Adhyaya 2

Verse 5

नभगस्यात्मजो नाभागसंज्ञो ऽभवत् । तस्य अम्बरीषः । अम्बरीषस्यापि विरूपो ऽभवत् ॥

ନଭାଗଙ୍କ ଏକ ପୁତ୍ର ହେଲେ, ଯିଏ ‘ନାଭାଗ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ନାଭାଗଙ୍କୁ ଅମ୍ବରୀଷ ଜନ୍ମିଲେ; ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କୁ ପୁଣି ବିରୂପ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 7

एते क्षत्रप्रसूता वै पुनश् चाङ्गिरसाः स्मृताः । रथीतराणां प्रवराः क्षत्रोपेता द्विजातयः ॥

ଏମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବଂଶରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁଣି ‘ଆଙ୍ଗିରସ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ। ରଥୀତରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏମାନେ ପ୍ରବର; କ୍ଷତ୍ରିୟାଧିକାର ସହିତ ‘ଦ୍ୱିଜ’ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।

Verse 9

तस्य पुत्रशतप्रवरा विकुक्षिनिमिदण्डाख्यास् त्रयः पुत्रा । शकुनिप्रमुखाः पञ्चाशत् पुत्राः उत्तरापथरक्षितारो बभूवुः । चत्वारिंशद् अष्टौ च दक्षिणापथभूपालाः ॥

ତାଙ୍କର ଶତ ପ୍ରବର ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବିକୁକ୍ଷି, ନିମିଦଣ୍ଡ ଆଦି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତିନି ପୁତ୍ର ବିଶେଷ ଖ୍ୟାତିଲାଭ କଲେ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶକୁନି-ପ୍ରମୁଖ ପଞ୍ଚାଶ ଜଣ ଉତ୍ତରାପଥର ରକ୍ଷକ ହେଲେ, ଏବଂ ଅଠଚାଳିଶ ଜଣ ଦକ୍ଷିଣାପଥର ଭୂପାଳ (ରାଜା) ହେଲେ।

Verse 10

स चेक्ष्वाकुर् अष्टकायाम् उत्पाद्य श्राद्धार्हं मांसम् आनयेति विकुक्षिम् आज्ञापयाम् आस । स तथेति गृहीताज्ञो वनम् अभ्येत्यानेकान् मृगान् हत्वातिश्रान्तो ऽतिक्षुत्परीतो विकुक्षिर् एकं शशम् अभक्षयत् । शेषं च मांसम् आनीय पित्रे निवेदयाम् आस ॥

ଯେତେବେଳେ ଅଷ୍ଟକା ଶ୍ରାଦ୍ଧର ସମୟ ଆସିଲା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବିକୁକ୍ଷିଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ: 'ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ମାଂସ ଆଣ।' ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଗ୍ରହଣ କରି ବିକୁକ୍ଷି ବନକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଅନେକ ମୃଗ ଶିକାର କରିବା ପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଳାନ୍ତ ଓ କ୍ଷୁଧାର୍ତ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ସେହି କ୍ଷୁଧାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସେ ଗୋଟିଏ ଠେକୁଆ ଖାଇଲେ; ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ମାଂସ ଆଣି ପିତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 11

इक्ष्वाकुकुलाचार्यस् तत्प्रोक्षणाय वसिष्ठश् चोदितः प्राह । अलम् अनेनामेध्येनामिषेण दुरात्मनानेन ते पुत्रेणैतन् मांसम् उपहतं यतो ऽनेन शशो भक्षितः ॥

ଯେତେବେଳେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର କୁଳଗୁରୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସେହି ମାଂସ ପବିତ୍ର କରିବାକୁ କୁହାଗଲା, ସେତେବେଳେ ଋଷି କହିଲେ: 'ଏହି ଅପବିତ୍ର ମାଂସ ରହୁ! ତୁମର ଦୁରାତ୍ମା ପୁତ୍ର ଏହି ମାଂସକୁ ଦୂଷିତ କରିଛି—କାରଣ ସେ ହିଁ ଠେକୁଆ ଖାଇଥିଲା। '

Verse 15

इदं चान्यत् पुरा हि त्रेतायां देवासुरम् अतीव भीषणं युद्धम् आसीत् । तत्र चातिबलिभिर् असुरैर् अमराः पराजिता भगवन्तं विष्णुम् आराधयां चक्रुः ॥

