Adhyaya 5
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting Artha into administrable routines. Chapter 2.5 (as reflected in these sūtras) hardens the Kośa-limb by defining punishments around valuation, custody, and misappropriation. The state’s wealth is not treated as inert property but as the bloodstream of conquest: any leakage—through false valuation, theft by insiders, or intimidation by outsiders—directly weakens the king’s capacity to pay troops, fund diplomacy, and sustain forts. Hence Kautilya’s design couples accounting realism (mūlya as the anchor of liability) with a hierarchy of trust: ordinary offenders pay; entrusted functionaries face graded “pūrvamadhyamottama” severity culminating in death for storehouse breach. The Sannidhātā is instructed to operate with vetted personnel and deep knowledge of both external and internal modes of fraud, so that questioning about expenditure, balance, and accumulation cannot trap him. This is Artha protected by Dharma-like rigor: punishment is framed as systemic immunology, not moral theater.
Sutras
Sutra 1
सम्निधाता कोशगृहं पण्यगृहं कोष्ठागारं कुप्यगृहमायुधागारं बन्धनागारं च कारयेत् ॥ कZ_०२.५.०१ ॥
ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ (ਸਮ੍ਨਿਧਾਤਾ) ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ-ਘਰ, ਮਾਲ-ਘਰ, ਅਨਾਜ-ਗੋਦਾਮ, ਕੀਮਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰ, ਹਥਿਆਰ-ਘਰ ਅਤੇ ਕੈਦਖਾਨਾ ਬਣਵਾਏ।
Sutra 2
चतुरश्रां वापीमन्नुदकोपस्नेहां खानयित्वा पृथुशिलाभिरुभयतः पार्श्वं मूलं च प्रचित्य सारदारुपञ्जरं भूमिसमं त्रितलमनेकविधानं कुट्टिमदेशस्थानतलमेकद्वारं यन्त्रयुक्तसोपानं भूमिगृहं कारयेत् ॥ कZ_०२.५.०२ ॥
ਪਾਣੀ ਨਾ ਰਿਸਣ ਵਾਲਾ ਚੌਕੋਰ ਗੜ੍ਹਾ ਖੁਦਵਾ ਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਤਲ ਨੂੰ ਚੌੜੀਆਂ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਸਲਾਬਾਂ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਲੱਕੜ ਦਾ ਪਿੰਜਰਾ-ਢਾਂਚਾ ਲਗਾ ਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਸਮਤਲ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਤਲਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਖਾਨਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ‘ਤੇ ਪੱਕੇ ਫਰਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ, ਇਕੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਯੰਤਰ-ਯੁਕਤ ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਭੂਗਰਭ ਕਮਰਾ ਬਣਵਾਏ।
Sutra 3
तस्योपर्युभयतोनिषेधं सप्रग्रीवमैष्टकं भाण्डवाहिनीपरिक्षिप्तं कोशगृहं कारयेत्प्रासादं वा ॥ कZ_०२.५.०३ ॥
ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਰੋਕ/ਪਹਿਰੇ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਦਾਖ਼ਲਾ-ਰਾਹ (ਪ੍ਰਗ੍ਰੀਵ) ਵਾਲਾ, ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਢੋਣ ਲਈ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਰਸਤੇ/ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ-ਪਥ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕੋਸ਼-ਗ੍ਰਿਹ (ਜਾਂ ਕੋਸ਼-ਪ੍ਰਾਸਾਦ) ਬਣਵਾਏ।
Sutra 4
जनपदान्ते ध्रुवनिधिमापदर्थमभित्यक्तैः कारयेत् ॥ कZ_०२.५.०४ ॥
ਜਨਪਦਾਂ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ‘ਤੇ ਉਹ ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਲਈ ਸਥਾਈ ਰਾਖਵਾਂ ਨਿਧੀ/ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਛੱਡੇ ਹੋਏ/ਬੇਦਾਅਵਾ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਕਰਵਾਏ।
Sutra 5
दीर्घबहुशालं कक्ष्यावृतकुड्यमन्तः कुप्यगृहम् तदेव भूमिगृहयुक्तमायुधागारं ॥ कZ_०२.५.०५ब् ॥
