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇੰਦਰ ਐਰਾਵਤ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰ, ਵਾਯੂ, ਵਰੁਣ, ਸ਼ਿਵ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਦੁਰਗਾ/ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਆਦਿ ਪਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋੜੇ-ਜੋੜੇ ਦੁੰਦ-ਯੁੱਧ ਨਿਯਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਜਗਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਬਲੀ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਯੁੱਧ ਕਰ ਕੇ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਭਿਆਨਕ ਭ੍ਰਮ ਰਚਦਾ ਹੈ—ਅੱਗ ਦੀ ਵਰਖਾ, ਹੜ੍ਹ, ਡਿੱਗਦੇ ਪਸ਼ੂ, ਦੈਤਾਕਾਰ ਦਰਸ਼ਨ—ਦੇਵਤਾ ਉਪਾਅ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਤਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਗਰੁੜਾਰੂੜ੍ਹ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਸੁਪਨਾ ਟੁੱਟਣ ਵਾਂਗ ਮਾਇਆ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਮੁੱਖ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ ਦੇਵ-ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੈਤ-ਸੈਨਾ ਦੀ ਅਗਲੀ ਹਾਰ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इति दानवदैतेया नाविन्दन्नमृतं नृप । युक्ता: कर्मणि यत्ताश्च वासुदेवपराङ्मुखा: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਦੈਤ ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਨ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਜੁਟੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਵਾਸੁਦੇਵ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਵੱਲੋਂ ਬੇਮੁਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾ ਲੈ ਸਕੇ।
Verse 2
साधयित्वामृतं राजन्पाययित्वा स्वकान्सुरान् । पश्यतां सर्वभूतानां ययौ गरुडवाहन: ॥ २ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਭਗਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਿਲਾਇਆ; ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ ਗਰੁੜ ਵਾਹਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 3
सपत्नानां परामृद्धिं दृष्ट्वा ते दितिनन्दना: । अमृष्यमाणा उत्पेतुर्देवान्प्रत्युद्यतायुधा: ॥ ३ ॥
ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪਰਮ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੇਖ ਕੇ ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੈਤ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੇ; ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠੇ ਅਤੇ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਪਏ।
Verse 4
तत: सुरगणा: सर्वे सुधया पीतयैधिता: । प्रतिसंयुयुधु: शस्त्रैर्नारायणपदाश्रया: ॥ ४ ॥
ਫਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਕੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੈਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤੀਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 5
तत्र दैवासुरो नाम रण: परमदारुण: । रोधस्युदन्वतो राजंस्तुमुलो रोमहर्षण: ॥ ५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ; ਉਹ ਇੰਨਾ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਸੀ ਕਿ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ।
Verse 6
तत्रान्योन्यं सपत्नास्ते संरब्धमनसो रणे । समासाद्यासिभिर्बाणैर्निजघ्नुर्विविधायुधै: ॥ ६ ॥
ਉਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸਨ; ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਤੀਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 7
शङ्खतूर्यमृदङ्गानां भेरीडमरिणां महान् । हस्त्यश्वरथपत्तीनां नदतां निस्वनोऽभवत् ॥ ७ ॥
ਸ਼ੰਖ, ਤੂਰੀ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਭੇਰੀ ਅਤੇ ਡਮਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ, ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ-ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਤੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਗੱਜ—ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਭਾਰੀ ਕੋਲਾਹਲ ਬਣ ਗਈ।
Verse 8
रथिनो रथिभिस्तत्र पत्तिभि: सह पत्तय: । हया हयैरिभाश्चेभै: समसज्जन्त संयुगे ॥ ८ ॥
ਉਸ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਰਥੀ ਰਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਪੈਦਲ ਪੈਦਲਾਂ ਨਾਲ, ਘੁੜਸਵਾਰ ਘੁੜਸਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਹਾਥੀ-ਸਵਾਰ ਹਾਥੀ-ਸਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ ਨਾਲ ਭਿੜੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਕੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 9
उष्ट्रै: केचिदिभै: केचिदपरे युयुधु: खरै: । केचिद्गौरमुखैरृक्षैर्द्वीपिभिर्हरिभिर्भटा: ॥ ९ ॥