ଏହା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ବୃତ୍ତାନ୍ତ: ତ୍ରେତୟା ଯୁଗରେ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୀଷଣ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା। ସେଠାରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳଶାଳୀ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇ, ଅମର ଦେବତାମାନେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଆରାଧନା କରିଥିଲେ।

Verse 16

प्रसन्नश् च देवानाम् अनादिनिधनः सकलजगत्परायणो नारायणः प्राह । ज्ञातम् एव मया युष्माभिर् यद् अभिलषितं तदर्थम् इदं श्रूयताम् । पुरंजयो नाम शशादस्य च राजर्षेस् तनयः क्षत्रियवर्यस् तच्छरीरे ऽहम् अंशेन स्वयम् एवावतीर्य तान् अशेषान् असुरान् निहनिष्यामि तद् भवद्भिः पुरंजयो ऽसुरवधार्थाय कार्योद्योगः कार्य इति एतच् च श्रुत्वा प्रणम्य भगवन्तं विष्णुम् अमराः पुरंजयसकाशम् आजग्मुः ॥

ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ରହିତ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ନାରାୟଣ କହିଲେ: 'ତୁମେମାନେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ ତାହା ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଜାଣେ। ତେଣୁ ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ କଣ କରିବାକୁ ହେବ ଶୁଣ। ରାଜର୍ଷି ଶଶାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୁରଞ୍ଜୟ ନାମକ ଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଅଛନ୍ତି। ମୁଁ ନିଜେ ମୋର ଶକ୍ତିର ଏକ ଅଂଶ ରୂପେ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେହି ସମସ୍ତ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ନିଃଶେଷ ବିନାଶ କରିବି। ତେଣୁ, ତୁମେମାନେ ପୁରଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଅସୁର ବଧ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ କର।' ଏହା ଶୁଣି, ଅମର ଦେବତାମାନେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ ପୁରଞ୍ଜୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।

Verse 17

ऊचुश् चैनं । भो भोः क्षत्रियवर्यास्माभिर् अभ्यर्थितेन भवतास्माकम् अरातिवधोद्यतानां साहाय्यं कृतम् इच्छामः । तद् भवतास्माकम् अभ्यागतानां प्रणयभङ्गो न कार्यः । इत्य् उक्तः पुरंजयः प्राह । सकलत्रैलोक्यनाथो यो ऽयं युष्माकम् इन्द्रः शतक्रतुर् अस्य यद्य् अहं स्कन्धारूढो युष्मदरातिभिः सह योत्स्ये तदाहं भवतां सहायः । इत्य् आकर्ण्य समस्तदेवैर् इन्द्रेण च बाढम् इत्य् एवं समन्विच्छितम् ॥

ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆମ୍ଭେମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛୁ ଯେ ଆମ୍ଭ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଆମ୍ଭମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ। ବିଶ୍ୱାସର ସହ ଆପଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଥିବା ଆମ୍ଭମାନଙ୍କର ମିତ୍ରତା ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।' ଏପରି କୁହାଯିବାରୁ ପୁରଞ୍ଜୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ଇନ୍ଦ୍ର—ଯେ କି ଆପଣଙ୍କର ଶତକ୍ରତୁ—ତିନି ଭୁବନର ଅଧିପତି। ଯଦି ମୁଁ ତାଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ବସି ଆପଣଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରେ, ତେବେ ହିଁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ସହାୟକ ହେବି।' ଏହା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ 'ସେହିପରି ହେଉ' ବୋଲି ସମ୍ମତି ଦେଲେ—ଏବଂ ଏହିପରି ଚୁକ୍ତି ସ୍ଥିର ହେଲା।

Verse 24

दृढाश्वाद् धर्यश्वस् तस्मान् निकुम्भो निकुम्भात् संहिताश्वः । ततश् च कृशाश्वस् । तस्माच् च प्रसेनजित् ततो युवनाश्वो ऽभवत् ॥

ଦୃଢାଶ୍ୱରୁ ଧର୍ୟଶ୍ୱ ଜନ୍ମିଲେ; ତାଙ୍କରୁ ନିକୁମ୍ଭ, ନିକୁମ୍ଭରୁ ସଂହିତାଶ୍ୱ। ପରେ କୃଶାଶ୍ୱ; ତାଙ୍କରୁ ପ୍ରସେନଜିତ୍, ତାପରେ ଯୁବନାଶ୍ୱ ହେଲେ।

