Adhyaya 1
Granthaprasthāvanā (Preface): Sāra of Knowledge, Twofold Brahman, and the Purpose of Avatāras
ਅਧਿਆਇ 1 ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ, ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ‘ਵਿਦਿਆ-ਸਾਰ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਨਕ ਆਦਿ ਹਰਿਭਕਤ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਕੇ ‘ਸਾਰਾਂ ਦਾ ਸਾਰ’—ਸਰਵਜ੍ਞਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ—ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋ ਕੇ ‘ਅਹੰ ਬ੍ਰਹਮਾਸ੍ਮਿ’ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੋ ਬ੍ਰਹਮ (ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਪਰ-ਬ੍ਰਹਮ) ਅਤੇ ਦੋ ਵਿਦਿਆਵਾਂ (ਅਪਰਾ ਅਤੇ ਪਰਾ) ਦੀ ਗਿਆਨ-ਰੂਪਰੇਖਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸੂਤ ਨੇ ਵਿਆਸ ਤੋਂ, ਵਿਆਸ ਨੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਅਗਨੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਕਾਲਾਗਨੀ-ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਲ ਅਭਿੰਨ ਦੱਸ ਕੇ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਐਸਾ ਵਿਦਿਆ-ਸਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਾਠਕ-ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਪਰਾ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਵੇਦ, ਵੇਦਾਂਗ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਨ, ਮੀਮਾਂਸਾ, ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ, ਤਰਕ, ਆਯੁਰਵੇਦ, ਸੰਗੀਤ, ਧਨੁਰਵੇਦ, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਆਦਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰਾ ਵਿਦਿਆ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਤਸ੍ਯ, ਕੂਰਮ ਆਦਿ ਅਵਤਾਰ-ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਚੱਕਰ, ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ, ਮਨਵੰਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਨਿਰਾਕਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ञानं समाधिः ब्रह्मज्ञानं अद्वैतब्रह्मज्ञानं गीतासारः यमगीता आग्नेयपुराणमाहात्म्यं ॐ नमो भगवते वासुदेवाय अग्निपुराणम् अथ प्रथमो ऽध्यायः ग्रन्थप्रस्तावना श्रियं सरस्वतीं गौरीं गणेशं स्कन्दमीश्वरम् ब्रह्माणं वह्निमिन्द्रादीन् वासुदेवं नमाम्यहम्
ਗਿਆਨ, ਸਮਾਧੀ, ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ, ਅਦ੍ਵੈਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ, ਗੀਤਾ-ਸਾਰ, ਯਮਗੀਤਾ, ਆਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ—ਓਂ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ। ਇਹ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਹੈ। ਹੁਣ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ, ਗ੍ਰੰਥ-ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ), ਸਰਸਵਤੀ, ਗੌਰੀ, ਗਣੇਸ਼, ਸਕੰਦ, ਈਸ਼ਵਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਹਿਨੀ (ਅਗਨੀ), ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 2
नैमिषे हरिमीजाना ऋषयः शौनकादयः तीर्थयात्राप्रसङ्गेन स्वागतं सूतमब्रुवन्
ਨੈਮਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰਿ-ਭਗਤ ਸ਼ੌਨਕ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।
Verse 3
ऋषय ऊचुः सूत त्वं पूजितो ऽस्माभिः सारात्सारं वदस्व नः येन विज्ञानमात्रेण सर्वज्ञत्वं प्रजायते
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੂਤ! ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਾਰ ਦੱਸ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਰਵਜ੍ਞਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 4
सूत उवाच सारात्सारो हि भगवान् विष्णुः सर्गादिकृद्विभुः ब्रह्माहमस्मि तं ज्ञात्वा सर्वज्ञत्वं प्रजायते
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਾਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਾਰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ‘ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ’ ਦਾ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਵਜ੍ਞਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 5
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् द्वे विद्ये वेदितव्ये हि इति चाथर्वणी श्रुतिः
ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਬ੍ਰਹਮ ਦੋ ਹਨ—ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ। ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਵਿਦਿਆ ਵੀ ਦੋ ਹਨ—ਇਹ ਅਥਰਵਣੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਉਚਾਰ ਹੈ।
Verse 6
अहं शुकश् च पैलाद्या गत्वा वदरिकाश्रमम् व्यासं नत्वा पृष्टवन्तः सो ऽस्मान् सारमथाब्रवीत्
ਮੈਂ ਸ਼ੁਕ ਅਤੇ ਪੈਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਦਰੀ ਆਸ਼ਰਮ ਗਿਆ। ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ; ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਾਰ-ਸੰਖੇਪ ਦੱਸਿਆ।
Verse 7
व्यास उवाच शुकाद्यैः शृणु सूत त्वं वशिष्ठो मां यथाब्रवीत् ब्रह्मसारं हि पृच्छन्तं मुनिभिश् च परात्परम्
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੂਤ, ਸੁਣ; ਸ਼ੁਕ ਆਦਿ ਮੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਪਰਾਤਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਾਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਦ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਓਹੀ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 8