ਕੁਝ ਸਿਪਾਹੀ ਊਠਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਲੜੇ, ਕੁਝ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਗਧਿਆਂ ਉੱਤੇ। ਕੁਝ ਚਿੱਟੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਬਾਂਦਰਾਂ, ਕੁਝ ਬਾਘਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿੰਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਨੇ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ।
Verse 10
गृध्रै: कङ्कैर्बकैरन्ये श्येनभासैस्तिमिङ्गिलै: । शरभैर्महिषै: खड्गैर्गोवृषैर्गवयारुणै: ॥ १० ॥ शिवाभिराखुभि: केचित् कृकलासै: शशैर्नरै: । बस्तैरेके कृष्णसारैर्हंसैरन्ये च सूकरै: ॥ ११ ॥ अन्ये जलस्थलखगै: सत्त्वैर्विकृतविग्रहै: । सेनयोरुभयो राजन्विविशुस्तेऽग्रतोऽग्रत: ॥ १२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੁਝ ਸਿਪਾਹੀ ਗਿਦ੍ਹਾਂ, ਕਂਕਾਂ, ਬਗਲਿਆਂ, ਬਾਜਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ ਪੰਛੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਲੜੇ। ਕੁਝ ਤਿਮਿੰਗਿਲਾਂ, ਕੁਝ ਸ਼ਰਭਾਂ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਹਿਸਾਂ, ਗੈਂਡਿਆਂ, ਗਾਂਵਾਂ, ਬਲਦਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਗਾਂਵਾਂ ਤੇ ਅਰੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ।
Verse 11
गृध्रै: कङ्कैर्बकैरन्ये श्येनभासैस्तिमिङ्गिलै: । शरभैर्महिषै: खड्गैर्गोवृषैर्गवयारुणै: ॥ १० ॥ शिवाभिराखुभि: केचित् कृकलासै: शशैर्नरै: । बस्तैरेके कृष्णसारैर्हंसैरन्ये च सूकरै: ॥ ११ ॥ अन्ये जलस्थलखगै: सत्त्वैर्विकृतविग्रहै: । सेनयोरुभयो राजन्विविशुस्तेऽग्रतोऽग्रत: ॥ १२ ॥
ਕੁਝ ਸਿਪਾਹੀ ਗਿੱਦੜੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਚੂਹਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਛਿਪਕਲੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਖਰਗੋਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਲੜੇ। ਕੁਝ ਬਕਰੀਆਂ, ਕੁਝ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਸਾਰ ਹਿਰਣ, ਕੁਝ ਹੰਸ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੂਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੁਟੇ।
Verse 12
गृध्रै: कङ्कैर्बकैरन्ये श्येनभासैस्तिमिङ्गिलै: । शरभैर्महिषै: खड्गैर्गोवृषैर्गवयारुणै: ॥ १० ॥ शिवाभिराखुभि: केचित् कृकलासै: शशैर्नरै: । बस्तैरेके कृष्णसारैर्हंसैरन्ये च सूकरै: ॥ ११ ॥ अन्ये जलस्थलखगै: सत्त्वैर्विकृतविग्रहै: । सेनयोरुभयो राजन्विविशुस्तेऽग्रतोऽग्रत: ॥ १२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਲ, ਥਲ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ—ਵਿਕਾਰਿਤ ਦੇਹ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ—ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਯੋਧੇ ਆਮ੍ਹਣੇ-ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ।
Verse 13
चित्रध्वजपटै राजन्नातपत्रै: सितामलै: । महाधनैर्वज्रदण्डैर्व्यजनैर्बार्हचामरै: ॥ १३ ॥ वातोद्धूतोत्तरोष्णीषैरर्चिर्भिर्वर्मभूषणै: । स्फुरद्भिर्विशदै: शस्त्रै: सुतरां सूर्यरश्मिभि: ॥ १४ ॥ देवदानववीराणां ध्वजिन्यौ पाण्डुनन्दन । रेजतुर्वीरमालाभिर्यादसामिव सागरौ ॥ १५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਫੌਜਾਂ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਝੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਚਿੱਟੇ ਛਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਸਨ; ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਡੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਛਤਰ, ਮੋਰਪੰਖਾਂ ਦੇ ਪੱਖੇ ਅਤੇ ਚਾਮਰ ਲਹਿਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਰਲੇ-ਹੇਠਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਝੂਲਦੇ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲਾਂ, ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਤੇਜ਼ ਹਥਿਆਰ ਚਮਕ ਉਠੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਧਵਜਿਨੀਆਂ ਜਲਚਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਦੋ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿੱਖੀਆਂ।
Verse 14
चित्रध्वजपटै राजन्नातपत्रै: सितामलै: । महाधनैर्वज्रदण्डैर्व्यजनैर्बार्हचामरै: ॥ १३ ॥ वातोद्धूतोत्तरोष्णीषैरर्चिर्भिर्वर्मभूषणै: । स्फुरद्भिर्विशदै: शस्त्रै: सुतरां सूर्यरश्मिभि: ॥ १४ ॥ देवदानववीराणां ध्वजिन्यौ पाण्डुनन्दन । रेजतुर्वीरमालाभिर्यादसामिव सागरौ ॥ १५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ! ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਫੌਜਾਂ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਧੁਜ-ਪਟਾਂ, ਸੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਛਤਰਾਂ, ਰਤਨ-ਮੋਤੀ ਜੜੇ ਡੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਆਤਪਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮੋਰ-ਪੰਖਾਂ ਦੇ ਚਾਮਰਾਂ ਤੇ ਵਿਆਜਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਸਨ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰੀਏ ਤੇ ਉਸ਼ਨੀਸ਼ ਲਹਿਰਾਂਦੇ; ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਵਚ, ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਚਮਕਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਧੁਜਿਨੀਆਂ ਜਲਚਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਦੋ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਭਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 15
चित्रध्वजपटै राजन्नातपत्रै: सितामलै: । महाधनैर्वज्रदण्डैर्व्यजनैर्बार्हचामरै: ॥ १३ ॥ वातोद्धूतोत्तरोष्णीषैरर्चिर्भिर्वर्मभूषणै: । स्फुरद्भिर्विशदै: शस्त्रै: सुतरां सूर्यरश्मिभि: ॥ १४ ॥ देवदानववीराणां ध्वजिन्यौ पाण्डुनन्दन । रेजतुर्वीरमालाभिर्यादसामिव सागरौ ॥ १५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ! ਦੇਵ-ਦਾਨਵ ਵੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਧੁਜਿਨੀਆਂ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਧੁਜ-ਪਟਾਂ ਅਤੇ ਸੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਛਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਸਨ; ਹਵਾ ਨਾਲ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਉਸ਼ਨੀਸ਼ ਲਹਿਰਾਂਦੇ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵਚ, ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਚਮਕਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੈਨਾਸਾਗਰ ਜਲਚਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਦੋ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।
Verse 16
वैरोचनो बलि: सङ्ख्ये सोऽसुराणां चमूपति: । यानं वैहायसं नाम कामगं मयनिर्मितम् ॥ १६ ॥ सर्वसाङ्ग्रामिकोपेतं सर्वाश्चर्यमयं प्रभो । अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं दृश्यमानमदर्शनम् ॥ १७ ॥ आस्थितस्तद् विमानाग्र्यं सर्वानीकाधिपैर्वृत: । बालव्यजनछत्राग्र्यै रेजे चन्द्र इवोदये ॥ १८ ॥
ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਚਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਾਜ ਬਲੀ—ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੈਨਾਪਤੀ—ਮਯ ਦਾਨਵ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ‘ਵੈਹਾਯਸ’ ਨਾਮਕ ਅਦਭੁਤ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਵਿਮਾਨ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਯੁੱਧ-ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤਿ ਅਚੰਭੇ ਭਰਿਆ, ਅਚਿੰਤ ਅਤੇ ਅਵਰਨਨੀਯ ਸੀ; ਕਦੇ ਦਿਸਦਾ, ਕਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਛਤਰ ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਚਾਮਰਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ, ਆਪਣੇ ਸੈਨਾਨਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਬਲੀ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਉਗਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਸ਼ੋਭਿਆ।
Verse 17
वैरोचनो बलि: सङ्ख्ये सोऽसुराणां चमूपति: । यानं वैहायसं नाम कामगं मयनिर्मितम् ॥ १६ ॥ सर्वसाङ्ग्रामिकोपेतं सर्वाश्चर्यमयं प्रभो । अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं दृश्यमानमदर्शनम् ॥ १७ ॥ आस्थितस्तद् विमानाग्र्यं सर्वानीकाधिपैर्वृत: । बालव्यजनछत्राग्र्यै रेजे चन्द्र इवोदये ॥ १८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮਯ ਦਾਨਵ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ‘ਵੈਹਾਯਸ’ ਨਾਮਕ ਵਿਮਾਨ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਯੁੱਧ-ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਅਤਿ ਅਚੰਭੇ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਅਚਿੰਤ ਅਤੇ ਅਵਰਨਨੀਯ ਸੀ; ਕਦੇ ਦਿਸਦਾ, ਕਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।
Verse 18
वैरोचनो बलि: सङ्ख्ये सोऽसुराणां चमूपति: । यानं वैहायसं नाम कामगं मयनिर्मितम् ॥ १६ ॥ सर्वसाङ्ग्रामिकोपेतं सर्वाश्चर्यमयं प्रभो । अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं दृश्यमानमदर्शनम् ॥ १७ ॥ आस्थितस्तद् विमानाग्र्यं सर्वानीकाधिपैर्वृत: । बालव्यजनछत्राग्र्यै रेजे चन्द्र इवोदये ॥ १८ ॥
ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ ਬਲੀ ਸਾਰੇ ਦਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉੱਤਮ ਛਤਰ ਹੇਠਾਂ, ਕੋਮਲ ਵਿਆਜਨਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਚਾਮਰਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ, ਉਹ ਉਗਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਸ਼ੋਭਿਆ।
Verse 19
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਬਲੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਰਥਾਂ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਅਸੁਰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮੁਚੀ, ਸ਼ੰਬਰ, ਬਾਣ, ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਯੋਮੁਖ ਮੁੱਖ ਸਨ।