Verse 25

तस्य चापुत्रस्यातिनिर्वेदान् मुनीनाम् आश्रममण्डले निवसतः कृपालुभिस् तैर् मुनिभिर् अपत्योत्पादनाय इष्टिः कृता । तस्यां च मध्यरात्रिनिवृत्तायां मन्त्रपूतजलपूर्णं कलशं वेदिमध्ये निवेश्य ते मुनयः सुषुपुः ॥

ମୁନିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମ-ପରିସରରେ ବସୁଥିବା ସେହି ଅପୁତ୍ର ପୁରୁଷର ଗଭୀର ନିର୍ବେଦ ଦେଖି, କୃପାଳୁ ମୁନିମାନେ ସନ୍ତାନୋତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ଇଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ କଲେ। ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେଲାପରେ ମନ୍ତ୍ରପୂତ ଜଳଭରା କଳଶକୁ ବେଦୀମଧ୍ୟରେ ରଖି ସେମାନେ ଶୋଇଲେ।

Verse 27

सुप्तांश् च तान् ऋषीन् नैवोत्थापयाम् आस । तच् च कलशजलम् अपरिमेयमाहात्म्यं मन्त्रपूतं पपौ ॥

ସୁତିଥିବା ସେହି ଋଷିମାନଙ୍କୁ ସେ ଜଗାଇଲେ ନାହିଁ; ବରଂ ସେହି କଳଶର ମନ୍ତ୍ରପୂତ, ଅପରିମେୟ ମାହାତ୍ମ୍ୟଯୁକ୍ତ ଜଳ ପାନ କଲେ।

Verse 34

ततो मांधाता नामतो ऽभवत् । वक्त्रे चास्य प्रदेशिनी देवराजेन न्यस्ता तां पपौ । तां चामृतस्राविणीम् आस्वाद्याह्नैव स व्यवर्धत ॥

ତାପରେ ସେ ‘ମାନ୍ଧାତା’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ଦେବରାଜ ତାଙ୍କର ତର୍ଜନୀ ଶିଶୁର ମୁଖରେ ରଖିଲେ; ସେ ତାହା ପାନ କଲା। ଅମୃତଧାରା ସ୍ରବଣ କରୁଥିବା ସେହି ସାର ଆସ୍ୱାଦନ କରି ସେ ଏକ ଦିନରେ ହିଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା।

Verse 36

भवति चात्र श्लोकः । यावत् सूर्य उदेति स्म यावच् च प्रतितिष्ठति । सर्वं तद् यौवनाश्वस्य मांधातुः क्षेत्रम् उच्यते ॥

ଏଠାରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ାଯାଏ—“ଯେତେଦୂର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ ଓ ଯେତେଦୂର ସେ ଅସ୍ତ ହୁଏ, ସେ ସମସ୍ତ ବିସ୍ତାର ଯୁବନାଶ୍ୱପୁତ୍ର ମାନ୍ଧାତାଙ୍କର କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।”

Verse 37

मांधाता शशबिन्दोर् दुहितरं बिन्दुमतीम् उपयेमे । पुरुकुत्सम् अम्बरीषं च मुचकुन्दं च तस्यां पुत्रत्रयम् उत्पादयाम् आस ॥

ମାନ୍ଧାତା ଶଶବିନ୍ଦୁଙ୍କ କନ୍ୟା ବିନ୍ଦୁମତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ପୁରୁକୁତ୍ସ, ଅମ୍ବରୀଷ ଓ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ନାମକ ତିନି ପୁତ୍ର ଜାତ ହେଲେ।

Verse 40

तत्र चान्तर्जले संमदो नामातिबहुप्रजो ऽतिप्रमाणो मीनाधिपतिर् आसीत् । तस्य च पुत्रपौत्रदौहित्राः पार्श्वतः पृष्ठतो ऽग्रतो वक्षःपुच्छशिरसां चोपरि भ्रमन्तस् तेनैव सहाहर्निशम् अतिनिर्वृता रेमिरे ॥

ସେଠାରେ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମଦ ନାମକ ଏକ ବିଶାଳ ମତ୍ସ୍ୟରାଜ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଓ ପୌତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଦିନରାତି ଆନନ୍ଦରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିଲେ।

