Adhyaya 11

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये रामायणे युद्धकाण्डवर्णनं नाम दशमो ऽध्यायः अथ एकादशो ऽध्यायः श्रीरामावतारवर्णनं नारद उवाच राज्यस्थं राघवं जग्मुर् अगस्त्याद्याः सुपूजिताः धन्यस्त्वं विजयी यस्माद् इन्द्रजिद्विनिपातितः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਗਨਿਪੁਰਾਣ ਦੇ ਰਾਮਾਇਣ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ‘ਯੁੱਧਕਾਂਡ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਦਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਸ਼੍ਰੀਰਾਮਾਵਤਾਰ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਾਘਵ ਕੋਲ ਅਗਸਤ੍ਯ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ, ਯਥੋਚਿਤ ਪੂਜਾ ਪਾ ਕੇ, ਆਏ। ਹੇ ਵਿਜੇਤਾ, ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੰਦਰਜਿਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 2

ब्रह्मात्मजः पुलस्त्योभूत् विश्रवास्तस्य नैकषी पुष्पोत्कटाभूत् प्रथमा तत्पुत्रोभूद्धनेश्वरः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਨਸ-ਪੁੱਤਰ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਹੋਏ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ ਸੀ। ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੈਕਾਸ਼ੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ/ਸੰਗਿਨੀ ਪੁਸ਼ਪੋਤਕਟਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਧਨੇਸ਼ਵਰ (ਕੁਬੇਰ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 3

नैकष्यां रावणो जज्ञे विंशद्बाहुर्दशाननः स्वर्गमार्गेण वै गत इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः तपसा ब्रह्मदत्तेन वरेण जितदैवतः

ਨੈਕਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਜੰਮਿਆ—ਵੀਹ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦਸ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ। (ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਉਹ ਸਵਰਗ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆ।’ ) ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਵਰ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 4

कुम्भकर्णः सनिद्रो ऽभूद् धर्मिष्ठो ऽभूद्विभीषणः स्वसा शूर्पणखा तेषां रावणान्मेघनादकः

ਕੁੰਭਕਰਨ ਸਦਾ ਨੀਂਦ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ; ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਸੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਤੋਂ ਮੇਘਨਾਦ ਜੰਮਿਆ।

Verse 5

इन्द्रं जित्वेन्द्रजिच्चाभूद् रावणादधिको बली हतस्त्वया लक्ष्मणेन देवादेः क्षेममिच्छता

ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਹ ‘ਇੰਦਰਜਿਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਰਾਵਣ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਬਲਵਾਨ ਮਹਾਵੀਰ। ਪਰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਆਦਿ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਖੈਰ-ਸਲਾਮਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਤੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 6

इत्युक्त्वा ते गता विप्रा अगस्त्याद्या नमस्कृताः देवप्रार्थितरामोक्तः शत्रुघ्नो लवणार्दनः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਆਦਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰਿਸ਼ੀ ਯੋਗ ਨਮਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਲਵਣ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।

Verse 7

अभूत् पूर्मथुरा काचित् रामोक्तो भरतो ऽवधीत् कोटित्रयञ्च शैलूष- पुत्राणां निशितैः शरैः

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ‘ਮਥੁਰਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਬਸਤੀ/ਨਗਰੀ ਸੀ। ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਭਰਤ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੈਲੂਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ (ਤੀਹ ਮਿਲੀਅਨ) ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 8

शैलूषं दुष्टगन्धर्वं सिन्धुतीरनिवासिनम् तक्षञ्च पुष्करं पुत्रं स्थापयित्वाथ देशयोः

ਸਿੰਧੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦੁਸ਼ਟ ਗੰਧਰਵ ਸ਼ੈਲੂਸ਼ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਤਕਸ਼ ਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 9

भरतोगात्सशत्रुघ्नो राघवं पूजयन् स्थितः रामो दुष्टान्निहत्याजौ शिष्टान् सम्पाल्य मानवः

ਭਰਤ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਗਿਆ, ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਨੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 10

पुत्रौ कुशलवौ जातौ वाल्मीकेराश्रमे वरौ लोकापवादात्त्यक्तायां ज्ञातौ सुचरितश्रवात्

ਵਾਲਮੀਕੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਲਵ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ। ਲੋਕ-ਅਪਵਾਦ ਕਾਰਨ ਤਿਆਗੀ ਗਈ (ਸੀਤਾ) ਦੇ ਉਹ, ਉਸ ਦੇ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣੇ ਗਏ।

Verse 11

राज्येभिषिच्य ब्रह्माहम् अस्मीति ध्यानतत्परः दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च

ਰਾਜ੍ਯਾਭਿਸ਼ੇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ’—ਇਸ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ-ਪਰਾਇਣ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਅਤੇ (ਫਿਰ) ਦਸ ਸੌ ਸਾਲ।

Verse 12

राज्यं कृत्वा क्रतून् कृत्वा स्वर्गं देवार्चितो ययौ सपौरः सानुजः सीता- पुत्रो जनपदान्वितः

ਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਯਜ्ञਾਦਿ ਕਰਤੂ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਿਆ—ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਛੋਟੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜਨਪਦ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 13

अग्निर् उवाच वाल्मीकिर् नारदाच्छ्रुत्वा रामायणमकारयत् सविस्तरं यदेतच्च शृणुयात्स दिवं व्रजेत्

ਅਗਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੇ ਰਾਮਾਇਣ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਰਚਿਆ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।