Adhyaya 6
Śrīrāmāvatāravarṇanam (Description of Śrī Rāma’s Incarnation) — Ayodhyā Abhiṣeka, Vanavāsa, Daśaratha’s Death, Bharata’s Regency
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਅਵਤਾਰ-ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ, ਸਤਿਆ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ-ਬੱਧ ਰਾਜਸੱਤਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਮ ਦੇ ਯੁਵਰਾਜ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਰਾਤ ਭਰ ਸੰਯਮ-ਨਿਯਮ ਪਾਲਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੰਥਰਾ ਦੀ ਉਕਸਾਹਟ ਨਾਲ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਦੋ ਵਰ ਯਾਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਕਟ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਰਾਮ ਲਈ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ। ਸਤਿਆ-ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਦਸ਼ਰਥ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਮ ਬਿਨਾ ਬਗਾਵਤ ਵਨਵਾਸ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ, ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਮਸਾ, ਸ਼੍ਰਿੰਗਵੇਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਗੁਹ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰਦਵਾਜ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਵਿੱਚ ਧਰਮੀ ਤਿਆਗ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਕਾਕ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਯਜ੍ਞਦੱਤ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕਰ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ। ਭਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਕਲੰਕਤਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਅਤੇ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਪਾਦੁਕਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਰਾਜ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਆਦਰਸ਼ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ।
Shlokas
Verse 1
ः बभञ्ज तद्दृढं धनुरिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः तदा इति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः भरतोथागात् इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः अथ षष्ठो ऽध्यायः श्रीरामावतारवर्णनं नारद उवाच भरते ऽथ गते रामः पित्रादीनभ्यपूजयत् राजा दशरथो रामम् उवाच शृणु राघव
“ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ ਧਨੁਸ਼ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ”—ਇਹ ਇੱਕ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤ ਦਾ ਪਾਠ ਹੈ; ਹੋਰ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ “ਤਦਾਂ” ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ “ਅਥ ਭਰਤ ਆਇਆ” ਪਾਠ-ਭੇਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਛੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਅਵਤਾਰ ਵਰਣਨ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਰਤ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਤਾ ਆਦਿ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਸੁਣ, ਹੇ ਰਾਘਵ।”
Verse 2
गुणानुरागाद्राज्ये त्वं प्रजाभिरभिषेचितः मनसाहं प्रभाते ते यौवराज्यं ददामि ह
ਤੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਰਾਜ ਲਈ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪੱਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸਵੇਰੇ ਤੈਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਦਾ ਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹਾਂ।
Verse 3
रात्रौ त्वं सीतया सार्धं संयतः सुव्रतो भव राज्ञश् च मन्त्रिणश्चाष्टौ सवसिष्ठास् तथाब्रुवन्
“ਰਾਤ ਨੂੰ ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਯਮੀ ਰਹੀਂ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਵਰਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੀਂ।” ਇਹ ਗੱਲ ਰਾਜੇ ਨੇ ਅਤੇ ਅੱਠ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਸਮੇਤ ਕਹੀ।
Verse 4
सृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः अशोको धर्मपालश् च सुमन्त्रः सवसिष्ठकः
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜਯੰਤ, ਵਿਜਯ, ਸਿੱਧਾਰਥ, ਰਾਸ਼ਟਰਵਰਧਨ, ਅਸ਼ੋਕ, ਧਰਮਪਾਲ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਸਮੇਤ—ਇਹ ਰਾਜਸੀ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Verse 5
पित्रादिवचनं श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा स राघवः स्थितो देवार्चनं कृत्वा कौशल्यायै निवेद्य तत्
ਪਿਤਾ ਆਦਿ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੇ “ਤਥਾਸਤੁ” ਆਖਿਆ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ। ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਉਹ ਗੱਲ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤੀ।