Verse 42

अथान्तर्जलावस्थितः स सौभरिर् एकाग्रतासमाधानम् अपहायानुदिनं तत् तस्य मत्स्यस्यात्मजपौत्रदौहित्रादिभिः सहातिरमणीयं ललितम् अवेक्ष्याचिन्तयत् । अहो धन्यो ऽयम् ईदृशम् अप्य् अनभिमतं योन्यन्तरम् अवाप्यैभिर् आत्मजपौत्रादिभिः सह रममाणो ऽतीवास्माकं स्पृहाम् उत्पादयति । वयम् अप्य् एवं पुत्रादिभिः सह रमिष्यामः । इत्य् एवम् अभिसमीक्ष्य स तस्माद् अन्तर्जलान् निष्क्रम्य निर्वेष्टुकामः कन्यार्थं मांधातारं राजानम् अगच्छत् ॥

ତେବେ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସୌଭରି ଋଷି ନିଜର ସମାଧି ତ୍ୟାଗ କଲେ। ସେହି ମାଛକୁ ପରିବାର ସହ ଖେଳୁଥିବାର ଦେଖି ସେ ଭାବିଲେ: 'ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରିବି।' ଏହା ଭାବି ସେ ଜଳରୁ ବାହାରି ବିବାହ ଇଚ୍ଛାରେ ରାଜା ମାନ୍ଧାତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।

Verse 44

निर्वेष्टुकामो ऽस्मि नरेन्द्र कन्यां प्रयच्छ मे मा प्रणयं विभाङ्क्षीः न ह्य् अर्थिनः कार्यवशाभ्युपेताः ककुत्स्थगोत्रे विमुखाः प्रयान्ति

ହେ ରାଜନ! ମୁଁ ବିବାହ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ, ମୋତେ ଆପଣଙ୍କ କନ୍ୟା ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ। ମୋର ପ୍ରାର୍ଥନାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, କାରଣ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶରେ ଆସିଥିବା ଯାଚକମାନେ କେବେବି ନିରାଶ ହୋଇ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 45

अन्ये ऽपि सन्त्य् एव नृपाः पृथिव्यां क्ष्मापाल येषांतनयाः प्रसूताः किंत्व् अर्थिनाम् अर्थितदानदीक्षा कृतव्रतं श्लाघ्यम् इदं कुलं ते

ପୃଥିବୀରେ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ବଂଶର ଏହା ପ୍ରଶଂସନୀୟ ବ୍ରତ ଯେ ଆପଣ ଯାଚକମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ ଦାନ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 46

शतार्धसंख्यास् तव सन्ति कन्यास् तासां ममैकां नृपते प्रयच्छ यत् प्रार्थनाभङ्गभयाद् बिभेमि तस्माद् अहं राजवरातिदुःखात्

ହେ ରାଜନ, ତୁମର ଦେଢ଼ଶହ କନ୍ୟା ଅଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣକୁ ମୋତେ ଦିଅ। ପ୍ରାର୍ଥନା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ ହେବାର ଅପମାନକୁ ମୁଁ ଭୟ କରେ—ଏବଂ ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ।

Verse 48

नरेन्द्र कस्मात् समुपैषि चिन्ताम् अशक्यम् उक्तं न मयात्र किंचित् यावश्यदेया तनया तयैव कृतार्थता नो यदि किं न लब्धम्

ହେ ନରେନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ କାହିଁକି ଚିନ୍ତା କରୁଛ? ମୁଁ ଏଠାରେ କିଛି ଅସମ୍ଭବ କଥା କହିନାହିଁ। ଯେଉଁ କନ୍ୟାକୁ ଦାନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ତାହା ଯଦି ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ଆମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧିତ ହୁଏ—ତେବେ କ’ଣ ଅଛି ଯାହା ମିଳିନାହିଁ?