Verse 20
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
ਉੱਥੇ ਦ੍ਵਿਮੂਰਧਾ, ਕਾਲਨਾਭ, ਪ੍ਰਹੇਤੀ, ਹੇਤੀ, ਇਲਵਲ, ਸ਼ਕੁਨੀ, ਭੂਤਸੰਤਾਪ, ਵਜ੍ਰਦੰਸ਼ਟ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਰੋਚਨ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 21
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
ਹਯਗ੍ਰੀਵ, ਸ਼ੰਕੁਸ਼ਿਰਾ, ਕਪਿਲ, ਮੇਘਦੁੰਦੁਭੀ, ਤਾਰਕ, ਚਕ੍ਰਦ੍ਰਿਕ, ਸ਼ੁੰਭ, ਨਿਸ਼ੁੰਭ, ਜੰਭ ਅਤੇ ਉਤਕਲ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸਨ।
Verse 22
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
ਅਰਿਸ਼ਟ, ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ, ਮਯ ਦਾਨਵ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਧਿਪ ਅਤੇ ਪੌਲੋਮ, ਕਾਲੇਯ ਅਤੇ ਨਿਵਾਤਕਵਚ ਆਦਿ ਹੋਰ ਅਸੁਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 23
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਕਲੇਸ਼ ਹੀ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ।
Verse 24
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਬਲੀ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਤੇ ਨਾਇਕ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਸਨ—ਨਮੁਚੀ, ਸ਼ੰਬਰ, ਬਾਣ, ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ, ਅਯੋਮੁਖ, ਦ੍ਵਿਮੂਰਧਾ, ਕਾਲਨਾਭ, ਪ੍ਰਹੇਤੀ, ਹੇਤੀ, ਇਲਵਲ, ਸ਼ਕੁਨੀ, ਭੂਤਸੰਤਾਪ, ਵਜ੍ਰਦੰਸ਼ਟ੍ਰ, ਵਿਰੋਚਨ, ਹਯਗ੍ਰੀਵ, ਸ਼ੰਕੁਸ਼ਿਰਾ, ਕਪਿਲ, ਮੇਘਦੁੰਦੁਭੀ, ਤਾਰਕ, ਚਕ੍ਰਦ੍ਰਿਕ, ਸ਼ੁੰਭ, ਨਿਸ਼ੁੰਭ, ਜੰਭ, ਉਤਕਲ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਧਿਪ ਮਯ, ਪੌਲੋਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਕਾਲੇਯ ਅਤੇ ਨਿਵਾਤਕਵਚ ਆਦਿ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਸਮੁੰਦਰ-ਮੰਥਨ ਦੀ ਕਲੇਸ਼-ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਹੀ ਲੈ ਸਕੇ; ਫਿਰ ਵੀ ਰਣ-ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਫੌਜ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣ ਲਈ ਉਹ ਸਿੰਘਨਾਦ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸ਼ੰਖ ਫੂਕਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬਲਭਿਦ ਇੰਦਰ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 25
ऐरावतं दिक्करिणमारूढ: शुशुभे स्वराट् । यथा स्रवत्प्रस्रवणमुदयाद्रिमहर्पति: ॥ २५ ॥
ਦਿਗਗਜ ਐਰਾਵਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸਵਰਗਰਾਜ ਇੰਦਰ ਇਉਂ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜਲਾਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਝਰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਦਯਗਿਰਿ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਉਗਦਾ ਹੋਵੇ।
Verse 26
तस्यासन्सर्वतो देवा नानावाहध्वजायुधा: । लोकपाला: सहगणैर्वाय्वग्निवरुणादय: ॥ २६ ॥
ਸਵਰਗਰਾਜ ਇੰਦਰ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਦੇਵਤਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਝੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ। ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ, ਵਰੁਣ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 27
तेऽन्योन्यमभिसंसृत्य क्षिपन्तो मर्मभिर्मिथ: । आह्वयन्तो विशन्तोऽग्रे युयुधुर्द्वन्द्वयोधिन: ॥ २७ ॥
ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੁਭਣ ਵਾਲੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਤਾਣੇ ਮਾਰਣ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੂਬਰੂ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 28
युयोध बलिरिन्द्रेण तारकेण गुहोऽस्यत । वरुणो हेतिनायुध्यन्मित्रो राजन्प्रहेतिना ॥ २८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬਲੀ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਗੁਹ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ) ਨੇ ਤਾਰਕ ਨਾਲ; ਵਰੁਣ ਨੇ ਹੇਤੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਪ੍ਰਹੇਤੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ।
Verse 29
यमस्तु कालनाभेन विश्वकर्मा मयेन वै । शम्बरो युयुधे त्वष्ट्रा सवित्रा तु विरोचन: ॥ २९ ॥
ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਕਾਲਨਾਭ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਮਯ ਦਾਨਵ ਨਾਲ, ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਨੇ ਸ਼ੰਬਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸੂਰਜਦੇਵ ਨੇ ਵਿਰੋਚਨ ਨਾਲ ਸਮਰ ਕੀਤਾ।
Verse 30
अपराजितेन नमुचिरश्विनौ वृषपर्वणा । सूर्यो बलिसुतैर्देवो बाणज्येष्ठै: शतेन च ॥ ३० ॥ राहुणा च तथा सोम: पुलोम्ना युयुधेऽनिल: । निशुम्भशुम्भयोर्देवी भद्रकाली तरस्विनी ॥ ३१ ॥
