Adhyaya 253

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे व्यवहारो नाम द्विपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः व्यवहारकथनं अग्निर् उवाच गृहीतार्थः क्रमाद्दाप्यो धनिनामधमर्णिकः दत्वा तु ब्राह्मणायादौ नृपतेस्तदनन्तरम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਵ੍ਯਵਹਾਰ’ ਨਾਮਕ 252ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਵ੍ਯਵਹਾਰਕਥਨ’ ਨਾਮਕ 253ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਸ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਨੇ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਜ਼ਦਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੁਕਾਏ; ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ।

Verse 2

राज्ञाधमर्णिको दाप्यः साधिताद्दशकं स्मृतम् पञ्चकन्तु शतं दाप्यः प्राप्तार्थो ह्य् उत्तमर्णकः

ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਤੋਂ ਅਦਾਇਗੀ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ; ਵਸੂਲੀ ਹੋ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਸੌ ‘ਤੇ ਪੰਜ (ਅਰਥਾਤ ਪੰਜ ਫ਼ੀਸਦੀ) ਹੀ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਜ਼ਦਾਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 3

हीनजातिं परिक्षीणमृणार्थं कर्म कारयेत् ब्राह्मणस्तु परिक्षीणः शनैर् दाप्यो यथोदयम्

ਹੇਠਲੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗਰੀਬ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁਕਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗਰੀਬ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਕ਼ਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਇਗੀ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ।

Verse 4

दीयमानं न गृह्णाति प्रयुक्तं यः स्वकन्धनम् मध्यस्थस्थापितं तत्स्याद्वर्धते न ततः परं

ਜੋ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਧਨ ਵਰਤਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਧਨ ਮਾਨੋ ਕਿਸੇ ਨਿਰਪੱਖ ਰਖਵਾਲੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 5

ऋक्थग्राह ऋणं दाप्यो योषिद्ग्राहस्तथैव च पुत्रो ऽनन्याश्रितद्रव्यः पुत्रहीनस्य ऋक्थिनः

ਜੋ ਵਿਰਾਸਤ (਋ਕਥ) ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਕਰਜ਼ਾ ਅਦਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ। ਪਰ ਬੇਪੁੱਤਰ ਵਾਰਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਜੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ਅਸਲ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।

Verse 6

अविभुक्तैः कुटुम्बार्थं यदृणन्तु कृतम्भवेत् दद्युस्तदृक्थिनः प्रेते प्रोषिते वा कुटुम्बिनि

ਜੇ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਘਰ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕਰਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਘਰ-ਮਾਲਕ ਦੇ ਮਰ ਜਾਣ ਜਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਰਸ ਉਹ ਕਰਜ਼ਾ ਅਦਾ ਕਰਨ।

Verse 7

न योषित् पतिपुत्राभ्यां न पुत्रेण कृतं पिता दद्यादृते कुटुम्बार्थान्न पतिः स्त्रीकृतं तथा

ਇਸਤਰੀ ਪਤੀ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਸੰਪਤੀ ਦਾਨ/ਵੰਡ ਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਸੰਪਤੀ ਨਾ ਦੇਵੇ—ਸਿਰਫ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤੀ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਸੰਪਤੀ ਨਾ ਦੇਵੇ।

Verse 8

गोपशौण्डिकशैनूषरजकव्याधयोषितां ऋणं दद्यात्पतिस्त्वासां यस्माद्वृत्तिस्तदाश्रया

ਗੋਪਾਲ, ਸ਼ਰਾਬ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੈਨੂਸ਼ (ਛਾਵਣੀ ਸੇਵਕ), ਧੋਬੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਪਤੀ ਅਦਾ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਉਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੈ।

Verse 9

प्रतिपन्नं स्त्रिया देयं पत्या वा सह यत् कृतं स्वयं कृतं वा यदृणं नान्यस्त्री दातुमर्हति

ਜੋ ਕਰਜ਼ਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਔਰਤ ਨੇ ਹੀ ਚੁਕਾਉਣਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਕਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਚੁਕਾਉਣ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ/ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਔਰਤ ਨਹੀਂ।

Verse 10

पितरि प्रोषिते प्रेते व्यसाभिप्लुते ऽथ वा पुत्रपौत्रैर् ऋणन्देयं निह्नवे साक्षिभावितम्

ਜੇ ਪਿਤਾ ਪਰਦੇਸ/ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਆਫ਼ਤ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਰਜ਼ਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੋਤਰਾ ਚੁਕਾਉਣ। ਇਨਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗਵਾਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 11

सुराकामद्यूतकृतन्दण्डशुल्कावशिष्टकम् वृथा दानं तथैवेह पुत्रो दद्यान्न पैतृकम्

ਸ਼ਰਾਬ, ਕਾਮ-ਆਸਕਤੀ, ਜੂਆ, ਜੁਰਮਾਨੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਲਕ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਧਨ ਦੇ ਬਚੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਇੱਥੇ ਨਿਸ਼ਫਲ (ਧਰਮ-ਫਲ ਰਹਿਤ) ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰਕ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।

