Adhyaya 255
Chapter 255: दायविभागकथनम् (On the Division of Inheritance)
ਅਗਨਿਦੇਵ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਖਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਦਾਯ-ਵਿਭਾਗ (ਵਾਰਸਤੀ ਵੰਡ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਪਤੀ-ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਧਰਮ-ਤਕਨੀਕ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ—ਜਠੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਿੱਸਾ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਨ; ਜੇ ਸਤ੍ਰੀਧਨ ਅਦਾ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸਮਾਨ-ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਨਿਆਂ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁਕਾਉਣਾ, ਧੀਆਂ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹੱਕ, ਅਤੇ ਸਵੈ-ਅਰਜਿਤ ਧਨ, ਮਿੱਤਰ-ਦਾਨ, ਵਿਆਹ-ਲਾਭ ਆਦਿ ਦੇ ਅਪਵਾਦ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਸਾਂਝੀ ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਪਿਤ੍ਰ-ਅਰਜਨ ਵਿੱਚ ਹੱਕ, ਅਤੇ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਔਰਸ, ਖੇਤਰਜ, ਪੁਤ੍ਰਿਕਾ-ਸੁਤ, ਕਾਨੀਨ, ਪੌਨਰਭਵ, ਦੱਤਕ, ਕ੍ਰੀਤ ਆਦਿ ਪੁੱਤਰ-ਵਰਗ, ਵਾਰਸਤੀ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਕਰਤਵ੍ਯ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਪਤਿਤ, ਅਸਮਰੱਥ ਜਾਂ ਅਸਾਧ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਅਤੇ ਸਤਗੁਣਵਤੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਲਾਜ਼ਮੀ। ਸਤ੍ਰੀਧਨ ਦੇ ਸਰੋਤ, ਉਸ ਦੀ ਵਾਰਸਤ, ਵਿਆਹ-ਵਿਵਾਦਾਂ ਦੇ ਦੰਡ, ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਰੀਧਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਸਹ-ਪਤਨੀ ਲੈਣ ‘ਤੇ ਮੁਆਵਜ਼ਾ, ਅਤੇ ਗਵਾਹੀ-ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਘਰ/ਖੇਤ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਨਾਲ ਵੰਡ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे दिव्यानि प्रमाणानि नाम चतुःपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः दायविभागकथनम् अग्निर् उवाच विभागञ्चेत् पिता कुर्यादिच्छया विभजेत् सुतान् ज्येष्ठं वा श्रेष्ठभागेन सर्वे वा स्युः समांशिनः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਚੌਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਦੋ ਸੌ ਪਚਪੰਜਾ ਅਧਿਆਇ—‘ਦਾਇ-ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਪਿਤਾ ਵੰਡ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿੱਸੇ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਵੱਡੇ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਹਿੱਸਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 2
यदि दद्यात् समानंशान् कार्याः पत्न्यः समांशिकाः न दत्तं स्त्रीधनं यासां भर्त्रा वा श्वशुरेन वा
ਜੇ (ਪਤੀ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ) ਬਰਾਬਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤ੍ਰੀਧਨ ਪਤੀ ਜਾਂ ਸੱਸੁਰ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਯਥੋਚਿਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 3
शक्तस्थानीहमानस्य किञ्चिद्दत्वा पृथक् क्रिया न्यूनाधिकविभक्तानां धर्म्यश् च पितृना कृतः
ਜੋ ਇੱਥੇ ਸਮਰੱਥ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਦੇ ਕੇ ਵੱਖਰੀ ਕ੍ਰਿਆ (ਵਿਧੀ) ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਘੱਟ-ਵੱਧ ਹਿੱਸੇ ਵੰਡੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਸਮਾਂਜਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 4
विभजेयुः सुताः पित्रोरूर्ध्वमृक्थमृणं समम् मातुर्दुहितरः शेषमृणात्ताभ्य ऋते ऽन्नयः
ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ਾ ਦੋਵੇਂ ਬਰਾਬਰ ਵੰਡਣੇ ਹਨ। ਕਰਜ਼ਾ ਉਤਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਬਚੇ, ਉਹ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਲੈਣ; ਪਰ ਅੰਨ-ਧਾਨ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਰਹੇ।
