Sutra 18

Devanagari script

तस्मान्मित्रमरिमित्रं मित्रमित्रमरिमित्रमित्रं चानन्तर्येण भूमीनां प्रसज्यन्ते पुरस्तात्पश्चात्पार्ष्णिग्राह आक्रन्दः पार्ष्णिग्राहासार आक्रन्दासारः ॥ कZ_०६.२.१८ ॥

Transliteration

tasmān mitram arimitraṃ mitramitram arimitramitraṃ cānantaryeṇa bhūmīnāṃ prasajyante purastāt paścāt pārṣṇigrāha ākrandaḥ pārṣṇigrāhāsāra ākrandāsāraḥ

Translation

ਇਸ ਲਈ ਲੱਗਦੇ-ਲੱਗਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਿੱਤਰ, ਵੈਰੀ ਦਾ ਮਿੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ (ਪੁਰਸਤਾਤ੍) ‘ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਣਿਗ੍ਰਾਹ’ (ਪਿੱਛੋਂ ਦਬਾਉਣ/ਫੜਨ ਵਾਲਾ) ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ (ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍) ‘ਆਕ੍ਰੰਦ’ (ਸੰਕਟ-ਪੁਕਾਰ/ਛਾਪਾ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਣਿਗ੍ਰਾਹਾਸਾਰ ਤੇ ਆਕ੍ਰੰਦਾਸਾਰ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਇਕ) ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Word by Word

तस्मात्therefore; from that (reason)

मित्रम्ally; friend-king

अरिमित्रम्enemy’s ally

मित्रमित्रम्ally’s ally

अरिमित्रमित्रम्enemy’s ally’s ally

चand

अनन्तर्येणin immediate succession; without interval

भूमीनाम्of the lands/territories

प्रसज्यन्तेare connected/occur (in sequence)

पुरस्तात्in front; to the east/fore

पश्चात्behind; afterwards; to the west/aft

पार्ष्णिग्राहःrear-enemy; the ‘heel-grabber’ king

आक्रन्दःākranda (supporting/attacking ally in the rear context)

पार्ष्णिग्राहासारःsupport/ally of the rear-enemy

आक्रन्दासारःsupport/ally of the ākranda

Entities Mentioned

mitra

arimitra

pārṣṇigrāha

ākranda

āsāra (auxiliaries)

FAQs

What practical tool does this sutra provide?

A template to map not just immediate neighbors but second- and third-order relationships, including rear threats and their backers.

Why emphasize 'front and behind'?

Because expansion creates vulnerability to rear attacks; Kauṭilya institutionalizes the need to secure the rear while acting on the front.