ਅਪਰਾਜਿਤ ਨੇ ਨਮੁਚੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਾ ਨਾਲ। ਸੂਰਜਦੇਵ ਨੇ ਬਾਣ ਆਦਿ ਬਲਿਰਾਜ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਚੰਦਰਦੇਵ ਨੇ ਰਾਹੂ ਨਾਲ। ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਪੁਲੋਮਾ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਅਤਿ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਦੁਰਗਾਦੇਵੀ—ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ—ਨੇ ਸ਼ੁੰਭ-ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਨਾਲ ਸਮਰ ਕੀਤਾ।
Verse 31
अपराजितेन नमुचिरश्विनौ वृषपर्वणा । सूर्यो बलिसुतैर्देवो बाणज्येष्ठै: शतेन च ॥ ३० ॥ राहुणा च तथा सोम: पुलोम्ना युयुधेऽनिल: । निशुम्भशुम्भयोर्देवी भद्रकाली तरस्विनी ॥ ३१ ॥
ਅਪਰਾਜਿਤ ਨੇ ਨਮੁਚੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਾ ਨਾਲ। ਸੂਰਜਦੇਵ ਨੇ ਬਾਣ ਆਦਿ ਬਲਿਰਾਜ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਚੰਦਰਦੇਵ ਨੇ ਰਾਹੂ ਨਾਲ। ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਪੁਲੋਮਾ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਅਤਿ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਦੁਰਗਾਦੇਵੀ—ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ—ਨੇ ਸ਼ੁੰਭ-ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਨਾਲ ਸਮਰ ਕੀਤਾ।
Verse 32
वृषाकपिस्तु जम्भेन महिषेण विभावसु: । इल्वल: सह वातापिर्ब्रह्मपुत्रैररिन्दम ॥ ३२ ॥ कामदेवेन दुर्मर्ष उत्कलो मातृभि: सह । बृहस्पतिश्चोशनसा नरकेण शनैश्चर: ॥ ३३ ॥ मरुतो निवातकवचै: कालेयैर्वसवोऽमरा: । विश्वेदेवास्तु पौलोमै रुद्रा: क्रोधवशै: सह ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪਿ ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਜੰਭ ਨਾਲ ਲੜੇ, ਅਤੇ ਵਿਭਾਵਸੁ (ਅਗਨੀਦੇਵ) ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਨਾਲ। ਇਲਵਲ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵਾਤਾਪੀ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾ। ਦੁਰਮਰਸ਼ ਨੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨਾਲ, ਦੈਤ ਉਤਕਲ ਨੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਦੇਵੀਆਂ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਉਸ਼ਨਸ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ) ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ (ਸ਼ਨੀ) ਨੇ ਨਰਕਾਸੁਰ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਮਰੁਤਾਂ ਨੇ ਨਿਵਾਤਕਵਚਾਂ ਨਾਲ, ਵਸੂਆਂ ਨੇ ਕਾਲਕੇਯ ਦੈਤਾਂ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵਾਂ ਨੇ ਪੌਲੋਮ ਦੈਤਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧਵਸ਼ ਦੈਤਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ।
Verse 33
वृषाकपिस्तु जम्भेन महिषेण विभावसु: । इल्वल: सह वातापिर्ब्रह्मपुत्रैररिन्दम ॥ ३२ ॥ कामदेवेन दुर्मर्ष उत्कलो मातृभि: सह । बृहस्पतिश्चोशनसा नरकेण शनैश्चर: ॥ ३३ ॥ मरुतो निवातकवचै: कालेयैर्वसवोऽमरा: । विश्वेदेवास्तु पौलोमै रुद्रा: क्रोधवशै: सह ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪਿ ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਜੰਭ ਨਾਲ ਲੜੇ, ਅਤੇ ਵਿਭਾਵਸੁ (ਅਗਨੀਦੇਵ) ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਨਾਲ। ਇਲਵਲ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵਾਤਾਪੀ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾ। ਦੁਰਮਰਸ਼ ਨੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨਾਲ, ਦੈਤ ਉਤਕਲ ਨੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਦੇਵੀਆਂ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਉਸ਼ਨਸ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ) ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ (ਸ਼ਨੀ) ਨੇ ਨਰਕਾਸੁਰ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਮਰੁਤਾਂ ਨੇ ਨਿਵਾਤਕਵਚਾਂ ਨਾਲ, ਵਸੂਆਂ ਨੇ ਕਾਲਕੇਯ ਦੈਤਾਂ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵਾਂ ਨੇ ਪੌਲੋਮ ਦੈਤਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧਵਸ਼ ਦੈਤਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ।
Verse 34
वृषाकपिस्तु जम्भेन महिषेण विभावसु: । इल्वल: सह वातापिर्ब्रह्मपुत्रैररिन्दम ॥ ३२ ॥ कामदेवेन दुर्मर्ष उत्कलो मातृभि: सह । बृहस्पतिश्चोशनसा नरकेण शनैश्चर: ॥ ३३ ॥ मरुतो निवातकवचै: कालेयैर्वसवोऽमरा: । विश्वेदेवास्तु पौलोमै रुद्रा: क्रोधवशै: सह ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ (ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਜੰਭ ਨਾਲ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੇਵ ਨੇ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਇਲਵਲ ਅਤੇ ਵਾਤਾਪੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ। ਦੁਰਮਰਸ਼ ਨੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨਾਲ, ਉਤਕਲ ਨੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਨੇ ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ ਨੇ ਨਰਕਾਸੁਰ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਮਰੁਤਾਂ ਨੇ ਨਿਵਾਤਕਵਚਾਂ ਨਾਲ, ਵਸੂਆਂ ਨੇ ਕਾਲਕੇਯਾਂ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਵਦੇਵਾਂ ਨੇ ਪੌਲੋਮਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਰੁਦਰਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧਵਸ਼ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ।