Verse 5
पितृद्रव्याविनाशेन यदन्यत् स्वयमर्जयेत् मैत्रमौद्वाहिकञ्चैव दायादानान्न तद्भवेत्
ਪਿਤਾ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਏ ਬਿਨਾਂ ਜੋ ਹੋਰ ਧਨ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਮਾਏ, ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਿਆ ਦਾਨ ਤੇ ਵਿਆਹ-ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਇਹ ਵਾਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਯੋਗ ਦਾਇ-ਧਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।
Verse 6
सामान्यार्थसमुत्थाने विभागस्तु समः स्मृतः अनेकपितृकाणान्तु पितृतो भागकल्पना
ਜੋ ਜਾਇਦਾਦ ਸਾਂਝੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੋਵੇ (ਸੰਯੁਕਤ ਕਮਾਈ), ਉਸ ਦੀ ਵੰਡ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਸਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।
Verse 7
भूर्यापिता महोपात्ता निबन्धो द्रव्यमेव वा तत्र स्यात् सदृशं स्वाम्यं पितुः पुत्रस्य चोभयोः
ਚਾਹੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੋਵੇ, ਵੱਡੀ ਮੇਹਨਤ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਧਨ ਹੋਵੇ, ਨਿਬੰਧ (ਗਿਰਵੀ/ਬਾਧਤਾ) ਹੇਠ ਸੰਪਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚਲ ਧਨ—ਇਸ ਉੱਤੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਨ ਮਾਲਕੀ ਹੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
विभक्तेषु सुतो जातः सवर्णायां विभागभाक् दृश्याद्वा तद्विभागः स्यादायव्ययविशोधितात्
ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਾਨ ਵਰਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਘਰ ਦੀ ਆਮਦਨ-ਖਰਚ ਕੱਟ ਕੇ ਜੋ ਬਚਤ ਦਿਸੇ, ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਉਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 9
क्रमादभ्यागतं द्रव्यं हृतमभ्युद्धरेच्च यः दायादेभ्यो न तद्दद्याद्विद्यया लब्धमेव च
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਪਸ ਮਿਲੀ ਚੋਰੀ ਹੋਈ ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਵਾਰਸਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਨ ਵੀ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
पितृभ्यां यस्य यद्दत्तं तत्तस्यैव धनं भवेत् पितुरूर्ध्वं विभजतां माताप्यंशं समं हरेत्
ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੋ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਵਾਰਸ ਵੰਡ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਮਾਂ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਹਿੱਸਾ ਲਵੇ।
Verse 11
असंस्कृतास्तु संस्कार्या भ्रातृभिः पूर्वसंस्कृतैः भागिन्यश् च निजादंशाद्दत्वांशन्तु तुरीयकं
ਜੋ ਭੈਣਾਂ ਹਜੇ ਅਸੰਸਕ੍ਰਿਤ (ਵਿਆਹ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ) ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਰਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ। ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚੋਂ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ (ਤੁਰੀਯਕ) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ।
Verse 12
चतुःस्त्रिद्व्येकभागाः स्युर्वर्णशो ब्राह्मणात्मजाः क्षत्रजास्त्रिद्व्येकभागा विड्जास्तु द्व्येकभागिनः
ਵਰਨ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਇਹ ਹੈ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਚਾਰ, ਤਿੰਨ, ਦੋ ਅਤੇ ਇੱਕ; ਖ਼ਤਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤਿੰਨ, ਦੋ ਅਤੇ ਇੱਕ; ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੋ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 13
अन्योन्यापहृतं द्रव्यं विभक्ते यत्तु दृश्यते तत् पुनस्ते समैर् अंशैर् विभजेरन्निति स्थितिः
