Adhyaya 31
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting sovereignty into repeatable administrative procedure. Chapter 31 treats the elephant corps not as prestige but as a regulated state instrument: infrastructure (the śālā and stalls), daily time-discipline (bathing, exercise, drinking, sleep), acquisition criteria (age and disqualifications), capability grading (uttama/madhyama/avara by measurements and years), and quantified provisioning (grain, fats, salt, meat, gruel, curd, alkali, liquor/milk, oil for anointing, fodder). This is classic Kautilyan statecraft: military strength is produced through bureaucratic measurability. The chapter’s placement is strategic—after fort/urban and supply-oriented superintendencies—because elephants are high-cost, high-impact assets whose failure cascades into defeat. By binding veterinarians, trainers, and attendants into a monitored regimen, the state protects its coercive limb (daṇḍa in practice) while maintaining yogakṣema through predictable logistics and reduced wastage.
Sutras
Sutra 1
सांग्रामिकमलंकारं चिकित्सकानीकस्थाउपस्थायिकवर्गं चानुतिष्ठेत् ॥ कZ_०२.३१.०१ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗੀ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਵੈਦਾਂ ਦਾ ਦਲ, ਇਕਾਈ-ਨਿਯੁਕਤ ਸਟਾਫ਼ ਅਤੇ ਸੇਵਾਦਾਰ/ਪਰਿਚਾਰਕ ਵਰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਰ/ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 2
हस्त्यायामद्विगुणोत्सेधविष्कम्भायामां हस्तिनीस्थानाधिकां सप्रग्रीवां कुमारीसंग्रहां प्रान्मुखीमुदन्मुखीं वा शालां निवेशयेत् ॥ कZ_०२.३१.०२ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਦੋਗੁਣੀ (ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਵੀ ਉਸੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ) ਹਾਥੀ-ਸ਼ਾਲਾ ਬਣਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹਥਣੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਧ ਥਾਂ ਹੋਵੇ; ਅੱਗਲੇ ਭਾਗ/ਗਰਦਨ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਨੌਜਵਾਨ ਹਥਣੀਆਂ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਘੇਰਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਾ ਪੂਰਬਮੁਖੀ ਜਾਂ ਉੱਤਰਮੁਖੀ ਹੋਵੇ।
Sutra 3
हस्त्यायामचतुरश्रश्लक्ष्णालानस्तम्भफलकास्तरकं समूत्रपुरीषोत्सर्गं स्थानं निवेशयेत् ॥ कZ_०२.३१.०३ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਕੋਰ, ਚਿਕਣੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਥਾਂ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਖੰਭੇ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤੇ/ਪੱਟੇ ਲੱਗੇ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਗੋਬਰ (ਮਲ) ਨਿਕਾਸ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਥਾਂ/ਰਾਹ ਹੋਵੇ।
Sutra 4
स्थानसमां शय्यामर्धापाश्रयां दुर्गे साम्नाह्याउपवाह्यानां बहिर्दम्यव्यालानाम् ॥ कZ_०२.३१.०४ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਬਿਛੌਣਾ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਆਸਰਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਜੂ/ਸਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਜੋਤਣ ਅਤੇ ਸਵਾਰੀ/ਸੇਵਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਹਾਲੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ/ਉਗਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ।
Sutra 5
प्रथमसप्तम अष्टमभागावह्नः स्नानकालौ तदनन्तरं विधायाः ॥ कZ_०२.३१.०५ ॥
ਦਿਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ, ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲਾ ਨਿਯਮ/ਦਿਨਚਰਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 6
पूर्वाह्ने व्यायामकालः पश्चाह्नः प्रतिपानकालः ॥ कZ_०२.३१.०६ ॥
ਪੂਰਵਾਹਨ ਕਸਰਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ; ਅਪਰਾਹਨ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ/ਪੇਯ ਸੇਵਨ (ਪੁਨਰਸਥਾਪਨ) ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ।
Sutra 7
रात्रिभागौ द्वौ स्वप्नकाला त्रिभागः संवेशनोत्थानिकः ॥ कZ_०२.३१.०७ ॥
ਰਾਤ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗ ਨੀਂਦ ਲਈ ਹਨ; ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਠਹਿਰਾਉ/ਬੰਦੋਬਸਤ ਅਤੇ ਜਾਗਣਾ/ਉੱਠਣਾ (ਰਾਤਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ) ਲਈ ਹੈ।
Sutra 8
ग्रीष्मे ग्रहणकालः ॥ कZ_०२.३१.०८ ॥
ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਣ (ਪਕੜ/ਹੈਂਡਲਿੰਗ) ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 9
विंशतिवर्षो ग्राह्यः ॥ कZ_०२.३१.०९ ॥