Verse 6
राजोवाच वसिष्ठादीन् रामराज्याभिषेचने सम्भारान् सम्भवन्तु स्म इत्य् उक्त्वा कैकेयीङ्गतः
ਰਾਜੇ ਨੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਰਾਮ ਦੇ ਰਾਜ੍ਯਾਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਕੈਕਈ ਕੋਲ ਗਿਆ।
Verse 7
अयोध्यालङ्कृतिं दृष्ट्वा ज्ञात्वा रामाभिषेचनं भविष्यतीत्याचचक्षे कैकेयीं मन्थरा सखी
ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਰਾਮ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਖੀ ਮੰਥਰਾ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਦੱਸੀ।
Verse 8
पादौ गृहीत्वा रामेण कर्षिता सापराधतः तेन वैरेण सा राम- वनवासञ्च काङ्क्षति
ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਕੇ ਦੋਸ਼ੀ ਉਹ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਘਸੀਟੀ ਗਈ; ਉਸੇ ਵੈਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਵੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 9
कैकेयि त्वं समुत्तिष्ठ रामराज्याभिषेचनं मरणं तव पुत्रस्य मम ते नात्र संशयः
ਕੈਕਈ, ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ; ਜੇ ਰਾਮ ਦਾ ਰਾਜ੍ਯਾਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
Verse 10
राज्यवर्धन इति ख, ग, घ चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः सुमन्त्रश् च वशिष्ठक इति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः मन्थरासती इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः मन्थरा सतीमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कब्जयोक्तञ्च तच् छ्रुत्वा एकमाभरणं ददौ उवाच मे यथा रामस् तथा मे भरतः सुतः
‘ਰਾਜ੍ਯਵਰਧਨ’—ਇਹ ਖ, ਗ, ਘ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਤਿੰਨ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਹੈ। ‘ਅਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠਕ’—ਇਹ ਖ, ਗ, ਘ, ਙ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਚਾਰ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਹੈ। ‘ਮੰਥਰਾ-ਸਤੀ’—ਇਹ ਖ, ਙ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਦੋ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਪਾਠ; ਅਤੇ ‘ਮੰਥਰਾ, ਸਤੀ ਇਸਤਰੀ’—ਇਹ ਗ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤ ਦਾ ਪਾਠ ਹੈ। ਕੁਬਜਾ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਗਹਿਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ—“ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਾਮ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ।”
Verse 11
उपायन्तु न पश्यामि भरतो येन राज्यभाक् कैकेयीमब्रवीत् क्रुद्धा हारं त्यक्त्वाथ मन्थरा
“ਜਿਸ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਭਰਤ ਰਾਜ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮੰਥਰਾ ਨੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਹਾਰ ਲਾਹ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 12
बालिशे रक्ष भरतम् आत्मानं माञ्च राघवात् भविता राघवो राजा राघवस्य ततः सुतः
ਹੇ ਭੋਲੀਏ, ਭਰਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਬਚਾ—ਰਾਘਵ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾ ਜਾ। ਰਾਘਵ ਰਾਜਾ ਬਣੇਗਾ, ਫਿਰ ਰਾਘਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (ਰਾਜਾ ਬਣੇਗਾ)।
Verse 13
राजवंशस्तु कैकेयि भरतात् परिहास्यते देवासुरे पुरा युद्धे शम्बरेण हताः सुराः
ਪਰ, ਹੇ ਕੈਕਈ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਰਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਹਾਸੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਪੁਰਾਤਨ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਬਰ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
Verse 14
रात्रौ भर्ता गतस्तत्र रक्षितो विद्यया त्वया वरद्वयन्तदा प्रादाद् याचेदानीं नृपञ्च तत्
ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਤੀ ਉੱਥੇ ਗਿਆ; ਤੇਰੇ ਦਿੱਤੇ ਵਿਦਿਆ-ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਵਰ ਦਿੱਤੇ; ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਵੀ ਉਹੀ, ਜੋ ਚਾਹੇ, ਮੰਗੇ।
Verse 15
रामस्य च वनेवासं नव वर्षाणि पञ्च च यौवराज्यञ्च भरते तदिदानीं प्रदास्यति
ਹੁਣ ਉਹ ਰਾਮ ਲਈ ਨੌ ਸਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ੇਗਾ।
Verse 16
प्रोत्साहिता कुब्जया सा अनर्थे चार्थदर्शिनी उवाच सदुपायं मे कच्चित्तं कारयिष्यति
ਕੁਬਜਾ ਵੱਲੋਂ ਉਕਸਾਈ ਹੋਈ ਉਹ—ਅਨਿਆਇ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਲਾਭ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ—ਬੋਲੀ: “ਕੀ ਕੋਈ ਢੁੱਕਵੇਂ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰੇਗਾ?”
