Adhyaya 17
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting the kingdom into an administrable revenue-machine. Chapter 2.17 positions the forest not as wilderness but as a controlled fiscal organ feeding the kośa. The Kupyādhyakṣa is tasked to (i) procure forest wealth through rangers and production units, (ii) classify commodities into administrable categories (timber, bamboo, creepers, bark/fibers, rope materials, leaves, flowers/dyes, drugs, poisons, animal products, metals, earthenware), and (iii) institutionalize accountability via standardized loss-allowances and receivables/arrears ledgers, with an exception regime for emergencies. This chapter therefore links ecological extraction to state capacity: predictable supplies support workshops, military logistics, and trade, while ledgers reduce corruption and stabilize cashflow. In the Saptāṅga logic, it strengthens kośa directly and janapada indirectly by preventing resource-plunder that would erode long-term productivity and public order.
Sutras
Sutra 1
कुप्याध्यक्षो द्रव्यवनपालैः कुप्यमानाययेत् ॥ कZ_०२.१७.०१ ॥
ਕੁਪ੍ਯਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਰਾਜਸਵ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੁਪ੍ਯ (ਜੰਗਲੀ ਉਤਪਾਦ) ਮੰਗਵਾਏ।
Sutra 2
द्रव्यवनकर्मान्तांश्च प्रयोजयेत् ॥ कZ_०२.१७.०२ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਸਵ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ/ਕੰਮ-ਅੱਡੇ (ਕਰਮਾਂਤ) ਵੀ ਚਲਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Sutra 3
द्रव्यवनच्छिद्रां च देयमत्ययं च स्थापयेदन्यत्रापद्भ्यः ॥ कZ_०२.१७.०३ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਸਵ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਿਸਾਵਾਂ/ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬਕਾਇਆ ਦੇਯ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਛੂਟਾਂ/ਮਾਫ਼ੀਆਂ—ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਦਰਜਬੰਦੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ।
Sutra 4
कुप्यवर्गः शाकतिनिशधन्वनार्जुनमधूकतिलकसालशिंशपारिमेदराजादनशिरीषखदिरसरलतालसर्जाश्वकर्णसोमवल्ककुशाम्रप्रियकधवादिः सारदारुवर्गः ॥ कZ_०२.१७.०४ ॥
‘ਕੁਪ੍ਯ’ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰਦਾਰੂ (ਹਿਰਦੈ-ਕਾਠ/ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜ) ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ—ਸ਼ਾਕਤੀ, ਨਿਸ਼ਾ, ਧਨ੍ਵਨ, ਅਰਜੁਨ, ਮਧੂਕ, ਤਿਲਕ, ਸਾਲ, ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ, ਰਿਮੇਦ, ਰਾਜਾਦਨ, ਸ਼ਿਰੀਸ਼, ਖਦਿਰ, ਸਰਲ, ਤਾਲ, ਸਰਜ, ਅਸ਼ਵਕਰਣ, ਸੋਮਵਲਕ, ਕੁਸ਼ਾਮ੍ਰ, ਪ੍ਰਿਯਕ, ਧਵ ਆਦਿ।
Sutra 5
उटजचिमियचापवेणुवंशसातिनकण्टकभाल्लूकादिर्वेणुवर्गः ॥ कZ_०२.१७.०५ ॥
ਵੇਣੁ-ਵਰਗ (ਬਾਂਸ ਵਰਗ) ਵਿੱਚ ਉਟਜ, ਚਿਮਿਯ, ਚਾਪ, ਵੇਣੁ, ਵੰਸ਼, ਸਾਤਿਨ, ਕੰਟਕ, ਭਾਲਲੂਕ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Sutra 6
वेत्रशीकवल्लीवाशीश्यामलतानागलतादिर्वल्लीवर्गः ॥ कZ_०२.१७.०६ ॥
ਵੇਤ੍ਰ, ਸ਼ੀਕ, ਵੱਲੀ, ਵਾਸ਼ੀ, ਸ਼ਿਆਮਲਤਾ, ਨਾਗਲਤਾ ਆਦਿ ਬੇਲਾਂ ‘ਵੱਲੀ-ਵਰਗ’ (ਬੇਲ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ) ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Sutra 7
मालतीमूर्वार्कशणगवेधुकातस्यादिर्वल्कवर्गः ॥ कZ_०२.१७.०७ ॥
ਮਾਲਤੀ, ਮੂਰਵਾ, ਅਰਕ, ਸ਼ਣ, ਗਵੇਧੁਕਾ ਆਦਿ ਛਾਲ/ਰੇਸ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ‘ਵਲਕ (ਛਾਲ) ਵਰਗ’ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Sutra 8
मुञ्जबल्बजादि रज्जुभाण्डम् ॥ कZ_०२.१७.०८ ॥
ਮੁੰਜ, ਬਲਬਜ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰੱਸੀਆਂ/ਡੋਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ (ਰੱਜੁਭਾਂਡ) ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