Verse 35
त एवमाजावसुरा: सुरेन्द्रा द्वन्द्वेन संहत्य च युध्यमाना: । अन्योन्यमासाद्य निजघ्नुरोजसा जिगीषवस्तीक्ष्णशरासितोमरै: ॥ ३५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨੇਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 36
भुशुण्डिभिश्चक्रगदर्ष्टिपट्टिशै: शक्त्युल्मुकै: प्रासपरश्वधैरपि । निस्त्रिंशभल्लै: परिघै: समुद्गरै: सभिन्दिपालैश्च शिरांसि चिच्छिदु: ॥ ३६ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੁਸ਼ੁੰਡੀ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ, ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪੱਟੀਸ਼, ਸ਼ਕਤੀ, ਉਲਮੁਕ, ਪ੍ਰਾਸ, ਪਰਸ਼ਵਧ, ਨਿਸਤ੍ਰਿੰਸ਼, ਭੱਲ, ਪਰੀਘ, ਮੁਦਗਰ ਅਤੇ ਭਿੰਦੀਪਾਲ ਵਰਗੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਿਰ ਵੱਢ ਦਿੱਤੇ।
Verse 37
गजास्तुरङ्गा: सरथा: पदातय: सारोहवाहा विविधा विखण्डिता: । निकृत्तबाहूरुशिरोधराङ्घ्रय- श्छिन्नध्वजेष्वासतनुत्रभूषणा: ॥ ३७ ॥
ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਸਾਰਥੀ, ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ, ਪੱਟ, ਗਰਦਨ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ ਵੱਢ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਝੰਡੇ, ਧਨੁਸ਼, ਕਵਚ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਟੁੱਟ ਗਏ।
Verse 38
तेषां पदाघातरथाङ्गचूर्णिता- दायोधनादुल्बण उत्थितस्तदा । रेणुर्दिश: खं द्युमणिं च छादयन् न्यवर्ततासृक् स्रुतिभि: परिप्लुतात् ॥ ३८ ॥
ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਪਹੀਆਂ ਦੀ ਰਗੜ ਕਾਰਨ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਗਏ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣਾਂ 'ਤੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਪਈਆਂ, ਤਾਂ ਧੂੜ ਦਾ ਬੱਦਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤੈਰ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ।
Verse 39
शिरोभिरुद्धूतकिरीटकुण्डलै: संरम्भदृग्भि: परिदष्टदच्छदै: । महाभुजै: साभरणै: सहायुधै: सा प्रास्तृता भू: करभोरुभिर्बभौ ॥ ३९ ॥
ਜੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਰਣਭੂਮੀ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਸਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਘੂਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਦੰਦ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਟ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲ ਡਿੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਡ ਵਰਗੇ ਪੱਟ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਖਿੱਲਰੇ ਪਏ ਸਨ।
Verse 40
कबन्धास्तत्र चोत्पेतु: पतितस्वशिरोऽक्षिभि: । उद्यतायुधदोर्दण्डैराधावन्तो भटान् मृधे ॥ ४० ॥
ਉਸ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿਰ-ਕੱਟੇ ਧੜ (ਕਬੰਧ) ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਭੂਤਾਂ ਵਰਗੇ ਧੜ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਸਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 41
बलिर्महेन्द्रं दशभिस्त्रिभिरैरावतं शरै: । चतुर्भिश्चतुरो वाहानेकेनारोहमार्च्छयत् ॥ ४१ ॥
ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਲੀ ਨੇ ਫਿਰ ਇੰਦਰ 'ਤੇ ਦਸ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹਾਥੀ ਐਰਾਵਤ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਚਾਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਐਰਾਵਤ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ 'ਤੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤੀਰ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਦੇ ਮਹਾਵਤ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।
Verse 42
स तानापतत: शक्रस्तावद्भि: शीघ्रविक्रम: । चिच्छेद निशितैर्भल्लैरसम्प्राप्तान्हसन्निव ॥ ४२ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਲੀ ਦੇ ਤੀਰ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ, ਸਵਰਗ ਦੇ ਰਾਜੇ ਇੰਦਰ, ਜੋ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸਨ, ਮੁਸਕਰਾਏ ਅਤੇ 'ਭੱਲ' ਨਾਮਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 43
तस्य कर्मोत्तमं वीक्ष्य दुर्मर्ष: शक्तिमाददे । तां ज्वलन्तीं महोल्काभां हस्तस्थामच्छिनद्धरि: ॥ ४३ ॥
ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਲੀ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੀਆਂ ਮਾਹਰ ਜੰਗੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ 'ਸ਼ਕਤੀ' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਿਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਉਲਕਾ ਵਾਂਗ ਬਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਹਥਿਆਰ ਨੂੰ ਬਲੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 44
तत: शूलं तत: प्रासं ततस्तोमरमृष्टय: । यद् यच्छस्त्रं समादद्यात्सर्वं तदच्छिनद् विभु: ॥ ४४ ॥
ਫਿਰ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਸ਼ੂਲ, ਪ੍ਰਾਸ, ਤੋਮਰ, ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕੇ; ਪਰ ਜੋ ਵੀ ਹਥਿਆਰ ਉਸ ਨੇ ਲਿਆ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 45
ससर्जाथासुरीं मायामन्तर्धानगतोऽसुर: । तत: प्रादुरभूच्छैल: सुरानीकोपरि प्रभो ॥ ४५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤਦ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਅਸੁਰੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਹਾੜ ਦੇਵ-ਸੈਨਾ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 46
ततो निपेतुस्तरवो दह्यमाना दवाग्निना । शिला: सटङ्कशिखराश्चूर्णयन्त्यो द्विषद्बलम् ॥ ४६ ॥
ਉਸ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਜੰਗਲੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੇ। ਕੁਹਾੜੀ ਵਰਗੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵੀ ਡਿੱਗ ਕੇ ਦੇਵ-ਸੈਨਾ ਦੇ ਸਿਰ ਚੂਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 47
महोरगा: समुत्पेतुर्दन्दशूका: सवृश्चिका: । सिंहव्याघ्रवराहाश्च मर्दयन्तो महागजा: ॥ ४७ ॥
ਫਿਰ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸੱਪ, ਦੰਦਸ਼ੂਕ ਅਤੇ ਬਿਛੂ ਉੱਭਰ ਆਏ। ਸ਼ੇਰ, ਬਾਘ, ਵਰਾਹ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਹਾਥੀ ਵੀ ਡਿੱਗ ਕੇ ਦੇਵ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲੱਗੇ।
Verse 48
यातुधान्यश्च शतश: शूलहस्ता विवासस: । छिन्धि भिन्धीति वादिन्यस्तथा रक्षोगणा: प्रभो ॥ ४८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤਦ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਯਾਤੁਧਾਨ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਗਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਨੰਗੇ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਫੜੇ—ਅਤੇ ਚੀਕਣ ਲੱਗੇ: “ਕੱਟੋ! ਛੇਦੋ!”
Verse 49
ततो महाघना व्योम्नि गम्भीरपरुषस्वना: । अङ्गारान्मुमुचुर्वातैराहता: स्तनयित्नव: ॥ ४९ ॥
ਤਦ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਘਣੇ ਭਿਆਨਕ ਬੱਦਲ ਤਿੱਖੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਝੰਝੋੜੇ ਹੋਏ ਗੰਭੀਰ ਗੜਗੜਾਹਟ ਕਰਦੇ ਜਲਦੇ ਅੰਗਾਰੇ ਵਰਸਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 50
सृष्टो दैत्येन सुमहान्वह्नि: श्वसनसारथि: । सांवर्तक इवात्युग्रो विबुधध्वजिनीमधाक् ॥ ५० ॥
ਬਲੀ ਦੈਤ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀ ਗਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਅੱਗ, ਤਿੱਖੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਥੀ ਬਣਾਕੇ, ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਦੀ ਸਾਂਵਰਤਕ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸਾੜਣ ਲੱਗ ਪਈ।
Verse 51
तत: समुद्र उद्वेल: सर्वत: प्रत्यदृश्यत । प्रचण्डवातैरुद्धूततरङ्गावर्तभीषण: ॥ ५१ ॥
ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਉਫਾਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਤਿੱਖੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉੱਠੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਭੰਵਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਭ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 52
एवं दैत्यैर्महामायैरलक्ष्यगतिभीरणे । सृज्यमानासु मायासु विषेदु: सुरसैनिका: ॥ ५२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਗਤੀ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਦੈਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਮਾਇਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇਵਸੈਨਾ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ।
Verse 53
न तत्प्रतिविधिं यत्र विदुरिन्द्रादयो नृप । ध्यात: प्रादुरभूत् तत्र भगवान्विश्वभावन: ॥ ५३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜਦੋਂ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੈਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਾ ਸੁਝਿਆ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪਾਲਕ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਉੱਥੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।
Verse 54
तत: सुपर्णांसकृताङ्घ्रिपल्लव: पिशङ्गवासा नवकञ्जलोचन: । अदृश्यताष्टायुधबाहुरुल्लस- च्छ्रीकौस्तुभानर्घ्यकिरीटकुण्डल: ॥ ५४ ॥