Verse 17
क्रोधागारं प्रविष्टाथ पतिता भुवि मूर्छिता द्विजादीनर्चयित्वाथ राजा दशरथस्तदा
ਫਿਰ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ-ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਈ ਰਹੀ। ਤਦ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ (ਉੱਥੇ) ਆਇਆ।
Verse 18
ददर्श केकयीं रुष्टाम् उवाच कथमीदृशी रोगार्ता किं भयोद्विग्ना किमिच्छसि करोमि तत्
ਉਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਐਦਾਂ ਕਿਉਂ ਹੈਂ? ਕੀ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਉਹੀ ਕਰਾਂਗਾ।”
Verse 19
येन रामेण हि विना न जीवामि मुहूर्तकम् शपामि तेन कुर्यां वै वाञ्छितं तव सुन्दरि
ਜਿਸ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਸਹੁੰ—ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮਨਚਾਹੀ ਮੰਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 20
सत्यं ब्रूहीति सोवाच नृपं मह्यं ददासि चेत् वरद्वयं पूर्वदत्तं सत्यात् त्वं देहि मे नृप
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਸੱਚ ਬੋਲੋ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਸੱਚ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੇ ਦੋ ਵਰ ਮੈਨੂੰ ਦੇਵੋ।”
Verse 21
चतुर्दशसमा रामो वने वसतु संयतः कथितमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः सम्भारैर् एभिरद्यैव भरतोत्राभिषेच्यताम्
“ਸੰਯਮੀ ਰਾਮ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ”—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ (ਖ ਅਤੇ ਙ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ)। “ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਅਭਿਸੇਕ ਦੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਜ ਹੀ ਇੱਥੇ ਭਰਤ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।”
Verse 22
विषं पीत्वा मरिष्यामि दास्यसि त्वं न चेन्नृप तच् छ्रुत्वा मूर्छितो भूमौ वज्राहत इवापतत्
“ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਕੇ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ—ਜੇ ਤੂੰ ਨਾ ਦੇਵੇਂ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਵੱਜਣ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 23
मुहूर्ताच्चेतनां प्राप्य कैकेयीमिदमब्रवीत् किं कृतं तव रामेण मया वा पापनिश् चये
ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਪਾਪ-ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਜਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ?”
Verse 24
यन्मामेवं ब्रवीषि त्वं सर्वलोकाप्रियङ्करि केवलं त्वत्प्रियं कृत्वा भविष्यामि सुनिन्दितः
ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਿਯ ਕਰਨ ਵਾਲੀ—ਜੇ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਤੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਹੀ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਿਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 25
या त्वं भार्या कालरात्री भरतो नेदृशः सुतः प्रशाधि विधवा राज्यं मृते मयि गते सुते
ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਵਰਗੀ ਹੈਂ; ਭਰਤ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਚਲਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਤੂੰ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰ।
Verse 26
सत्यपाशनिबद्धस्तु राममाहूय चाब्रवीत् कैकेय्या वञ्चितो राम राज्यं कुरु निगृह्य माम्
ਪਰ ਸੱਚ ਦੇ ਫੰਦੇ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ— “ਰਾਮ, ਕੈਕਈ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਠੱਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲ।”
Verse 27
त्वया वने तु वस्तव्यं कैकेयीभरतो नृपः पितरञ्चैव कैकेयीं नमस्कृत्य प्रदक्षिणं
‘ਤੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੇ ਰਾਜਾ, ਭਰਤ—ਕੈਕਈ ਸਮੇਤ—ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰੇ।’
Verse 28
कृत्वा नत्वा च कौशल्यां समाश्वस्य सलक्ष्मणः सीतया भार्यया सार्धं सरथः ससुमन्त्रकः
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨਾਲ, ਰਥ ਅਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਹ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।
Verse 29
दत्वा दानानि विप्रेभ्यो दीनानाथेभ्य एव सः मातृभिश् चैव विप्राद्यैः शोकार्तैर् निर्गतः पुरात्
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਅਨਾਥਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਮਾਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਸ਼ੋਕ-ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।
Verse 30
उषित्वा तमसातीरे रात्रौ पौरान् विहाय च प्रभाते तमपश्यन्तो ऽयोध्यां ते पुनरागताः
ਤਮਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਵੇਰੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।
Verse 31
रुदन् राजापि कौशल्या- गृहमागात् सुदुःखितः पौरा जना स्त्रियः सर्वा रुरुदू राजयोषितः
ਰਾਜਾ ਵੀ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਰਾਜਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਰੋ ਪਈਆਂ।
Verse 32
रामो रथस्थश्चीराढ्यः शृङ्गवेरपुरं ययौ गुहेन पूजितस्तत्र इङ्गुदीमूलमाश्रितः
ਰਥ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ, ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਿਆ ਰਾਮ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵੇਰਪੁਰ ਗਿਆ; ਉੱਥੇ ਗੁਹ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਪੂਜਨ-ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੇਠ ਠਹਿਰਿਆ।
Verse 33
न त्वं भार्या इति ग, घ, छ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः संश्रित इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः लक्ष्मणः स गुहो रात्रौ चक्रतुर्जागरं हि तौ सुमन्त्रं सरथं त्यक्त्वा प्रातर् नावाथ जाह्नवीं
‘ਤੂੰ (ਮੇਰੀ) ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ’—ਇਹ ਗ, ਘ, ਛ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਤਿੰਨ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਸੰਸ਼੍ਰਿਤ (ਸ਼ਰਨ ਲਿਆ ਹੋਇਆ)’—ਇਹ ਗ, ਘ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਦੋ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਗੁਹ ਨੇ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਰਾ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਰਥ ਸਮੇਤ ਛੱਡ ਕੇ, ਨੌਕਾ ਰਾਹੀਂ ਜਾਹ্নਵੀ (ਗੰਗਾ) ਪਾਰ ਕੀਤੀ।
Verse 34
रामलक्ष्मणसीताश् च तीर्णा आपुः प्रयागकम् भरद्वाजं नमस्कृत्य चित्रकूटं गिरिं ययुः
ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਪਾਰ ਲੰਘ ਕੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਪਹੁੰਚੇ; ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 35
वास्तुपूजान्ततः कृत्वा स्थिता मन्दाकिनीतटे सीतायै दर्शयामास चित्रकूटञ्च राघवः
ਵਾਸਤੁ-ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਰਾਘਵ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਵੀ ਵਿਖਾਇਆ।
Verse 36
नखैर् विदारयन्तन्तां काकन्तच्चक्षुराक्षिपत् ऐषिकास्त्रेण शरणं प्राप्तो देवान् विहायसः
ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚੀਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਇੱਕ ਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਅੱਖ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਐਸ਼ਿਕਾਸਤਰ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ਵਾਸੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 37
रामे वनं गते राजा षष्ठे ऽह्नि निशि चाब्रवीत् कौशल्यां स कथां पौर्वां यदज्ञानद्धतः पुरा
ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਦੀ ਰਾਤ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦੱਸਿਆ—ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਗਿਆਨ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 38
कौमारे शरयूतीरे यज्ञदत्तकुमारकः शब्दभेदाच्च कुम्भेन शब्दं कुर्वंश् च तत्पिता
ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਯਜ੍ਞਦੱਤ ਨਾਮ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਸ਼ਬਦ-ਭੇਦ (ਭਰਮ) ਕਰਕੇ ਘੜੇ ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸੀ।
Verse 39
शशाप विलपन्मात्रा शोकं कृत्वा रुदन्मुहुः पुत्रं विना मरिष्यावस् त्वं च शोकान्मरिष्यसि
ਤਦ ਮਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਲੱਗੀ—“ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਮਰੇਂਗਾ।”
Verse 40
पुत्रं विना स्मरन् शोकात् कौशल्ये मरणं मम कथामुक्त्वाथ हा रामम् उक्त्वा राजा दिवङ्गतः
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ‘ਹਾ ਰਾਮ!’ ਆਖਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 41
सुप्तं मत्त्वाथ कौशल्या सुप्ता शोकार्तमेव सा सुप्रभाते गायनाश् च सूतमागधवन्दिनः
ਫਿਰ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਤਾ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਆਪ ਵੀ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਲੇਟ ਗਈ। ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ ਸੂਤ, ਮਾਗਧ ਅਤੇ ਵੰਦੀ ਆਦਿ ਗਾਇਕ ਸਤੁਤੀ-ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 42
प्रबोधका बोधयन्ति न च बुध्यत्यसौ मृतः कौशल्या तं मृतं ज्ञात्वा हा हतास्मीति चाब्रवीत्
ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਸਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਜਾਗਿਆ—ਉਹ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਹਾਏ! ਮੈਂ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਈ!”
