Sutra 31

Devanagari script

रहस्यव्यवहारेष्वेका स्त्री पुरुष उपश्रोता उपद्रष्टा वा साक्षी स्याद् राजतापसवर्जम् ॥ कZ_०३.११.३१ ॥

Transliteration

rahasyavyavahāreṣv ekā strī puruṣa upaśrotā upadraṣṭā vā sākṣī syād rājatāpasavarjam

Translation

ਗੁਪਤ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਗਵਾਹ—ਇਸਤਰੀ ਜਾਂ ਪੁਰਸ਼—ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਗਵਾਹ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਵੱਜੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ।

Word by Word

• रहस्यव्यवहारेषु: in matters of secret dealings/cases
• Type: Noun
• Root: व्यवहार (√हृ + वि-आ-हार/व्यवहार as noun); रहस्य (adj/n.)
• Form: पुंलिङ्ग; बहुवचन; सप्तमी; (रहस्यस्य व्यवहारः → रहस्यव्यवहारः), तस्मिन्/तेषु

• एका: one (single)
• Type: Pronoun/Adjective
• Root: एक
• Form: स्त्रीलिङ्ग; एकवचन; प्रथमा; स्त्री-विशेषणम्

• स्त्री: a woman
• Type: Noun
• Root: स्त्री
• Form: स्त्रीलिङ्ग; एकवचन; प्रथमा

• पुरुषः: a man
• Type: Noun
• Root: पुरुष
• Form: पुंलिङ्ग; एकवचन; प्रथमा

• उपश्रोता: an overhearer (one who listens in)
• Type: Noun
• Root: उप-√श्रु (श्रवण) → उपश्रोत्र्/उपश्रोता
• Form: पुंलिङ्ग; एकवचन; प्रथमा; कर्तृवाचक-नाम (agent noun)

• उपद्रष्टा: an observer (one who watches)
• Type: Noun
• Root: उप-√दृश् (दर्शन) → उपद्रष्टृ/उपद्रष्टा
• Form: पुंलिङ्ग; एकवचन; प्रथमा; कर्तृवाचक-नाम (agent noun)

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय (disjunctive)

• साक्षी: a witness
• Type: Noun
• Root: साक्षिन्
• Form: पुंलिङ्ग; एकवचन; प्रथमा; इकारान्त-प्रातिपदिक (साक्षिन् → साक्षी)

• स्यात्: should be / may be
• Type: Verb
• Root: √अस्
• Form: विधिलिङ् (optative); परस्मैपदम्; प्रथमपुरुष; एकवचन; (भवेत्)

• राजतापसवर्जम्: excluding the king and an ascetic
• Type: Adjective/Participle (used adverbially)
• Root: वर्ज (√वृज्/वर्ज् ‘to exclude’) ; राजन्, तापस
• Form: नपुंसकलिङ्ग; एकवचन; द्वितीया/अव्ययीभाववत् प्रयोगः; ‘राजतापसौ वर्जयित्वा/वर्जम्’ = excluding king and ascetic

Entities Mentioned

• king (rāja)
• ascetic (tāpasa)

More Details

FAQs

Why allow a single witness in confidential dealings?

Because secrecy reduces the likelihood of multiple witnesses; the rule prevents impunity by adapting evidentiary thresholds to practical realities.

Why exclude the king and ascetics here?

The king’s involvement risks coercion and politicization; ascetics are treated as institutionally separate from ordinary legal entanglements.