Adhyaya 18
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting administrative knowledge into repeatable production and control systems. Chapter 2.18 focuses on the armoury as a hinge between Kośa and Daṇḍa: weapons are not merely crafted but governed—through quantified labor, time-bound wages, and verifiable outputs, then preserved by disciplined storage protocols. Kautilya’s placement is strategic: before war-making, the state must ensure reliability of matériel, because defective weapons collapse deterrence and invite internal corruption. The chapter’s long taxonomic lists are not ornament; they are procurement categories enabling inventory, inspection, and accountability. By prescribing frequent relocation and ventilation/sun exposure of stores, and re-siting items harmed by heat, moisture, or worms, the text treats decay as a security risk. The Vijigīṣu thus gains readiness (ātatāyitva-prevention), fiscal efficiency (less spoilage), and coercive credibility—the practical basis of sovereignty.
Sutras
Sutra 1
कृतकर्मप्रमाणकालवेतनफलनिष्पत्तिभिः कारयेत्स्वभूमिषु च स्थापयेत् ॥ कZ_०२.१८.०१ ॥
ਉਹ ਕੀਤੇ ਕੰਮ, ਮਾਤਰਾ/ਮਾਪ, ਸਮਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਉਤਪਾਦਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਵਾਏ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਤਾਇਨਾਤ/ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Sutra 2
स्थानपरिवर्तनमातपप्रवातप्रदानं च बहुशः कुर्यात् ॥ कZ_०२.१८.०२ ॥
ਉਹ (ਭੰਡਾਰਣ ਦਾ) ਸਥਾਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਦਲੇ ਅਤੇ ਧੁੱਪ ਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੇ।
Sutra 3
ऊष्मोपस्नेहक्रिमिभिरुपहन्यमानमन्यथा स्थापयेत् ॥ कZ_०२.१८.०३ ॥
ਜੇ ਉਹ ਗਰਮੀ, ਨਮੀ/ਚਿਕਨਾਹਟ ਜਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ (ਅਰਥਾਤ ਵੱਖਰੀ ਵਿਧੀ/ਥਾਂ) ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।
Sutra 4
जातिरूपलक्षणप्रमाणागममूल्यनिक्षेपैश्चोपलभेत ॥ कZ_०२.१८.०४ ॥
ਉਹ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਤ/ਕਿਸਮ, ਰੂਪ, ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਮਾਪ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਨਿਕਸ਼ੇਪ/ਦਾਖ਼ਲਾ (ਰਿਕਾਰਡ) ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਪਰਖੇਗਾ।
Sutra 5
सर्वतोभद्रजामदग्न्यबहुमुखविश्वासघातिसंघाटीयानकपर्जन्यकबाहूर्ध्वबाह्वर्धबाहूनि स्थितयन्त्राणि ॥ कZ_०२.१८.०५ ॥
ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਥਿਰ (ਥਾਪੇ ਹੋਏ) ਯੰਤਰ ਹਨ: ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ, ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ, ਅਬਹੁਮੁਖ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀ, ਸੰਘਾਟੀ, ਯਾਨਕ, ਪਰਜਨ੍ਯਕ, ਬਾਹੂਰਧ੍ਵ, ਬਾਹ੍ਵ ਅਤੇ ਅਰਧਬਾਹੁ।
Sutra 6
पाञ्चालिकदेवदण्डसूकरिकामुसलयष्टिहस्तिवारकतालवृन्तमुद्गरगदास्पृक्तलाकुद्दालास्फाटिमोत्पाटिमोद्घाटिमशतघ्नित्रिशूलचक्राणि चलयन्त्राणि ॥ कZ_०२.१८.०६ ॥
ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਚਲ (ਗਤੀਸ਼ੀਲ) ਯੰਤਰ ਹਨ: ਪਾਂਚਾਲਿਕ, ਦੇਵਦੰਡ, ਸੂਕਰਿਕਾ, ਮੁਸਲ, ਯਸ਼ਟੀ, ਹਸਤਿਵਾਰਕ, ਤਾਲਵ੍ਰੰਤ, ਮੁਦਗਰ, ਗਦਾ, ਸਪ੍ਰੁਕਤਲਾ, ਕੁੱਦਾਲਾ, ਸਫਾਟਿਮ, ਉਤਪਾਟਿਮ, ਉਦਘਾਟਿਮ, ਅਸ਼ਤਘਨੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਚਕਰ।
Sutra 7
शक्तिप्रासकुन्तहाटकभिण्डिपालशूलतोमरवराहकर्णकणयकर्पणत्रासिकादीनि च हुलमुखानि ॥ कZ_०२.१८.०७ ॥
ਅਤੇ ਹੁਲਮੁਖ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ: ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਾਸ, ਕੁੰਤ, ਹਾਟਕ, ਭਿੰਡਿਪਾਲ, ਸ਼ੂਲ, ਤੋਮਰ, ਵਰਾਹਕਰਨ, ਕਣਯ, ਕਰਪਣ, ਤ੍ਰਾਸਿਕਾ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Sutra 8
तालचापदारवशार्ङ्गाणि कार्मुककोदण्डद्रूणा धनूंषि ॥ कZ_०२.१८.०८ ॥
ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ—ਤਾਲ, ਚਾਪਦਾਰੂ, ਦਾਰਵ, ਸ਼ਾਰੰਗ; ਅਤੇ ਕਾਰਮੁਕ, ਕੋਦੰਡ, ਦ੍ਰੂਣ ਨਾਮ ਦੇ ਭੇਦ।
Sutra 9
मूर्वार्कशनगवेधुवेणुस्नायूनि ज्याः ॥ कZ_०२.१८.०९ ॥
ਧਨੁਸ਼ ਦੀਆਂ ਡੋਰੀਆਂ (ਜਿਆ) ਮੂਰਵਾ, ਅਰਕ, ਸ਼ਣ, ਗਵੇਧੁ, ਬਾਂਸ ਅਤੇ ਸਨਾਇੂ (ਨਸ) ਤੋਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
Sutra 10
वेणुशरशलाकादण्डासननाराचाश्चेषवः ॥ कZ_०२.१८.१० ॥
ਪ੍ਰਖੇਪਣ ਅਸਤ੍ਰ (ਇਸ਼ਵ) ਵਿੱਚ ਬਾਂਸ ਦੇ ਬਾਣ, ਨਲ/ਡੰਡੇ ਵਾਲੇ ਬਾਣ, ਕੀਲ ਵਰਗੇ ਡਾਰਟ, ਡੰਡ-ਸ਼ਾਫਟ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਨੋਕ ਵਾਲੇ ਬਾਣ (ਨਾਰਾਚ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Sutra 11
तेषां मुखानि छेदनभेदनताडनान्यायसास्थिदारवाणि ॥ कZ_०२.१८.११ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ/ਮੁਖ ਕੱਟਣ, ਭੇਦਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਹੇ, ਹੱਡੀ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Sutra 12
निस्त्रिंशमण्डलाग्रासियष्टयः खड्गाः ॥ कZ_०२.१८.१२ ॥
ਤਲਵਾਰਾਂ (ਖਡਗ) ਨਿਸਤ੍ਰਿੰਸ਼, ਮੰਡਲਾਗ੍ਰ, ਅਸੀ ਅਤੇ ਯਸ਼ਟੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Sutra 13
खड्गमहिषवारणविषाणदारुवेणुमूलानि त्सरवः ॥ कZ_०२.१८.१३ ॥
ਮਿਆਨ/ਖੋਲ (ਤਸਰਵ) ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਫਿਟਿੰਗ, ਭੈਂਸ ਦੇ ਸਿੰਗ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਦੰਦ, ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Sutra 14
परशुकुठारपट्टसखनित्रकुद्दालक्रकचकाण्डच्छेदनाः क्षुरकल्पाः ॥ कZ_०२.१८.१४ ॥
ਖ਼ਸ਼ੁਰ-ਵਰਗ ਦੇ ਧਾਰਦਾਰ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ (ਖ਼ਸ਼ੁਰਕਲਪ) ਵਿੱਚ ਪਰਸ਼ੁ (ਕੁਹਾੜੀ), ਕੁਠਾਰ (ਟਾਂਗੀ), ਪੱਟਸ (ਫਲਕ-ਛੁਰੀ/ਬੋਰਡ-ਛੁਰੀ), ਖਨਿਤ੍ਰ (ਖੋਦਣ ਦਾ ਸੰਦ/ਫਾਵੜਾ), ਕੁੱਦਾਲ (ਕੁਦਾਲ), ਕ੍ਰਕ (ਦਾਤਰ), ਚਕ (ਆਰੀ) ਅਤੇ ਕਾਣ੍ਡਛੇਦਨ (ਟਾਹਣੀ ਕੱਟਣ ਦਾ ਸੰਦ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Sutra 15
यन्त्रगोष्पणमुष्टिपाषाणरोचनीदृषदश्चाश्मायुधानि ॥ कZ_०२.१८.१५ ॥
ਪੱਥਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰ (ਅਸ਼ਮਾਯੁਧ) ਵਿੱਚ ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਸੁੱਟੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰ, ਗੋਫਣ ਦੇ ਪੱਥਰ, ਮੁੱਠੀ-ਪੱਥਰ, ਅਤੇ ਰੋਚਨੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਦ ਵਰਗੇ ਚਪਟੇ/ਸਾਣ-ਪੱਥਰ ਜਿਹੇ ਪ੍ਰਖੇਪਣ ਪੱਥਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Sutra 16