Verse 12

भ्रातॄणामथ दम्पत्योः पितुः पुत्रस्य चैव हि व्यसनाभिप्लुतेपि वेति ख , घ , ञ च प्रतिभाव्यमृणं ग्राह्यमविभक्तेन च स्मृतम्

ਭਰਾਵਾਂ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ—ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਆਫ਼ਤ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ—ਜ਼ਮਾਨਤ (ਪ੍ਰਤਿਭਾ) ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਜ਼ਾ ਵਸੂਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਸਾਂਝੇਦਾਰ ਵੀ ਇਸ ਵਸੂਲੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 13

दर्शने प्रत्यये दाने प्रतिभाव्यं विधीयते आधौ तु वितथे दाप्या वितथस्य सुता अपि

ਹਾਜ਼ਰੀ (ਦਰਸ਼ਨ), ਸਾਬਤੀ/ਪ੍ਰਮਾਣ (ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ) ਅਤੇ ਦਾਨ/ਹਸਤਾਂਤਰ (ਦਾਨ) ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮਾਨਤ (ਪ੍ਰਤਿਭਾ) ਰੱਖਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜ਼ਮਾਨਤੀ ਝੂਠਾ/ਨਾਕਾਮ ਨਿਕਲੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਝੂਠੇ ਜ਼ਮਾਨਤੀ ਦੀ ਧੀ ਤੋਂ ਵੀ ਅਦਾਇਗੀ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 14

दर्शनप्रतिभूर्यत्र मृतः प्रात्ययिको ऽपि वा न तत्पुत्रा धनं दद्युर्दद्युर्दानाय ये स्थिताः

ਜਿੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਈ ਜ਼ਮਾਨਤੀ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਅਦਾਇਗੀ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜ਼ਮਾਨਤੀ ਵੀ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਰਕਮ ਨਾ ਵਸੂਲੀ ਜਾਵੇ; ਦਾਨ-ਵੰਡ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਦਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਣ।

Verse 15

बहवः स्युर्यदि स्वांशैर् दद्युः प्रतिभुवो धनम् एकच्छायाश्रितेष्वेषु धनिकस्य यथा रुचि

ਜੇ ਜ਼ਮਾਨਤੀ ਬਹੁਤੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਕਮ ਅਦਾ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਮੰਨੇ ਗਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਲੇਨਦਾਰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਮੁਤਾਬਕ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 16

प्रतिभूर्दापितो यत्र प्रकाशं धनिने धनम् द्विगुणं प्रतिदातव्यमृणिकैस्तस्य तद्भवेत्

ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਮਾਨਤੀ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੇਨਦਾਰ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਰਕਮ ਅਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਨੂੰ ਉਹ ਰਕਮ ਜ਼ਮਾਨਤੀ ਨੂੰ ਦੋਗੁਣੀ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 17

स्वसन्ततिस्त्रीपशव्यं धान्यं द्विगुणमेव च वस्त्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं रसश्चाष्टगुणस् तथा

ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਦੋਗੁਣਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਕੱਪੜਾ ਚੌਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਘਿਉ ਆਦਿ ਰਸਦ੍ਰਵ ਅੱਠਗੁਣਾ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 18

आधिः प्रणश्येत् द्विगुणे धने यदि न मोक्ष्यते काले कालकृतं नश्येत् फलभोग्यो न नश्यति

ਜਦੋਂ ਕਰਜ਼ਾ ਦੋਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਗਿਰਵੀ (ਆਧਿ) ਜ਼ਬਤ/ਨਸ਼ਟ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਾ ਛੁਡਾਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਖੋ ਜਾਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਗਿਰਵੀ ਫਲ-ਭੋਗ ਲਈ ਰੱਖੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

Verse 19

गोप्याधिभोग्यो नावृद्धिः सोपकारे ऽथ भाविते नष्टो देयो विनष्टश् च दैवराजकृतादृते

ਜੋ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਅਮਾਨਤ/ਗਿਰਵੀ ਚੀਜ਼ ਭੋਗ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਤੇ ਕੋਈ ਵਾਧਾ (ਸੂਦ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਨਫ਼ੇ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ—ਦੈਵੀ ਜਾਂ ਰਾਜਕਾਰੀ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਹਾਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ।

Verse 20

आधेः स्वीकरणात्सिद्धौरक्षमाणोप्यसारताम् यातश्चेदन्य आधेयो धनभाग् वा धनी भवेत्

ਜਦੋਂ ਗਿਰਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਬੂਲ ਕਰਕੇ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਜੇ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ ਗਿਰਵੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਦਰ/ਸਾਰ ਘਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਗਿਰਵੀ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਦੇ ਧਨ ਵਿੱਚ ਕਰਜ਼ਦਾਤਾ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਹਕਦਾਰ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਉਨੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮਾਲਕ ਬਣੇ।