Sutra 9
तालीतालभूर्जानां पत्त्रम् ॥ कZ_०२.१७.०९ ॥
ਤਾਲੀ, ਤਾਲ ਅਤੇ ਭੂਰਜ ਤੋਂ ਪੱਤੇ/ਪੱਤਰ (ਲਿਖਣ ਜਾਂ ਪੈਕਿੰਗ/ਢੱਕਣ ਲਈ) ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
Sutra 10
किंशुककुसुम्भकुङ्कुमानां पुष्पम् ॥ कZ_०२.१७.१० ॥
ਕਿੰਸ਼ੁਕ, ਕੁਸੁੰਭ ਅਤੇ ਕੁੰਕੁਮ ਆਦਿ ਦੇ ਫੁੱਲ (ਵਸਤੂ/ਪਦਾਰਥ ਵਜੋਂ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Sutra 11
कन्दमूलफलादिरौषधवर्गः ॥ कZ_०२.१७.११ ॥
ਕੰਦ, ਮੂਲ, ਫਲ ਆਦਿ ‘ਔਸ਼ਧ (ਦਵਾਈ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ) ਵਰਗ’ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Sutra 12
कालकूटवत्सनाभहालाहलमेषशृङ्गमुस्ताकुष्ठमहाविषवेल्लितकगौरार्द्रबालकमार्कटहैमवतकालिङ्गकदारदकाङ्कोलसारकोष्ट्रकादीनि विषाणि सर्पाः कीटाश्च त एव कुम्भगताः विषवर्गः ॥ कZ_०२.१७.१२ ॥
ਕਾਲਕੂਟ, ਵਤ੍ਸਨਾਭ, ਹਾਲਾਹਲ, ਮੇਸ਼ਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਮੁਸਤਾ, ਕੁਸ਼ਠ, ਮਹਾਵਿਸ਼, ਵੇੱਲਿਤਕ, ਗੌਰ, ਆਰਦ੍ਰਬਾਲਕ, ਮਾਰਕਟ, ਹੈਮਵਤ, ਕਾਲਿੰਗ, ਦਾਰਦ, ਕਾਂਕੋਲ, ਸਾਰਕ, ਕੋਸ਼ਟ੍ਰਕ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸੱਪ ਤੇ ਕੀੜੇ, ਜਦੋਂ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਣ—ਇਹ ‘ਵਿਸ਼ਵਰਗ’ (ਵਿਸ਼ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ) ਬਣਦੇ ਹਨ।
Sutra 13
गोधासेरकद्वीप्यृक्षशिंशुमारसिंहव्याघ्रहस्तिमहिषचमरसृमरखड्गगोमृगगवयानां चर्मास्थिपित्तस्नाय्वक्षिदन्तशृङ्गखुरपुच्छानि अन्येषां वापि मृगपशुपक्षिव्यालानाम् ॥ कZ_०२.१७.१३ ॥
ਗੋਧਾ, ਸੇਰਕ, ਦ੍ਵੀਪਿ (ਚੀਤਾ/ਚਿਤਾਬਾਘ), ਕ੍ਸ਼ (ਭਾਲੂ), ਸ਼ਿੰਸ਼ੁਮਾਰ, ਸਿੰਹ, ਵਿਆਘ੍ਰ, ਹਾਥੀ, ਮਹਿਸ਼, ਚਮਰ, ਸ੍ਰੁਮਰ (ਹਿਰਣ), ਖਡਗ (ਗੈਂਡਾ), ਗੋਮ੍ਰਿਗ, ਗਵਯ ਆਦਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮ੍ਰਿਗ-ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ-ਵਿਆਲਾਂ ਤੋਂ—ਚਮੜਾ, ਹੱਡੀਆਂ, ਪਿੱਤ, ਸਨਾਯੂ, ਅੱਖਾਂ, ਦੰਦ, ਸਿੰਗ, ਖੁਰ ਅਤੇ ਪੁੱਛ—ਇਹ ਵਸਤੂਆਂ (ਮਾਲ) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Sutra 14
कालायसताम्रवृत्तकंससीसत्रपुवैकृन्तकारकूटानि लोहानि ॥ कZ_०२.१७.१४ ॥
ਧਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲਾਯਸ (ਕਾਲਾ ਲੋਹਾ), ਤਾਂਬਾ, ਵ੍ਰਿੱਤ, ਕਾਂਸ (ਕਾਂਸਾ/ਬਰਾਂਜ਼), ਸੀਸਾ, ਤ੍ਰਪੁ (ਟਿਨ), ਵੈਕ੍ਰਿੰਤਕ ਅਤੇ ਕਾਰਕੂਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Sutra 15
विदलमृत्तिकामयं भाण्डम् ॥ कZ_०२.१७.१५ ॥
ਭਾਂਡ (ਪਾਤਰ/ਭੰਡਾਰ ਦਾ ਸਾਮਾਨ) ਵਿਦਲ (ਚੀਰਿਆ/ਫਾਟਿਆ ਪਦਾਰਥ) ਅਤੇ ਮ੍ਰਿੱਤਿਕਾ (ਮਿੱਟੀ) ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Sutra 16
अङ्गारतुषभस्मानि मृगपशुपक्षिव्यालवाटाः काष्ठतृणवाटाश्च । इति ॥ कZ_०२.१७.१६ ॥
ਕੋਇਲਾ/ਅੰਗਾਰ, ਤੂੜੀ/ਤੁਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਖ; ਹਿਰਨ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਵਿਆਲ (ਹਿੰਸਕ ਜਾਨਵਰ) ਲਈ ਵਾੜੇ; ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਤੇ ਘਾਹ ਦੇ ਡਿਪੋ—ਇਹ (ਬੰਦੋਬਸਤ) ਹਨ।
Sutra 17
आजीवपुररक्षार्थाः कार्याः कुप्योपजीविना ॥ कZ_०२.१७.१७च्द् ॥
ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਕੰਮ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ ਜੋ ਐਸੇ ਮਾਲ (ਕੁਪ੍ਯ) ਤੋਂ ਜੀਵਿਕਾ ਕਮਾਂਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Stable public revenue and predictable supplies (timber, fibers, drugs, metals) for state works reduce price shocks, enable infrastructure and defense provisioning, and curb predatory over-harvesting—supporting long-run prosperity and order.
Implied: accountability is enforced through the chidrā and deyam-atyaya records—losses beyond the established allowance (except in āpadaḥ) are treated as official fault/misappropriation, triggering recovery and punitive action under general Arthāśāstra rules for embezzlement and negligence.