ਜੇ ਪਰਸਪਰ ਅਪਹ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਧਨ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸਮਾਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਨਿਯਮ ਹੈ।
Verse 14
अपुत्रेण परक्षेत्रे नियोगोत्पादितः सुतः उभयोरप्यसावृक्थी पिण्डदाता च धर्मतः
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਹੀਂ ਪਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਯੋਗ ਨਾਲ ਜੰਮਿਆ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਵਾਰਸ ਅਤੇ ਪਿੰਡਦਾਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
औरसो धर्मपत्नीजस्तत्समः पुत्रिकासुतः क्षेत्रजः क्षेत्रजातस्तु सगोत्रेणेतरेण वा
ਔਰਸ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮ-ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁਤ੍ਰਿਕਾ-ਸੁਤ (ਪੁਤ੍ਰਿਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਖੇਤਰਜ ਪੁੱਤਰ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪਤਨੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹੋਵੇ—ਸਗੋਤ੍ਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਭਿੰਨ ਗੋਤ੍ਰ ਦਾ।
Verse 16
गृहे प्रच्छन्न उत्पन्नो गूढजस्तु सुतः स्मृतः कानीनः कन्यकाजातो मातामहसुतो मतः
ਘਰ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ਤੇ ਜੰਮਿਆ ਪੁੱਤਰ ‘ਗੂਢਜ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਕੁੜੀ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਪੁੱਤਰ ‘ਕਾਨੀਨ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਾਤਾਮਹ (ਨਾਨਾ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
क्षतायामक्षतायां वा जातः पौनर्भवः सुतः दद्यान्माता पिता वा यं स पुत्री दत्तको भवेत्
ਖ਼ਤਾ ਜਾਂ ਅਖ਼ਤਾ—ਪੁਨਰਵਿਵਾਹਿਤ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਪੁੱਤਰ ‘ਪੌਨਰਭਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਦੱਤਕ ਵਜੋਂ ਦੇ ਦੇਣ, ਉਹ ‘ਪੁਤਰੀ-ਦੱਤਕ’ ਪੁੱਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 18
क्रीतश् च ताभ्यां विक्रीतः कृत्रिमः स्यात् स्व्यं कृतः दत्तात्मा तु स्वयं दत्तो गर्भे वित्तः सहोढजः
‘ਕ੍ਰੀਤ’ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ‘ਵਿਕ੍ਰੀਤ’ ਕੀਤਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ’ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸੰਕਲਪ/ਬੰਧੋਬਸਤ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ‘ਸਵੈਯੰ-ਕ੍ਰਿਤ’ ਵੀ। ‘ਦੱਤਾਤਮਾ’ ਉਹ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰੇ; ‘ਗਰਭੇ-ਵਿੱਤ’ ਉਹ ਜਿਸ ਲਈ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ‘ਸਹੋਢਜ’ ਉਹ ਬੱਚਾ ਜੋ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ (ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ) ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 19
उत्सृष्टो गृह्यते यस्तु सोपविद्धो भवेत् सुतः पिण्डदो ऽंशहरश् चैषां पूर्वाभावे परः परः
ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ (ਕਿਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ) ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਅਪਵਿੱਧ’ ਪੁੱਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਾਰਸੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਗਲਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 20
सजातीयेष्वयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिः जातो ऽपि दास्यां शूद्रस्य कामतो ऽंशहरो भवेत्
ਸਜਾਤੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵਿਧੀ ਮੈਂ ਕਹੀ ਹੈ। ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਦਾਸੀ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਰਸੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 21
मृते पितरि कुर्युस्तं भ्रातरस्त्वर्धभागिकं अभ्रातृको हरेत् सर्वं दुहितॄणां सुतादृते
ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਭਰਾ ਉਹ ਵੰਡ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭਰਾ ਅੱਧੇ-ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋਣ। ਪਰ ਜੇ ਭਰਾ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਧੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਇੱਕ ਹੀ ਲੈ ਲਵੇ।
Verse 22
पत्नी दुहितरश् चैव पितरो भ्रातरस् तथा तत्सुतो गोत्रजो बन्धुः शिष्यः सब्रह्मचारिणः
ਪਤਨੀ, ਧੀਆਂ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਇੱਕੋ ਗੋਤ੍ਰ ਦਾ ਕੁਟੁੰਬੀ, ਹੋਰ ਬੰਧੂ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਸਹ-ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ—ਇਹ (ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 23
एषामभावे पूवस्य धनभागुत्तरोत्तरः स्वर्यात्स्य ह्य् अपुत्रस्य सर्ववर्णेष्वयं विधिः
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਨ-ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ-ਰਹਿਤ ਮਰਦ ਲਈ ਇਹ ਵਿਧੀ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੈ।
Verse 24
वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणामृक्थभागिनः क्रमेणाचार्यसच्छिष्यधर्मभ्रात्रेकतीर्थिनः
ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ, ਯਤੀ (ਸੰਨਿਆਸੀ) ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਵੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਾਰਯ, ਸਤ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਧਰਮੀ ਭਰਾ ਅਤੇ ਏਕਤੀਰਥੀ (ਸਹ-ਤੀਰਥਯਾਤਰੀ) ਵੀ।
Verse 25
संसृष्टिनस्तु संसृष्टी सोदरस्य तु सोदरः दद्याच्चापहेरेच्चांशं जातस्य च मृतस्य च
ਸੰਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਸਾਂਝੀ ਜਾਇਦਾਦ) ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਸੰਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਸਾਥੀ ਹੀ (ਸਾਂਝੇ ਧਨ) ਬਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਹੋਦਰ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਹੋਦਰ ਭਰਾ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਮਰੇ ਹੋਏ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਦੇ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਾਪਸ ਵੀ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 26
अन्योदर्यस्तु संसृष्टी नान्योदर्यधनं हरेत् असंसृष्त्यपि चादद्यात्सोदर्यो नान्यमानृजः
ਵੱਖਰੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ (ਅਨ੍ਯੋਦਰ੍ਯ) ਜੇ ਸੰਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੂਜੇ ਅਨ੍ਯੋਦਰ੍ਯ ਦਾ ਧਨ ਨਾ ਲਵੇ। ਪਰ ਸਹੋਦਰ (ਇੱਕੋ ਮਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ) ਸੰਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਾਇਆ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 27
पतितस्तत्सुतः क्लीवः पङ्गुरुन्मत्तको जडः अन्धो ऽचिकित्स्यरोगाद्या भर्तव्यास्तु निरंशकाः
ਪਤਿਤ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਨਪੁੰਸਕ, ਲੰਗੜਾ, ਉਨਮੱਤ, ਜੜ੍ਹ, ਅੰਨ੍ਹਾ ਅਤੇ ਲਾਇਲਾਜ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਆਦਿ—ਭਾਵੇਂ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 28
औरसाः क्षेत्रजास्त्वेषां निर्दोषा भागहारिणः सुताश् चैषां प्रभर्तव्या यावद्वै भर्तृसात्कृताः
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਸ ਅਤੇ ਖੇਤਰਜ ਪੁੱਤਰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਘਰ ਦੇ ਮਾਲਕ (ਪਤੀ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮੰਨੀ ਹੋਈ ਅਥਾਰਟੀ ਹੇਠ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਪਾਲਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 29
अपुत्रा योषितश् चैषां भर्तव्याः साधुवृत्तयः निर्वास्या व्यभिचारिण्यः प्रतिकूलास्तथैव च
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸੰਤਾਨ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਜੇ ਸਦਾਚਾਰੀ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ; ਪਰ ਵਿਵਚਾਰਣੀਆਂ ਅਤੇ ਜੋ ਪਤੀ/ਘਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 30