ਤਦ ਗਰੁੜ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ, ਗਰੁੜ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਕਮਲ-ਪੱਲਵ ਵਰਗੇ ਚਰਨ ਫੈਲਾਕੇ, ਪੀਤਾਂਬਰਧਾਰੀ, ਨਵ-ਕਮਲ ਨੇਤਰ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ, ਅਮੋਲ ਕਿਰਿਟ-ਕੁੰਡਲ ਅਤੇ ਅੱਠ ਭੁਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਆਯੁਧਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਸ ਪਏ।
Verse 55
तस्मिन्प्रविष्टेऽसुरकूटकर्मजा माया विनेशुर्महिना महीयस: । स्वप्नो यथा हि प्रतिबोध आगते हरिस्मृति: सर्वविपद्विमोक्षणम् ॥ ५५ ॥
ਜਦੋਂ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਭਗਵਾਨ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਕੂਟ-ਕਲਾ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਮਾਇਆ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ—ਜਿਵੇਂ ਜਾਗ ਪੈਣ ਨਾਲ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਡਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਸਭ ਵਿਪਤਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 56
दृष्ट्वा मृधे गरुडवाहमिभारिवाह आविध्य शूलमहिनोदथ कालनेमि: । तल्लीलया गरुडमूर्ध्नि पतद् गृहीत्वा तेनाहनन्नृप सवाहमरिं त्र्यधीश: ॥ ५६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਅਸੁਰ ਕਾਲਨੇਮੀ ਨੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜਵਾਹਨ ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਧੀਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਘੁਮਾ ਕੇ ਗਰੁੜ ਦੇ ਸਿਰ ਵੱਲ ਸੁੱਟਿਆ। ਪਰ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਨੇ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਉਹ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸ ਵੈਰੀ ਕਾਲਨੇਮੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵਾਹਨ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 57
माली सुमाल्यतिबलौ युधि पेततुर्य च्चक्रेण कृत्तशिरसावथ माल्यवांस्तम् । आहत्य तिग्मगदयाहनदण्डजेन्द्र तावच्छिरोऽच्छिनदरेर्नदतोऽरिणाद्य: ॥ ५७ ॥
ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਮਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁਮਾਲੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਤਦੋਂ ਹੋਰ ਅਸੁਰ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਗੱਜਦਾ ਹੋਇਆ ਤਿੱਖੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਅੰਡਜ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ। ਪਰ ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਨੇ ਸुदਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਉਸ ਵੈਰੀ ਦਾ ਵੀ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Frequently Asked Questions
The chapter states the theological reason: they were not devotees of Vāsudeva. In Bhāgavata logic, eligibility for the highest fruit is not based on labor alone but on consciousness and surrender. The asuras’ participation is instrumental, yet their intent is exploitative; thus providence (poṣaṇa) ensures amṛta serves the Lord’s devotees and cosmic order.
Bali employs māyā—battlefield jugglery producing mountains, fire, floods, beasts, and terror—to destabilize the devas’ morale. These effects succeed only while the devas lack a countermeasure within their own power. They fail the moment Hari appears, because the Lord’s transcendental potency is ontologically prior to material illusion; His presence nullifies māyā just as awakening ends a dream.
The text pairs major devas with major asuras (e.g., Bali–Indra; Kārttikeya–Tāraka; Varuṇa–Heti; Mitra–Praheti; Yama–Kālanābha; Viśvakarmā–Maya; Bṛhaspati–Śukra; Śiva–Jambha; moon–Rāhu; Durgā/Bhadrakālī vs Śumbha–Niśumbha). The purpose is to portray the entire cosmic administration engaged, emphasizing that dharma’s defense involves all levels of universal governance, yet remains ultimately dependent on Bhagavān’s intervention.
Hari’s arrival marks the turning point from contested power to decisive protection (poṣaṇa). Garuḍa symbolizes swift, sovereign intervention, and the Lord’s appearance demonstrates that remembrance and surrender invoke divine presence. The narrative underscores that when devotees are overwhelmed, the Supreme Lord personally dispels fear and restores order.
Kālanemi is an asura who attacks Garuḍa with a trident. Hari catches the weapon and kills Kālanemi with it, along with his lion mount. The episode illustrates the futility of aggression against the Supreme: the asura’s own instrument becomes the means of his defeat, highlighting the Lord’s mastery over all weapons and all worlds.