Verse 50

अहो ऽयम् अन्यो ऽस्मत्प्रत्याख्यानोपायो वृद्धो ऽयम् अनभिमतः स्त्रीणां किम् उत कन्यानाम् इत्य् अमुना संचिन्त्यैवम् अभिहितम् । एवम् अस्तु तथा करिष्यामीति संचिन्त्य मांधातारम् उवाच ॥

“ଆହା! ମୋତେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବାର ଏହା ଅନ୍ୟ ଏକ ଉପାୟ,” ସେ ଭାବିଲା। “ସେ ବୃଦ୍ଧ—ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ, ତେବେ ଜଣେ ଅବିବାହିତା କନ୍ୟା କଥା ଆଉ କ’ଣ କହିବା।” ଏପରି ବିଚାର କରି ସେ ଏହିପରି କହିଲା। ତା’ପରେ, “ସେହିପରି ହେଉ; ମୁଁ ଠିକ୍ ସେହିପରି କରିବି,” ବୋଲି ସଂକଳ୍ପ କରି ସେ ରାଜା ମାନ୍ଧାତାଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 51

यद्य् एवं तदादिश्यताम् अस्माकं प्रवेशाय कन्यान्तःपुरवर्षवरः । यदि कन्यैव काचिन् माम् अभिलषति तदाहं दारसंग्रहं करिष्यामीत्य् अन्यथा चेत् तद् अलम् अस्माकम् एतेनातीतकालारम्भेनेत्य् उक्त्वा विरराम ॥

"ଯଦି ଏହା ସତ, ତେବେ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରର ପ୍ରଧାନ ସେବକଙ୍କୁ ଆମକୁ ଭିତରକୁ ନେବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଉ। ଯଦି କୌଣସି କନ୍ୟା ନିଜେ ମୋତେ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ପତ୍ନୀ ଗ୍ରହଣ କରିବି; କିନ୍ତୁ ଯଦି ନୁହେଁ, ତେବେ ଏତିକି ଯଥେଷ୍ଟ—ଅତୀତ ହୋଇଯାଇଥିବା ସମୟର ଏହି ଆରମ୍ଭ ଆମ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ।" ଏପରି କହି ସେ ନୀରବ ରହିଲେ।

Verse 56

अलं भगिन्यो ऽहम् इमं वृणोमि वृतो मया नैष तवानुरूपः ममैव भर्ता विधिनैष सृष्टः सृष्टाहम् अस्योपशमं प्रयाहि

“ବସ କର, ଭଉଣୀମାନେ—ମୁଁ ଏହାଙ୍କୁ ବାଛିଛି; ମୁଁ ଏହାଙ୍କୁ ବରଣ କରିଛି। ସତରେ ଏ ତୁମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହନ୍ତି। ଭାଗ୍ୟର ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏ ମୋର ସ୍ୱାମୀ ହେବା ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହାଙ୍କ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ତେଣୁ, ଏହି ଉତ୍ତେଜନା ତ୍ୟାଗ କର ଏବଂ ଶାନ୍ତିରେ ଯାଅ।”

Verse 57

वृतो मयायं प्रथमं मयायं गृहं विशन्न् एव विहन्यसे किम् मया मयेति क्षितिपात्मजानां तदर्थम् अत्यर्थकलिर् बभूव

ମୁଁ ଏହାକୁ ପ୍ରଥମେ ବାଛିଥିଲି; ମୁଁ ହିଁ ପ୍ରଥମେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲି। ତେବେ ସେ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବାବେଳେ ତୁମେ କାହିଁକି ତାକୁ ମାଡ଼ୁଛ? ‘ଏ ମୋର—ମୋର!’—ଏହି ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ଦାବି ପାଇଁ ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ବିନାଶକାରୀ କଳହ ହେଲା।

Verse 58

यदा तु सर्वाभिर् अतीव हार्दाद् वृतः स कन्याभिर् अनिन्द्यकीर्तिः तदा स कन्याधिकृतो नृपाय यथावद् आचष्ट विनम्रमूर्तिः

ଯେତେବେଳେ ଅନିନ୍ଦ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିଧାରୀ ସେ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହରେ ଘେରାଯାଇଲେ, ସେତେବେଳେ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିଯୁକ୍ତ ଅଧିକାରୀ—ବିନମ୍ର ମୂର୍ତ୍ତି—ଯେପରି ଘଟିଥିଲା ସେପରି ଯଥାବତ୍ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ।

Verse 78

मनोरथानां न समाप्तिर् अस्ति वर्षायुतेनापि तथाब्दलक्षैः पूर्णेषु पूर्णेषु पुनर् नवानाम् उत्पत्तयः सन्ति मनोरथानाम्