ਕੁਪ੍ਯ-ਗ੍ਰਿਹ (ਕੀਮਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ) ਲੰਮਾ ਅਤੇ ਕਈ ਹਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਨਿਆਂ/ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਕੰਧਾਂ (ਕਕ੍ਸ਼੍ਯਾਵ੍ਰਿਤ) ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਇਹੀ ਕਿਸਮ, ਜੇ ਭੂਗਰਭ ਕਮਰਾ (ਭੂਮਿਗ੍ਰਿਹ) ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਯੁਧਾਗਾਰ (ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਗਾਰ) ਬਣੇ।
Sutra 6
सर्वेषां शालाः खातोदपानवर्चस्नानगृहाग्निविषत्राणमार्जारनकुलारक्षास्वदैवतपूजनयुक्ताः कारयेत् ॥ कZ_०२.५.०६ ॥
ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਭ ਸਥਾਪਨਾਂ ਲਈ ਉਹ ਹਾਲ/ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ, ਖੋਦੇ ਹੋਏ ਕੂਏਂ, ਸ਼ੌਚਾਲੇ ਦੀਆਂ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ, ਨ੍ਹਾਉਣਘਰ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਚਾਅ, ਬਿੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ਨੇਵਲਿਆਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਵਾਏ।
Sutra 7
कोष्ठागारे वर्षमानमरत्निमुखं कुण्डं स्थापयेत् ॥ कZ_०२.५.०७ ॥
ਭੰਡਾਰਘਰ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਮਾਪਣ ਲਈ ਇੱਕ ਅਰਤਨੀ (ਇੱਕ ਹੱਥ) ਚੌੜੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਕੁੰਡ (ਮਾਪਣ ਵਾਲਾ ਪਾਤਰ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਵਾਏ।
Sutra 8
तज्जातकरणाधिष्ठितः पुराणं नवं च रत्नं सारं फल्गु कुप्यं वा प्रतिगृह्णीयात् ॥ कZ_०२.५.०८ ॥
ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜਾਂ ਨਵੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ—ਰਤਨ, ਕੀਮਤੀ ਪਦਾਰਥ, ਛੋਟਾ ਮਾਲ ਜਾਂ ਸਧਾਰਣ/ਹੇਠਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ—ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਵੇ।
Sutra 9
तत्र रत्नोपधाव् उत्तमो दण्डः कर्तुः कारयितुश्च सारोपधौ मध्यमः फल्गुकुप्योपधौ तच्च तावच्च दण्डः ॥ कZ_०२.५.०९ ॥
ਉੱਥੇ ਬਦਲੀ/ਮਿਲਾਵਟ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ—ਰਤਨਾਂ ਲਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੰਡ; ਮੁੱਖ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਲਈ ਦਰਮਿਆਨਾ ਦੰਡ; ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਤੇ ਸਧਾਰਣ ਮਾਲ ਲਈ ਉਸੇ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਉਸੇ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੰਡ ਹੋਵੇ।
Sutra 10
रूपदर्शकविशुद्धं हिरण्यं प्रतिगृह्णीयात् ॥ कZ_०२.५.१० ॥
ਰੂਪਦਰਸ਼ਕ (ਪਰਖੀਆ/ਨਿਰੀਖਕ) ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਸਾਬਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਹ ਸੋਨਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ।
Sutra 11
अशुद्धं छेदयेत् ॥ कZ_०२.५.११ ॥
ਜੇ ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ (ਅਰਥਾਤ ਦੰਡ ਵਜੋਂ ਕੱਟ ਕੇ ਅਸਵੀਕਾਰ/ਵਿਕਾਰ ਕਰ ਦੇਣਾ)।
Sutra 12
आहर्तुः पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०२.५.१२ ॥
ਆਹਰਤਾ (ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ/ਸਪਲਾਇਰ) ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਦੰਡ ‘ਸਾਹਸ’ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੈ।
Sutra 13
शुद्धं पूर्णमभिनवं च धान्यं प्रतिगृह्णीयात् ॥ कZ_०२.५.१३ ॥
ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਅਨਾਜ ਸਵੀਕਾਰੇ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ, ਪੂਰਾ (ਮਿਆਰੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਭਰਿਆ) ਅਤੇ ਨਵਾਂ/ਤਾਜ਼ਾ ਹੋਵੇ।
Sutra 14
विपर्यये मूल्यद्विगुणो दण्डः ॥ कZ_०२.५.१४ ॥