लक्ष्मीमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विज्ञातमात्रेण इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः अपरञ्च परञ्च यदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः यदब्रवीदिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वसिष्ठ उवाच द्वैविध्यं ब्रह्म वक्ष्यामि शृणु व्यासाखिलानुगम् यथाग्निर्मां पुरा प्राह मुनिभिर्दैवतैः सह
ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਹੇ ਵਿਆਸ, ਸਮੂਹ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਗਾਮੀ, ਸੁਣ। ਜਿਵੇਂ ਅਗਨੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 9
पुराणं परमाग्नेयं ब्रह्मविद्याक्षरं परम् ऋग्वेदाद्यपरं ब्रह्म सर्वदेवसुखावहम्
ਇਹ ਪਰਮ ਆਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣ ਸਰਵੋੱਚ ਅਖੰਡ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਗਵੇਦ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਕਲਿਆਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 10
अग्निनोक्तं पुराणम् यद् आग्नेयं ब्रह्मसम्मितम् भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं पठतां शृण्वतां नृणाम्
ਅਗਨੀ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜੋ ਆਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣ ਬ੍ਰਹਮ (ਵੇਦ) ਦੇ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 11
कालाग्निरूपिणम् विष्णुं ज्योतिर्ब्रह्म परात्परम् मुनिभिः पृष्टवान् देवं पूजितं ज्ञानकर्मभिः
ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—ਜੋ ਕਾਲਾਗਨੀ-ਰੂਪ ਹੈ, ਪਰਾਤਪਰ ਪਰਮ ਜੋਤੀ-ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 12
वसिष्ठ उवाच संसारसागरोत्तार- नावं ब्रह्मेश्वरं वद विद्यासारं यद्विदित्वा सर्वज्ञो जायते नरः
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨੌਕਾ ਸਮਾਨ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਦਿਆ-ਸਾਰ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਰਵਜ੍ਞ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
अग्निर् उवाच विष्णुः कालाग्निरुद्रो ऽहं विद्यासारं वदामि ते विद्यासारं पुराणं यत् सर्वं सर्वस्य कारणं
ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਕਾਲਾਗਨੀ-ਰੂਪ ਰੁਦ੍ਰ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਦਿਆ-ਸਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਉਹ ਪੁਰਾਣ ਜੋ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।
Verse 14
सर्गस्य प्रतिसर्गस्य वंशमन्वन्तरस्य च वंशानुचरितादेश् च, मत्स्यकूर्मादिरूपधृक्
ਮਤਸ੍ਯ, ਕੂਰਮ ਆਦਿ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ (ਪ੍ਰਭੂ) ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਵੰਸ਼, ਮਨਵੰਤਰ, ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼—ਇਹ ਵਿਸ਼ੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 15
द्वे विद्ये भगवान् विष्णुः परा चैवापरा च ह ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या वेदाङ्गानि च षड् द्विज
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਹਨ—ਪਰਾ ਅਤੇ ਅਪਰਾ। ਅਪਰਾ ਵਿੱਚ ਰਿਗ, ਯਜੁਸ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਅਥਰਵ ਨਾਮਕ ਵੇਦ ਅਤੇ ਛੇ ਵੇਦਾਂਗ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Verse 16
अयपाठः पुण्यमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः यद् गदित्वा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ज्ञानसन्दीपनादेव इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ब्रह्माग्नेयं पुराणमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः यद् द्विज इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषाङ्गतिः छन्दो ऽभिधानं मीमांसा धर्मशास्त्रं पुराणकम्
ਸ਼િક્ષਾ, ਕਲਪ, ਵਿਆਕਰਣ, ਨਿਰੁਕਤ, ਜੋਤਿਸ਼ (ਵੇਦਾਂਗ), ਛੰਦ, ਅਭਿਧਾਨ (ਕੋਸ਼), ਮੀਮਾਂਸਾ, ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ—ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 17
न्यायवैद्यकगान्धर्वं धनुर्वेदो ऽर्थशास्त्रकम् अपरेयं परा विद्या यया ब्रह्माभिगम्यते
ਨਿਆਇ, ਵੈਦ੍ਯਕ, ਗਾਂਧਰਵ (ਸੰਗੀਤ), ਧਨੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ—ਇਹ ਅਪਰ (ਨਿਮ্ন) ਵਿਦਿਆ ਹਨ; ਪਰ ਵਿਦਿਆ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 18
यत्तददृश्यमग्राह्यम् अगोत्रचरणम् ध्रुवम् विष्णुनोक्तं यथा मह्यं देवेभ्यो ब्रह्मणा पुरा तथा ते कथयिष्यामि हेतुं मत्स्यादिरूपिणम्
ਜੋ ਤੱਤ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯ, ਗੋਤ੍ਰ-ਚਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਤਸ੍ਯ ਆਦਿ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ (ਭਗਵਾਨ) ਦਾ ਹੇਤੁ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Frequently Asked Questions
A formal taxonomy of knowledge: aparā vidyā is itemized (Vedas, Vedāṅgas, plus śāstras such as vyākaraṇa, nirukta, chandas, mīmāṃsā, dharmaśāstra, nyāya, vaidya, gāndharva, dhanurveda, and arthaśāstra), while parā vidyā is defined as the means of realizing Brahman.
It positions all disciplined learning under a graded soteriology: worldly arts become dharma-supporting auxiliaries (bhukti), while the culmination is non-dual Brahman-realization (mukti), approached through devotion to Viṣṇu and discernment between śabda-brahman and para-brahman.
Avatāras are presented as the Lord’s pedagogical strategy—assuming forms like Matsya and Kūrma to disclose the Purāṇic framework (creation cycles, genealogies, manvantaras, royal lineages) and the causal rationale (hetu) behind divine embodiment.