ମନର ଆକାଂକ୍ଷାର କେବେ ଶେଷ ନାହିଁ—ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ଆୟୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଲକ୍ଷଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। କାରଣ ଏକ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ପୁଣି ନୂଆ ଇଚ୍ଛାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

Verse 79

पद्भ्यां गता यौवनिनश् च जाता दारैश् च संयोगम् इताः प्रसूताः दृष्टाः सुतास् तत्तनयप्रसूतिं द्रष्टुं पुनर् वाञ्छति मे ऽन्तरात्मा

ମୁଁ ମୋ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଛି—ପ୍ରଥମେ ପାଦେ ଚାଲିବା, ପରେ ଯୌବନ ପ୍ରାପ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ବିବାହ-ସଂଯୋଗ ଓ ସନ୍ତାନୋତ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ ଦେଖିଛି। ତଥାପି ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ସାରିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ପୁଣି ସେମାନଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ଦେଖିବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ—କେବେ ତୃପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 80

द्रक्ष्यामि तेषाम् अपि चेत् प्रसूतिं मनोरथो मे भविता ततो ऽन्यः पूर्णे ऽपि तत्राप्य् अपरस्य जन्म निवार्यते केन मनोरथस्य

ମୁଁ ଯଦି ସେମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନର ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଦେଉ, ତେବେ ତାପରେ ମୋ ମନରେ ଆଉ ଏକ ଇଚ୍ଛା ଉଦ୍ଭବିତ ହେବ। କାରଣ ଗୋଟିଏ ମନୋରଥ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଅନ୍ୟ ମନୋରଥର ଜନ୍ମକୁ କିଏ ରୋକିପାରିବ?

Verse 81

आमृत्युतो नैव मनोरथानाम् अन्तो ऽस्ति विज्ञातम् इदं मयाद्य मनोरथासक्तिपरस्य चित्तं न जायते वै परमार्थसङ्गि

ଆଜି ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜାଣିଲି—ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନର ଆକାଂକ୍ଷାର ସତ୍ୟ ଶେଷ ନାହିଁ। ମନୋରଥରେ ଆସକ୍ତ ଚିତ୍ତ ପରମାର୍ଥର ସଙ୍ଗୀ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 82

स मे समाधिर् जलवासमित्र मत्स्यस्य सङ्गात् सहसैव नष्टः परिग्रहः सङ्गकृतो ममायं परिग्रहोत्था च महाविधित्सा

ହେ ଜଳବାସୀ ମିତ୍ର! ମାଛର ସଙ୍ଗରୁ ମୋର ସମାଧି ହଠାତ୍ ନଷ୍ଟ ହେଲା। ଏହି ମୋର ପରିଗ୍ରହ ଆସକ୍ତିରୁ ଗଢ଼ା; ସେହି ପରିଗ୍ରହରୁ ମହା ବିଧିତ୍ସା—ହାସଲ କରିବା ଓ ବଶ କରିବାର ତୀବ୍ର ତୃଷ୍ଣା—ଉଠିଲା।

Verse 83

दुःखं यदैवैकशरीरजन्म शतार्धसंख्यं यद् इदं प्रसूतम् परिग्रहेण क्षितिपात्मजानां सुतैर् अनेकैर् बहुलीकृतं तत्

ଏକ ଦେହଜନ୍ମ ସହିତ ଯେ ଦୁଃଖ ଜନ୍ମେ ଏବଂ ଅସଂଖ୍ୟ ମାପରେ ପ୍ରସୂତ, ସେହି ଦୁଃଖ ରାଜକନ୍ୟାମାନଙ୍କ ଅନେକ ପୁତ୍ର ଓ ପରିଗ୍ରହ-ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆହୁରି ବହୁଳ ହୁଏ।

Verse 84

सुतात्मजैस् तत्तनयैश् च भूयो भूयश् च तेषां स्वपरिग्रहेण विस्तारम् एष्यत्य् अतिदुःखहेतुः परिग्रहो वै ममतानिधानम्

ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର ଓ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ପରିଗ୍ରହଭାବ ପୁନଃପୁନଃ ବିସ୍ତାର ପାଏ। ଏହି ବିସ୍ତାର ଅତିଦୁଃଖର କାରଣ; କାରଣ ପରିଗ୍ରହ ହିଁ ‘ମମତା’ର ନିଧି।

