Sutra 16
Devanagari script
देशकालातिपातनेन कर्मणामन्यथाकरणे वा नासकामः कृतमनुमन्येत ॥ कZ_०३.१४.१० ॥
Transliteration
deśakālātipātanena karmaṇām anyathākaraṇe vā nāsakāmaḥ kṛtam anumanyeta
Translation
ਉਚਿਤ ਥਾਂ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਜੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਨਾ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕੰਮ ਵੈਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ।
Word by Word
देश-काल-अतिपातनेनby lapse/overstepping of place and time
देश-काल-अतिपातनेन:
TypeNoun
Rootअति√पत्
Formनपुंसकलिङ्ग; तृतीया-एकवचन; (अतिपातन) करण/भाववाचक-नाम; समासे देश + काल + अतिपातन
कर्मणाम्of acts/performances (duties, transactions)
कर्मणाम्:
TypeNoun
Rootकर्मन्
Formनपुंसकलिङ्ग; षष्ठी-बहुवचन
अन्यथा-करणेin doing otherwise / in alteration (of performance)
अन्यथा-करणे:
TypeNoun
Rootकृ (करण)
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी-एकवचन; भाववाचक-नाम (करण)
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक-अव्यय
नnot
न:
TypeParticle
Rootन
Formनिषेधार्थक-अव्यय
असकामःone who is without intent/desire (not willfully)
असकामः:
TypeAdjective
Rootसकाम
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचन; नञ्-समास (अ- + सकाम)
कृतम्the act done / what has been done
कृतम्:
TypeParticiple
Rootकृ
Formभूतकृदन्त (क्त); नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचन; कर्मणि-भावः
अनुमन्येतshould approve/accept/ratify
अनुमन्येत:
TypeVerb
Rootअनु√मन्
Formविधिलिङ् (optative); परस्मैपदम्; प्रथमपुरुष; एकवचन
Entities Mentioned
W
worker (bhṛtaka)E
employer/master (bhartṛ)A
adjudicator/state authority (implied)FAQs
Culpability: if non-completion is not due to intentional refusal but due to situational constraints (time/place/mode), the completed work is still to be accepted.