ਵੀਹ ਸਾਲ ਦਾ ਹਾਥੀ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਹੈ (ਰਾਜ ਸੇਵਾ ਲਈ ਯੋਗ)।
Sutra 10
विक्को मोढो मक्कणो व्याथितो गर्भिणी धेनुका हस्तिनी चाग्राह्याः ॥ कZ_०२.३१.१० ॥
ਵਿਕ্ক, ਮੋਢ, ਮੱਕਣ, ਜ਼ਖ਼ਮੀ/ਬਿਮਾਰ, ਅਤੇ ਗਰਭਵਤੀ, ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਹਥਣੀ—ਇਹ ਰਾਜ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ।
Sutra 11
सप्तारत्नि उत्सेधो नवायामो दश परिणाहः प्रमाणतश्चत्वारिंशद्वर्षो भवत्युत्तमः त्रिंशद्वर्षो मध्यमः पञ्चविंशतिवर्षोऽवरः ॥ कZ_०२.३१.११ ॥
ਮਿਆਰੀ ਮਾਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ—ਉਚਾਈ 7 ਰਤਨੀ, ਲੰਬਾਈ 9, ਅਤੇ ਘੇਰਾ 10—40 ਸਾਲ ਦਾ ਹਾਥੀ ‘ਉੱਤਮ’, 30 ਸਾਲ ਦਾ ‘ਮੱਧਮ’, ਅਤੇ 25 ਸਾਲ ਦਾ ‘ਅਵਰ’ ਹੈ।
Sutra 12
तयोः पादावरो विधाविधिः ॥ कZ_०२.३१.१२ ॥
ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ (ਅਰਥਾਤ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਮੱਧਮ) ਲਈ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੌਣਾ (ਚੌਥਾਈ) ਵੀ ਘਾਟ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Sutra 13
अरत्नौ तणुलद्रोणः अर्धाढकं तैलस्य सर्पिषस्त्रयः प्रस्थाः दशपलं लवणस्य मांसं पञ्चाशत्पलिकम् रसस्याढकं द्विगुणं वा दध्नः पिण्डक्लेदनार्थं क्षारदशपलिकं मद्यस्याढकं द्विगुणं वा पयसः प्रतिपानं गात्रावसेकस्तैलप्रस्थः शिरसोऽष्टभागः प्रादीपिकश्च यवसस्य द्वौ भारौ सपादौ शष्पस्य शुष्कस्यार्धतृतीयो भारः कडङ्करस्यानियमः ॥ कZ_०२.३१.१३ ॥
(ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਰਗ/ਮਾਪ ਦੇ ਹਾਥੀ ਲਈ:) ਚੌਲ: 1 ਦ੍ਰੋਣ; ਤੇਲ: ਅੱਧਾ ਆਢਕ; ਘੀ: 3 ਪ੍ਰਸਥ; ਨਮਕ: 10 ਪਲ; ਮਾਸ: 50 ਪਲ; ਰਸ/ਸ਼ੋਰਬਾ: 1 ਆਢਕ; ਜਾਂ ਦਹੀਂ ਦੋਗੁਣੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ। ਚਾਰੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਖਾਰ: 10 ਪਲ। ਮਦਿਰਾ: 1 ਆਢਕ; ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਦੋਗੁਣੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ। ਸਰੀਰ ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਤੇਲ: 1 ਪ੍ਰਸਥ; ਸਿਰ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ; ਅਤੇ ਦੀਵਾ (ਭੱਤਾ) ਵੀ। ਯਵਸ (ਹਰਾ ਚਾਰਾ): 2¼ ਭਾਰ; ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ (ਸ਼ਸ਼ਪ): 2½ ਭਾਰ। ਕਡੰਕਰ ਲਈ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ।
Sutra 14
सप्तारत्निना तुल्यभोजनोऽष्टारत्निरत्यरालः ॥ कZ_०२.३१.१४ ॥
8 ਰਤਨੀ ਮਾਪ ਦਾ ਹਾਥੀ 7 ਰਤਨੀ ਵਾਲੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਰਾਸ਼ਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਟੇਢਾ/ਅਸਹਿਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਇਸ ਲਈ ਅਣਚਾਹਾ)।
Sutra 15
यथाहस्तमवशेषः षडरत्निः पञ्चारत्निश्च ॥ कZ_०२.३१.१५ ॥
ਬਾਕੀ (ਅਰਥਾਤ ਬਾਕੀ ਵਰਗੀਕਰਨ) ਹੱਥ-ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ—ਛੇ-ਰਤਨੀ ਅਤੇ ਪੰਜ-ਰਤਨੀ (ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ)।
Sutra 16
क्षीरयावसिको विक्कः क्रीडार्थं ग्राह्यः ॥ कZ_०२.३१.१६ ॥
ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ‘ਤੇ ਪਾਲਿਆ ‘ਵਿਕ্ক’ ਖੇਡ/ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਕਬੂਲਯੋਗ ਹੈ।
Sutra 17
संजातलोहिता प्रतिच्छन्ना सम्लिप्तपक्षा समकक्ष्या व्यतिकीर्णमांसा समतल्पतला जातद्रोणिकेति शोभाः ॥ कZ_०२.३१.१७ ॥
ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ—ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਿਆ ਲਾਲੀ-ਭਰਿਆ ਰੰਗ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਸਰੀਰ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੇਪੇ/ਸਿਹਤਮੰਦ ਕੰਨ, ਸਮਾਨ ਮੋਢੇ, ਸਮਰੂਪ ਵੰਡਿਆ ਮਾਸ, ਸਮਤਲ ਪਿੱਠ, ਅਤੇ ਸੁਗਠਿਤ ‘ਦ੍ਰੋਣਿਕਾ’ (ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਢੁੱਕਵੀਆਂ ਖੱਡਾਂ/ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ)।
Sutra 18
शोभावशेन व्यायामं भद्र्म मन्दं च कारयेत् ॥ कZ_०२.३१.१८अब् ॥
ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਹਾਲਤ/ਸ਼ੋਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਤੋਂ ਕਸਰਤ ਕਰਵਾਈਏ—ਜਾਂ ਤਾਂ ਤੇਜ਼ (ਭਦ੍ਰ) ਜਾਂ ਹੌਲੀ (ਮੰਦ)।
Frequently Asked Questions
Predictable readiness of the elephant corps: fewer diseases and injuries, reduced loss from mishandling, stable logistics, and higher battlefield reliability—thereby securing the realm through deterrence and victory.
This unit does not state explicit fines in the supplied sūtras; in Kauṭilya’s administrative logic, breaches (ration fraud, negligent care, unauthorized procurement, or failure to follow regimen) fall under the superintendent’s disciplinary jurisdiction—typically fines, restitution for loss, and removal/punishment of responsible staff as per general adhyakṣa enforcement norms.