Verse 85

चीर्णं तपो यत् तु जलाश्रयेण तस्यर्द्धिर् एषा तपसो ऽन्तरायः मत्स्यस्य सङ्गाद् अभवच् च यो मे सुतादिरागो मुषितो ऽस्मि तेन

ଜଳାଶ୍ରୟରେ ରହି ଯେ ତପ ମୁଁ କରିଥିଲି, ତାହାର ଏହି ସିଦ୍ଧି ହିଁ ସେଇ ତପର ଅନ୍ତରାୟ ହେଲା। ମାଛର ସଙ୍ଗରୁ ମୋ ଭିତରେ ‘ପୁତ୍ର’ ଆଦିରାଗ ଜନ୍ମିଲା; ତାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ (ବୈରାଗ୍ୟରୁ) ଲୁଟିତ ହେଲି।

Verse 86

निःसङ्गता मुक्तिपदं यतीनां सङ्गाद् अशेषाः प्रभवन्ति दोषाः आरूढयोगो ऽपि निपात्यते ऽधः सङ्गेन योगी किम् उताल्पसिद्धिः

ଯତୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଃସଙ୍ଗତା ହିଁ ମୋକ୍ଷଦ୍ୱାର; ସଙ୍ଗରୁ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଜନ୍ମେ। ଯୋଗାରୂଢ ମଧ୍ୟ ସଙ୍ଗେ ଅଧଃପତିତ ହୁଏ—ତେବେ ଅଳ୍ପସିଦ୍ଧି ଯୋଗୀ କଥା କ’ଣ?

Verse 87

अहं चरिष्यामि तथात्मनो ऽर्थे परिग्रहग्राहगृहीतबुद्धिः यथा हि भूयः परिहीनदोषो जनस्य दुःखैर् भविता न दुःखी

ମୋର ସତ୍ୟ ହିତ ପାଇଁ ମୁଁ ଏପରି ଆଚରଣ କରିବି—ପରିଗ୍ରହ ଧରି ସଞ୍ଚୟ କରିବା ଲୋଭ ଆଉ ମୋ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଧରିବ ନାହିଁ—ଏଭଳି ପୁନଃ ଦୋଷରହିତ ହୋଇ, ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଦୁଃଖୀ ହେବି ନାହିଁ।

Verse 88

सर्वस्य धातारम् अचिन्त्यरूपम् अणोर् अणीयांसम् अतिप्रमाणम् सितासितं चेश्वरम् ईश्वराणाम् आराधयिष्ये तपसैव विष्णुम्

ମୁଁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିବି—ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ଧାତା, ଯାହାଙ୍କ ରୂପ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ; ଅଣୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଣୀୟାନ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ପ୍ରମାଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅପରିମେୟ; ଶ୍ୱେତ-ଶ୍ୟାମ ଉଭୟ, ଏବଂ ଈଶ୍ୱରମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର।

Verse 89

तस्मिन्न् अशेषौजसि सर्वरूपिण्य् अव्यक्तविस्पष्टतनाव् अनन्ते ममाचलं चित्तम् अपेतदोषं सदास्तु विष्णाव् अभवाय भूयः

ସେଇ ଅନନ୍ତ ବିଷ୍ଣୁରେ—ଅଶେଷ ତେଜସ୍ବୀ, ସର୍ବରୂପଧାରୀ, ଯାହାଙ୍କ ତନୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ମଧ୍ୟ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ—ମୋର ଚିତ୍ତ ଦୋଷରହିତ ଓ ଅଚଳ ହୋଇ, ପୁନଃପୁନଃ ଏବଂ ସଦା, ଅଭବ (ଅବିନାଶ) ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁରେ ନିବିଡ଼ ରହୁ।

Verse 90

समस्तभूताद् अमलाद् अनन्तात् सर्वेश्वराद् अन्यद् अनादिमध्यात् यस्मान् न किंचित् तम् अहं गुरूणां परं गुरुं संश्रयम् एमि विष्णुम्

ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି—ଗୁରୁମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପରମ ଗୁରୁ—ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭୂତସମୁଦାୟରୁ ପରେ, ଅମଳ, ଅନନ୍ତ, ସର୍ବେଶ୍ୱର, ଆଦି ଓ ମଧ୍ୟ ରହିତ; ଏବଂ ଯାହାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।