Verse 43
नरा नार्यो ऽथ रुरुदुर् आनीतो भरतस्तदा वशिष्ठाद्यैः सशत्रुघ्नः शीघ्रं राजगृहात्पुरीम्
ਫਿਰ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਸਭ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋ ਪਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਸਮੇਤ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਲ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ।
Verse 44
पूर्वामिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः नृप इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चापतदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दृष्ट्वा सशोकां कैकेयीं निन्दयामास दुःखितः अकीर्तिः पातिता मूर्ध्नि कौशल्यां स प्रशस्य च
ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅਪਕੀਰਤੀ ਆ ਪਈ ਹੋਵੇ, ਐਸਾ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸਨੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।
Verse 45
पितरन्तैलद्रोणिस्थं संस्कृत्य सरयूतटे वशिष्ठाद्यैर् जनैर् उक्तो राज्यं कुर्विति सो ऽब्रवीत्
ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਤੇਲ-ਦ੍ਰੋਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਧੀਵਤ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਗ੍ਰਹ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਮੈਂ ਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਾਂਗਾ।”
Verse 46
व्रजामि राममानेतुं रामो राजा मतो बली शृङ्गवेरं प्रयागञ्च भरद्वाजेन भोजितः
“ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਰਾਮ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਉਹ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵੇਰਪੁਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਆਤਿਥ੍ਯ ਕਰਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 47
नमस्कृत्य भरद्वाजं रामं लक्ष्मणमागतः पिता स्वर्गं गतो राम अयोध्यायां नृपो भव
ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਖ਼ਮਣ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਰਾਮ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਬਣ।”
Verse 48
अहं वनं प्रयास्यामि त्वदादेशप्रतीक्षकः रामः श्रुत्वा जलं दत्वा गृहीत्वा पादुके व्रज
“ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ। ਹੇ ਰਾਮ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਦਾਈ ਦਾ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰ, ਪਾਦੁਕਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾ।”
Verse 49
राज्यायाहन्नयास्यामि सत्याच्चीरजटाधरः रामोक्तो भरतश्चायान् नन्दिग्रामे स्थितो बली त्यक्त्वायोध्यां पादुके ते पूज्य राज्यमपालयत्
ਚੀਰ ਅਤੇ ਜਟਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਸੱਚ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਰਾਜ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਵਾਂਗਾ।” ਰਾਮ ਦੇ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਭਰਤ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਆਇਆ; ਅਯੋਧਿਆ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਪਾਦੁਕਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰਾਜ ਚਲਾਇਆ।
Frequently Asked Questions
The chapter preserves a quasi-critical apparatus through manuscript-variant notes (e.g., alternative readings for phrases, names like Rāṣṭravardhana/Rājyavardhana, and descriptors of Mantharā), indicating a transmissional history that is important for philological study alongside narrative theology.
It frames dharma as lived discipline: Rāma’s acceptance of exile demonstrates satya and self-restraint; Daśaratha’s vow illustrates the karmic gravity of promises; and Bharata’s pādukā-regency models humility and non-attachment to power—turning political crisis into instruction for ethical and devotional conduct.
Bharata rejects illegitimate gain, seeks the rightful ruler, and administers the kingdom as a trustee (not an owner) by installing Rāma’s sandals—an archetype of delegated authority, legitimacy, and service-oriented governance.