पितृमातृपतिभ्रातृदत्तमध्यग्न्युपागतं आधिवेदनिकुञ्चैव स्त्रीधनं परिकीर्तितं
ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਪਤੀ ਜਾਂ ਭਰਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ; ਵਿਆਹ ਦੀ ਅੱਗ-ਰਸਮ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਾਪਤ; ਅਤੇ ਆਧਿਵੇਦਨਿਕ ਦਾਨ—ਇਹ ਸਭ ‘ਸਤ੍ਰੀਧਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 31
बन्धुदत्तं तथा शुल्कमन्वाधेयकमेव च अप्रजायामतीतायां बान्धवास्तदवाप्नुयुः
ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ, ਸ਼ੁਲਕ (ਵਧੂ-ਮੁੱਲ) ਅਤੇ ਅਨਵਾਧੇਯਕ ਦਾਨ ਵੀ—ਜੇ ਇਸਤਰੀ ਬਿਨਾ ਸੰਤਾਨ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਨ ਉਸ ਦੇ ਬਾਂਧਵਾਂ (ਸਗਿਆਂ) ਨੂੰ ਮਿਲੇ।
Verse 32
अप्रजास्त्रीधनं भ्रत्तुर्ब्राह्म्यादिषु चतुर्ष्वपि दुहितृणां प्रसूता चेच्छ्रेषे तु पितृगामि तत्
ਜੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਿਸੰਤਾਨ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮ ਆਦਿ ਚਾਰਾਂ ਵਿਆਹ-ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਸਤ੍ਰੀਧਨ ਪਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਸ ਨੇ ਧੀਆਂ ਜਣੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਹ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ‘ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ’ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
दत्वा कन्यां हरन् दण्ड्यो व्ययं दद्याच्च सोदयम् मृतायां दत्तमादद्यात् परिशोध्योभयव्ययम्
ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਰਨ ਕਰ ਲਏ, ਉਹ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖਰਚਾ ਸੂਦ ਸਮੇਤ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੰਨਿਆ ਮਰ ਗਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਵਿਆਹ-ਉਪਹਾਰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਖਰਚਾ ਅਦਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।
Verse 34
दुर्भिक्षे धर्मकार्ये च व्याधौ संप्रतिरोधके गृहीतं स्त्रीधनं भर्ता न स्त्रिये दातुमर्हति
ਕਾਲ, ਧਰਮ-ਕਾਰਜ ਜਾਂ ਐਸੀ ਬਿਮਾਰੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਉਪਾਅ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੋਵੇ—ਜੇ ਪਤੀ ਸਤ੍ਰੀਧਨ ਲੈ ਲਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇਣ ਦੀ ਬਾਧਤਾ ਨਹੀਂ।
Verse 35
अधिवित्तस्त्रियै दद्यादधिवेदनिकं समम् न दत्तं स्रीधनं यस्यै दत्ते त्वर्धं प्रकीर्तितम्
ਜਿਸ ਪਤਨੀ ਉੱਤੇ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਲਿਆਈ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ‘ਅਧਿਵੇਦਨਿਕ’ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਤ੍ਰੀਧਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੇਣ ਯੋਗ ਰਕਮ ਅੱਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 36
विभागनिह्नवे ज्ञातिबन्धुसाक्ष्यभिलेखितैः विभागभावना ज्ञेया गृहक्षेत्रैश् च यौतिकैः
ਜੇ ਵੰਡ (ਭਾਗ) ਨੂੰ ਨਕਾਰਿਆ ਜਾਂ ਲੁਕਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੰਡ ਦਾ ਤੱਥ ਅਤੇ ਮਨੋਰਥ—(i) ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਬੰਧੂਆਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ, (ii) ਲਿਖਤੀ ਰਿਕਾਰਡ, ਅਤੇ (iii) ਵੱਖਰੇ ਰੱਖੇ ਘਰ, ਖੇਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿੱਜੀ ਮਲਕੀਅਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ।
Frequently Asked Questions
A father may partition at his discretion, either granting the eldest a superior share or making all sons equal sharers.
By treating inheritance, maintenance duties, and evidentiary standards as Dharma-in-action—mechanisms that prevent conflict, protect dependents, and preserve social order, thereby supporting the puruṣārthas and the broader mokṣa-oriented life.