लोहजालिकापट्टकवचसूत्रकङ्कटशिंशुमारकखड्गिधेनुकहस्तिगोचर्मखुरशृङ्गसंघातं वर्माणि ॥ कZ_०२.१८.१६ ॥
ਕਵਚ/ਬਖ਼ਤਰ (ਵਰਮਾਣਿ) ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦੀ ਜਾਲੀ, ਪਰਤਦਾਰ ਕਵਚ (ਪੱਟਕਵਚ), ਧਾਗੇ/ਡੋਰੀ ਨਾਲ ਸਿਲਿਆ ਕਵਚ (ਸੂਤਰਕੰਕਟ), ਅਤੇ ਚਮੜੇ ਦੇ ਕਵਚ—ਮਗਰ (ਸ਼ਿੰਸ਼ੁਮਾਰ), ਗੈਂਡਾ (ਖਡ਼ਗੀ), ਗਾਂ (ਧੇਨੁਕਾ), ਹਾਥੀ ਦੀ ਖਾਲ—ਨਾਲ ਹੀ ਖੁਰ ਅਤੇ ਸਿੰਗ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਕਵਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
Sutra 17
शिरस्त्राणकण्ठत्राणकूर्पासकञ्चुकवारवाणपट्टनागोदरिकाः पेटीचर्महस्तिकर्णतालमूलधमनिकाकपाटकिटिकाप्रतिहतबलाहकान्ताश्चावरणाणि ॥ कZ_०२.१८.१७ ॥
ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਾਲੇ ਆਵਰਨ (ਆਵਰਣਾਣਿ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰਸਤ੍ਰਾਣ (ਸਿਰ ਦਾ ਰੱਖਿਆ-ਸਾਜ਼), ਕੰਠਤ੍ਰਾਣ (ਗਲੇ ਦਾ ਰੱਖਿਆ-ਸਾਜ਼), ਕੂਰਪਾਸ (ਕਿਰਾਸ/ਬਖ਼ਤਰ), ਕੰਚੁਕ (ਅੰਗਰਖਾ/ਟਿਊਨਿਕ), ਵਾਰਵਾਣ, ਪੱਟਨਾਗੋਦਰਿਕਾ, ਪੇਟੀ, ਚਮੜੇ ਦੇ ਕਵਰ—ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ-ਕੰਨ ਦਾ ਚਮੜਾ—ਤਾਲ-ਮੂਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਆਵਰਨ, ਧਮਨਿਕਾ (ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ/ਚਮੜੇ ਦੀ ਥੈਲੀ), ਕਪਾਟ-ਕਿਟਿਕਾ (ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੈਨਲ), ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਹਤਬਲਾਹਕਾਂਤਾ ਵਰਗੀਆਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੱਖਿਆ-ਪੱਟੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Sutra 18
हस्तिरथवाजिनां योग्याभाण्डमालंकारिकं सम्नाहकल्पनाश्चोपकरणानि ॥ कZ_०२.१८.१८ ॥
ਹਾਥੀਆਂ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਉਚਿਤ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ, ਭੰਡਾਰ, ਗਹਿਣੇ, ਜੂ/ਹਾਰਨੈੱਸ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਉਪਕਰਨ (ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ)।
Sutra 19
ऐन्द्रजालिकमौपनिषदिकं च कर्म ॥ कZ_०२.१८.१९ ॥
ਉਹ ਐਂਦ੍ਰਜਾਲਿਕ (ਜਾਦੂ/ਮਾਇਆ-ਵਿਦਿਆ) ਅਤੇ ਔਪਨਿਸ਼ਦਿਕ (ਗੂੜ੍ਹ/ਰਸਮੀ-ਤਕਨੀਕੀ) ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰੇ।
Sutra 20
क्षयव्ययौ च जानीयात्कुप्यानामायुधेश्वरः ॥ कZ_०२.१८.२०च्द् ॥
ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਗਾਰ ਅਧਿਕਾਰੀ (ਆਯੁਧੇਸ਼ਵਰ) ਕੁਪ੍ਯ (ਚਲ ਭੰਡਾਰ) ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਘਾਟ/ਖ਼ਰਾਬੀ ਅਤੇ ਖ਼ਰਚ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣੇ।
Frequently Asked Questions
Higher public safety and stability through reliable defense readiness, fewer accidents from degraded weapons, reduced fiscal leakage via standardized procurement, and sustained deterrence that prevents raids and disorder.
While this unit does not state a numeric fine, Arthashāstric practice implies graded daṇḍa: restitution for loss (damage/spoilage), fines for negligence and misreporting (nikṣepa/inventory fraud), and dismissal or harsher punishment if corruption endangers state security.