ਜੇ ਉਲਟ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ (ਅਰਥਾਤ ਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੋਵੇ), ਤਾਂ ਜੁਰਮਾਨਾ ਕੀਮਤ ਦਾ ਦੁੱਗਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।
Sutra 15
तेन पण्यं कुप्यमायुधं च व्याख्यातम् ॥ कZ_०२.५.१५ ॥
ਉਸੇ (ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀ ਵਿਧੀ) ਨਾਲ ਪਣ੍ਯ (ਵਪਾਰਕ ਵਸਤੂਆਂ), ਕੁਪ੍ਯ (ਕੀਮਤੀ/ਖਜ਼ਾਨਾ-ਸਮਾਨ) ਅਤੇ ਆਯੁਧ (ਹਥਿਆਰ) ਵੀ ਵਿਆਖਿਆਤ/ਨਿਯਮਿਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Sutra 16
सर्वाधिकरणेषु युक्तोपयुक्ततत्पुरुषाणां पणादिचतुष्पणपरमापहारेषु पूर्वमध्यमोत्तमवधा दण्डाः ॥ कZ_०२.५.१६ ॥
ਸਾਰੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ/ਲਗਾਏ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਪਣ ਤੋਂ ਚਾਰ ਪਣ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੱਕ ਦੀ ਰਕਮ ਦਾ ਗਬਨ/ਅਪਹਰਨ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਹਿਲੀ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਉੱਤਮ (ਸਰਵੋਚ) ਦਰਜੇ ਦੀਆਂ ਹੋਣ; ਅਤਿ ਗੰਭੀਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੱਕ।
Sutra 17
कोशाधिष्ठितस्य कोशावच्छेदे घातः ॥ कZ_०२.५.१७ ॥
ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ (ਕੋਸ਼ਾਧਿਸ਼ਠਿਤ) ਵੱਲੋਂ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਘਾਟ/ਗਬਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਜ਼ਾ ਵਧ (ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ) ਹੈ।
Sutra 18
तद्वैयावृत्यकराणामर्धदण्डाः ॥ कZ_०२.५.१८ ॥
ਉਸ ਲਈ ਸਹਾਇਕ/ਅਨੁਸ਼ੰਗੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ (ਮੁੱਖ ਸਜ਼ਾ ਦੀਆਂ) ਅੱਧੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ।
Sutra 19
परिभाषणमविज्ञाते ॥ कZ_०२.५.१९ ॥
ਜਦੋਂ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੁੱਛਗਿੱਛ/ਜਿਰਹ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 20
चोराणामभिप्रधर्षणे चित्रो घातः ॥ कZ_०२.५.२० ॥
ਚੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਿੰਸਕ ਹਮਲਾ/ਘੋਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਰਨ ‘ਤੇ ‘ਚਿਤ੍ਰ’ (ਨਮੂਨਾਵਾਰ/ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ) ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਧ (ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ) ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ।
Sutra 21
तस्मादाप्तपुरुWआधिष्ठितः सम्निधाता निचयाननुतिष्ठेत् ॥ कZ_०२.५.२१ ॥
ਇਸ ਲਈ ਭੰਡਾਰਪਾਲ/ਕਸਟੋਡੀਅਨ (ਸਮ੍ਨਿਧਾਤਾ) ਨੂੰ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਹੀ ਜਮ੍ਹਾਂ/ਸੰਚਯ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 22
यथा पृष्टो न सज्जेत व्यये शेषे च संचये ॥ कZ_०२.५.२२ब् ॥
ਤਾਂ ਜੋ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਖਰਚ, ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਚਿਤ ਸਟਾਕ ਬਾਰੇ ਉਹ ਹਿੱਕਚਾਹਟ ਨਾ ਕਰੇ।
Frequently Asked Questions
Treasury integrity increases predictable salaries, procurement, and public provisioning; it reduces predation by officials and thieves, stabilizing prices and trust, thereby sustaining the fiscal base required for defense and expansion.
For valuation-related wrongdoing (viparyaye), a fine of double the assessed value (mūlyadviguṇa). For misappropriation by entrusted personnel across offices, graded punishments (pūrva/madhyama/uttama) up to capital punishment; specifically, a kośādhiṣṭhita who breaches the treasury (kośāvaccheda) is executed (ghāta). Assistants/attendants (vaiyāvṛtyakarāḥ) receive half-penalties; coercive intimidation by thieves (abhipradharṣaṇa) is met with exemplary execution (citra-ghāta).