Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 22

Sukta 4

अष्टाचक्रं वर्तत एकनेमि सहस्राक्षरं प्र पुरो नि पश्चा। अर्धेन विश्वं भुवनं जजान यदस्यार्धं कतमः स केतुः

aṣṭā́cakraṃ vartata ékanemi sahásrākṣaraṃ prá puró ní paścā́ | ardhéna víśvaṃ bhúvanaṃ jajā́na yád asyā́rdhaṃ katamáḥ sá ketúḥ ||

An eight-wheeled wheel rolleth on, of single nave, of thousand syllables, forward before and downward behind. With half it hath generated all this world: which of its halves is that, the Sign?

ਅੱਠ ਚੱਕਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਇਕੋ ਨਾਭੀ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ—ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਅੱਗੇ, ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਹੇਠਾਂ। ਇਸ ਦੇ ਅੱਧ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਅੱਧਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ‘ਕੇਤੁ’ (ਚਿੰਨ੍ਹ) ਹੈ?

अष्टाचक्रम्eight-wheeled
अष्टाचक्रम्:
Karma (वर्तते इत्यस्य—यत् वर्तते तत्)
TypeAdjective
Rootअष्टा (संख्या) + चक्र (प्रातिपदिक)
वर्ततेmoves/turns/exists
वर्तते:
TypeVerb
Root√वृत् (वर्तने)
एकनेमिhaving a single felly/rim
एकनेमि:
Karma (अष्टाचक्रम् इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootएक (संख्या) + नेमि (प्रातिपदिक)
सहस्राक्षरम्of a thousand syllables
सहस्राक्षरम्:
Karma (अष्टाचक्रम् इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootसहस्र (संख्या) + अक्षर (प्रातिपदिक)
प्रforth/forward
प्र:
TypeIndeclinable
Rootप्र (उपसर्ग/अव्यय)
पुरःin front, eastward
पुरः:
Adhikaraṇa (दिशा/देश-निर्देशः)
TypeIndeclinable
Rootपुरस् (अव्यय-प्रातिपदिक)
निdown/back; in
नि:
TypeIndeclinable
Rootनि (उपसर्ग/अव्यय)
पश्चाbehind, westward
पश्चा:
Adhikaraṇa (दिशा/देश-निर्देशः)
TypeIndeclinable
Rootपश्चा (अव्यय)
अर्धेनwith half (by one half)
अर्धेन:
Karaṇa (करणम्—‘अर्धेन’ = ‘अर्धभागेन’)
TypeNoun
Rootअर्ध (प्रातिपदिक)
विश्वम्all, entire
विश्वम्:
Karma (जजान इत्यस्य)
TypeAdjective
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
भुवनम्world, being, universe
भुवनम्:
Karma (जजान इत्यस्य)
TypeNoun
Rootभुवन (प्रातिपदिक)
जजानbegot/produced
जजान:
TypeVerb
Root√जन् (जनने)
यत्which/that
यत्:
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अस्यof it/of him
अस्य:
Sambandha (षष्ठी-सम्बन्धः)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) → अस्य
अर्धम्half
अर्धम्:
Karma (कतमः इत्यस्य विषयः—‘which (is) the half?’)
TypeNoun
Rootअर्ध (प्रातिपदिक)
कतमःwhich (one)?
कतमः:
Kartā (स केतुः इत्यस्य विशेषण-प्रश्नः)
TypePronoun
Rootकतम (प्रश्न-सर्वनाम/विशेषण-प्रातिपदिक)
सःhe/that
सः:
Kartā (केतुः इत्यस्य)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
केतुःsign, banner, light; (here) the ‘mark/indicator’
केतुः:
Kartā (अस्ति/भवति इति लुप्त-क्रियायाः)
TypeNoun
Rootकेतु (प्रातिपदिक)

Rishi: Atharvanic seer(s) of the Prāṇa-cosmology cycle

Devata: Kāla/Ṛta-like time-wheel principle; Ketu (luminous sign) as revelatory power

Chandas: Triṣṭubh/Jagatī-like (long pādas; riddle-style verse)

{"primary_rasa":"adbhuta","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"Wonder at cosmic mechanism → contemplative inquiry → quiet illumination.","listener_experience":"Awe and sharpened discernment; feeling of being placed within a larger lawful cycle.","intensity":6}