Sukta 12
Rishi: Atharvanic tradition (healing seer; specific r̥ṣi attribution varies by anukramaṇī)
Devata: Dhātṛ (Creator/Ordainer) as restorer; implicitly the healing power of the remedy
Chandas: Anuṣṭubh (probable; common in AV healing verses)
ਇਹ ਅਥਰਵਵੇਦੀ ਚੰਗਿਆਈ-ਸੂਕਤ ਹੱਡੀ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਨੂੰ ਗੰਢਣ/ਸਿਲਣ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ-ਚਰਮ ਹੈ। ਇਹ ਟੁੱਟਣ, ਜੋੜ ਉਖੜਣ ਜਾਂ ਕੱਟ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰੀਰ ਨੂੰ “ਜੋੜ ਨਾਲ ਜੋੜ” ਮੁੜ ਗਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਜਾ, ਮਾਸ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਹੱਡੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਬਹਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਤ੍ਰ ਨੂੰ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਧਾਤਾ/ਨਿਯੰਤਾ ਨੂੰ—ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਟੁੱਟੇ-ਬਿੱਖਰੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਔਸ਼ਧੀ (ਚੰਗਿਆਈ ਵਾਲਾ ਪੌधा, ਅਕਸਰ ਰੋਹਿਣੀ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ) ਨੂੰ “ਇਕੱਠਾ ਜੋੜਣ” ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨੀ ਧਾਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Mantras
Mantra 1
रोहिणी- वनस्पतिः। रोह॑ण्यसि॒ रोह॑ण्य॒स्थ्नश्छि॒न्नस्य॒ रोह॑णी । रो॒हये॒दम॑रुन्धति
ਰੋਹਿਣੀ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਦੀ ਅਧਿਪਤਿ ਹੈ। ਤੂੰ ਰੋਹਿਣੀ ਹੈਂ; ਰੋਹਿਣੀ—ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਹੱਡੀ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ। ਹੇ ਅਰੁੰਧਤੀ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀਏ, ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਜੋੜ ਦੇ।
Mantra 2
यत् ते॑ रि॒ष्टं य॑त् ते द्यु॒त्तमस्ति॒ पेष्ट्रं॑ त आ॒त्मनि । धा॒ता तद् भ॒द्रया॒ पुनः॒ सं द॑ध॒त् परु॑षा॒ परुः॑
ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੁਚਲਿਆ ਹੋਇਆ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ—ਧਾਤ੍ਰ ਦੇਵ ਭਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰ ਜੋੜ ਦੇਵੇਗਾ, ਗੰਢ ਉੱਤੇ ਗੰਢ ਜੋੜ ਕੇ।
Mantra 3
सं ते॑ म॒ज्जा म॒ज्ज्ञा भ॑वतु॒ समु॑ ते॒ परु॑षा॒ परुः॑ । सं ते॑ मां॒सस्य॒ विस्र॑स्तं॒ समस्थ्यपि॑ रोहतु
ਗੁੱਦਾ ਗੁੱਦੇ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਜੁੜ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਗੰਢ ਗੰਢ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਤੇਰੇ ਮਾਸ ਦਾ ਜੋ ਢਿੱਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਮੁੜ ਬੱਝ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਹੱਡੀ ਵੀ ਫਿਰ ਵਧ ਕੇ ਇਕੱਠੀ ਜੁੜ ਜਾਵੇ।
Mantra 4
म॒ज्जा म॒ज्ज्ञा सं धी॑यतां॒ चर्म॑णा॒ चर्म॑ रोहतु । असृ॑क् ते॒ अस्थि॑ रोहतु मां॒सं मां॒सेन॑ रोहतु
ਮੱਜਾ ਮੱਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕਠੀ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਵੇ; ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਮੁੜ ਉੱਗ ਕੇ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਤੇਰਾ ਲਹੂ ਅਤੇ ਹੱਡੀ ਜੁੜ ਕੇ ਚੰਗੇ ਹੋ ਜਾਣ; ਮਾਸ ਮਾਸ ਨਾਲ ਮੁੜ ਉੱਗ ਕੇ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Mantra 5
लोम॒ लोम्ना॒ सं क॑ल्पया त्व॒चा सं क॑ल्पया॒ त्वच॑म्। असृ॑क् ते॒ अस्थि॑ रोहतु छि॒न्नं सं धे॑ह्योषधे
ਵਾਲ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਠੀਕ ਕਰ; ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ। ਤੇਰਾ ਲਹੂ ਅਤੇ ਹੱਡੀ ਮੁੜ ਉੱਗ ਕੇ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣ; ਹੇ ਔਸ਼ਧੀ, ਜੋ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਇਕਠਾ ਕਰ ਦੇ।
Mantra 6
स उत् ति॑ष्ठ॒ प्रेहि॒ प्र द्र॑व॒ रथः॑ सुच॒क्रः सु॑प॒विः सु॒नाभिः॑। प्रति॑ तिष्ठो॒र्ध्वः
ਹੇ (ਅੰਗ), ਉੱਠ; ਅੱਗੇ ਵਧ; ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜ—ਸੁਚਕ੍ਰ, ਸੁਪਵਿ, ਸੁਨਾਭਿ ਵਾਲੇ ਸੁਸਜ्जਿਤ ਰਥ ਵਾਂਗ। ਫਿਰ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾ—ਸਿੱਧਾ, ਊਰਧ੍ਵ।
Mantra 7
यदि॑ क॒र्तं प॑ति॒त्वा सं॑श॒श्रे यदि॒ वाश्मा॒ प्रहृ॑तो ज॒घान॑ । ऋ॒भू रथ॑स्ये॒वाङ्गा॑नि॒ सं द॑ध॒त् परु॑षा॒ परुः॑
ਜੇ ਤੂੰ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਜੇ ਸੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਪੱਥਰ ਤੈਨੂੰ ਲੱਗ ਕੇ ਘਾਇਲ ਕਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਭੂ ਨੇ ਰਥ ਦੇ ਅੰਗ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਏ, ਤਿਵੇਂ ਜੋੜ ਨਾਲ ਜੋੜ ਮਿਲ ਜਾਵੇ: ਪਰੁਸ਼ਾ ਪਰੁಃ।
Mantra 8
रोहिणी- वनस्पतिः। १-७ ऋभुः। रोहिणी- वनस्पतिः। अनुष्टुप्, १ त्रिपदा गायत्री, ६ त्रिपदा यवमध्या भुरिग्गायत्री, ७ बृहती। रोह॑ण्यसि॒ रोह॑ण्य॒स्थ्नश्छि॒न्नस्य॒ रोह॑णी । रो॒हये॒दम॑रुन्धति
ਤੂੰ ਰੋਹਿਣੀ ਹੈਂ, ਰੋਹਿਣੀ; ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਹੱਡੀ ਦੀ ਰੋਹਿਣੀ। ਹੇ ਅਰੁੰਧਤੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਧਾ ਕੇ—ਪੂਰਾ ਕਰ ਦੇ।
Mantra 9
यत् ते॑ रि॒ष्टं य॑त् ते द्यु॒त्तमस्ति॒ पेष्ट्रं॑ त आ॒त्मनि । धा॒ता तद् भ॒द्रया॒ पुनः॒ सं द॑ध॒त् परु॑षा॒ परुः॑
ਤੇਰਾ ਜੋ ਰਿਸ਼ਟ (ਜ਼ਖ਼ਮ) ਹੈ, ਤੇਰਾ ਜੋ ਦ੍ਯੁੱਤ (ਟੁੱਟਿਆ-ਫੁੱਟਿਆ/ਚੂਰ-ਚੂਰ) ਹੈ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਆਤਮਨਿ (ਦੇਹ ਵਿੱਚ) ਜੋ ਪੇਸ਼ਟ੍ਰ (ਕੁਚਲਿਆ ਵਿਗਾੜ) ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਧਾਤ੍ਰ, ਵਿਧਾਤਾ, ਭਦ੍ਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇਕੱਠਾ ਜੋੜ ਦੇਵੇ; ਪਰੁ ਨਾਲ ਪਰੁ (ਜੋੜ ਨਾਲ ਜੋੜ) ਮਿਲ ਜਾਵੇ।
Mantra 10
सं ते॑ म॒ज्जा म॒ज्ज्ञा भ॑वतु॒ समु॑ ते॒ परु॑षा॒ परुः॑ । सं ते॑ मां॒सस्य॒ विस्र॑स्तं॒ समस्थ्यपि॑ रोहतु
ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੱਜਾ ਮੱਜੇ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਤੇਰੇ ਲਈ ਪਰੁ ਪਰੁ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜ ਜਾਵੇ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਢਿੱਲਾ ਹੋਇਆ ਮਾਸ ਮੁੜ ਗੂੰਥ ਕੇ ਜੁੜ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਅਸਥੀ ਵੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਵਧ ਕੇ ਚੰਬੜ ਜਾਵੇ।
Mantra 11
म॒ज्जा म॒ज्ज्ञा सं धी॑यतां॒ चर्म॑णा॒ चर्म॑ रोहतु । असृ॑क् ते॒ अस्थि॑ रोहतु मां॒सं मां॒सेन॑ रोहतु
ਮੱਜਾ ਮੱਜੇ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਵੇ; ਚਰਮ ਚਰਮ ਨਾਲ ਮੁੜ ਉੱਗ ਆਵੇ। ਤੇਰਾ ਅਸ੍ਰੁਕ (ਰਕਤ) ਅਸਥੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੇ; ਮਾਸ ਮਾਸ ਨਾਲ ਗੂੰਥ ਕੇ ਜੁੜੇ ਤੇ ਚੰਗਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Mantra 12
लोम॒ लोम्ना॒ सं क॑ल्पया त्व॒चा सं क॑ल्पया॒ त्वच॑म्। असृ॑क् ते॒ अस्थि॑ रोहतु छि॒न्नं सं धे॑ह्योषधे
ਵਾਲ ਨੂੰ ਵਾਲ ਨਾਲ ਠੀਕ ਕਰ; ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਠੀਕ ਕਰ। ਤੇਰਾ ਲਹੂ ਤੇਰੀ ਹੱਡੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜੇ; ਹੇ ਔਸ਼ਧੀ, ਜੋ ਕੱਟ ਕੇ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਦੇ।
Mantra 13
स उत् ति॑ष्ठ॒ प्रेहि॒ प्र द्र॑व॒ रथः॑ सुच॒क्रः सु॑प॒विः सु॒नाभिः॑। प्रति॑ तिष्ठो॒र्ध्वः
ਉੱਠ; ਅੱਗੇ ਵਧ; ਦੌੜ ਕੇ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ—ਚੰਗੇ ਪਹੀਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਚੰਗੀ ਪਵੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਾਭੀਆਂ ਵਾਲੇ ਰਥ ਵਾਂਗ। ਫਿਰ ਖੜਾ ਹੋ—ਸਿੱਧਾ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ।
Mantra 14
यदि॑ क॒र्तं प॑ति॒त्वा सं॑श॒श्रे यदि॒ वाश्मा॒ प्रहृ॑तो ज॒घान॑ । ऋ॒भू रथ॑स्ये॒वाङ्गा॑नि॒ सं द॑ध॒त् परु॑षा॒ परुः॑
ਜੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਕੱਟ ਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਚਿਮੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਜੇ ਸੁੱਟਿਆ ਪੱਥਰ ਲੱਗ ਕੇ ਘਾਅ ਕਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਜਿਵੇਂ ਭੂ ਰਥ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਦੇਣ: ਜੋੜ ਉੱਤੇ ਜੋੜ, ਗੰਢ ਉੱਤੇ ਗੰਢ।
Frequently Asked Questions
It is primarily for traumatic injuries—fractures, dislocations, crushed limbs, and cut wounds—aiming to rejoin tissues and promote firm regrowth of bone and flesh.
Dhātṛ is the cosmic ‘Ordainer’ who restores correct structure. In this hymn he is asked to reassemble what is shattered so the body returns to proper alignment and wholeness.
Tradition often names Rohiṇī as the chief healing oṣadhi, but the hymn’s logic is to empower the chosen remedy and the acts of setting, binding, and dressing—so a suitable local wound-healing herb and proper bandaging/splinting are central.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.