Verse 21

चरित्रं बन्धककृतं सवृद्धं दापयेद्वनं सत्यङ्कारकृतं द्रव्यं द्विगुणं प्रतिदापयेत्

ਗਿਰਵੀ-ਕਰਜ਼ ਦੀ ਰਕਮ ਵਾਧੇ (ਸੂਦ) ਸਮੇਤ ਵਸੂਲ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ‘ਸੱਚ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ/ਸੱਤਯੰਕਾਰ’ ਕਰਕੇ ਲਿਆ ਧਨ/ਵਸਤੂ ਦੋਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ।

Verse 22

उपस्थितस्य मोक्तव्य आधिर्दण्डो ऽन्यथा भवेत् प्रयोजके सति धनं कुलेन्यस्याधिमाप्नुयात्

ਜਦੋਂ ਗਿਰਵੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ (ਦੇਯ ਰਕਮ ਨਾਲ) ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗਿਰਵੀ ਚੀਜ਼ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਏਜੰਟ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਕੁਲ ਦੀ ਓਰੋਂ ਗਿਰਵੀ ਛੁਡਾ ਕੇ ਧਨ/ਵਸਤੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 23

तत्कालकृतमूल्यो वा तत्र तिष्ठेदवृद्धिकः प्रतिभाव्यमृणं साक्ष्यमविभक्तेन तत् स्मृतमिति ख , ग , घ , छ , ज , ट च विना धारणकाद्वापि विक्रीणीते ससाक्षिकम्

ਜਾਂ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਵ ਤੈਅ ਕਰਕੇ, ਉੱਥੇ ਬਿਨਾਂ ਵਾਧੇ (ਸੂਦ) ਦੇ ਰਹਿਆ ਜਾਵੇ। ਜ਼ਮਾਨਤ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਅਵਿਭਕਤ ਸਾਂਝੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਗਵਾਹੀ (ਸੁਤੰਤਰ ਗਵਾਹੀ ਨਹੀਂ)—ਇਹੀ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ। (ਖ, ਗ, ਘ, ਛ, ਜ, ਟ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ) ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਲਿਖਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਗਵਾਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 24

यदा तु द्विगुणीभूतमृणमाधौ तदा खलु मोच्यश्चाधिस्तदुत्पाद्य प्रविष्टे द्विगुणे धने

ਜਦੋਂ ਗਿਰਵੀ/ਬੰਧਕ ਵਿੱਚ ਕਰਜ਼ਾ ਦੋਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਗਿਰਵੀ ਵਸਤੂ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਫਲ/ਉਪਜ ਲੈ ਕੇ, ਮੂਲ ਰਕਮ ਦੇ ਦੋਗੁਣੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਗਿਰਵੀਧਾਰਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

व्यसनस्थमनाख्याय हस्ते ऽन्यस्य यदर्पयेत् द्रव्यं तदौपनिधिकं प्रतिदेयं तथैव तत्

ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਮਨੁੱਖ ਬਿਨਾਂ ਦੱਸੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਧਨ/ਵਸਤੂ ਰੱਖ ਦੇਵੇ, ਉਹ ‘ਔਪਨਿਧਿਕ’ (ਗੁਪਤ ਨਿਕਸ਼ੇਪ) ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂ ਦੀ ਤਿਉਂ ਵਾਪਸ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 26

न दाप्यो ऽपहृतं तत्तु राजदैवकतस्करैः प्रेषश्चेन्मार्गिते दत्ते दाप्यो दण्डश् च तत्समम्

ਰਾਜ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ, ਦੈਵੀ ਆਫ਼ਤ ਜਾਂ ਚੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਮਾਲ ਰੱਖਵਾਲੇ/ਏਜੰਟ ਤੋਂ ਵਸੂਲ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਪਰ ਜੇ ਮੰਗ ਕੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੌਕਰ/ਏਜੰਟ ਉਹ ਮਾਲ ਦੇ ਦੇਵੇ (ਅਰਥਾਤ ਲੁਕਾਇਆ ਹੋਇਆ), ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਮੁੱਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ।

Verse 27

आजीवन् स्वेच्छया दण्ड्यो दाप्यस्तच्चापि सोदयं याचितावाहितन्यासे निक्षेपेष्वप्ययं विधिः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਕਸ਼ੇਪ/ਜਮ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੜਪ ਲਏ, ਉਹ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਾਲ ਲਾਭ/ਵਾਧੇ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਕਰਨਾ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਯਾਚਿਤ-ਨਿਆਸ, ਆਵਹਿਤ-ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਕਸ਼ੇਪਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੈ।