Adhyaya 88: Account of the Extents of Śālmaladvīpa, Gomedadvīpa, and Puṣkaradvīpa

Verse 1

रुद्र उवाच । त्रिषु शिष्टेषु वक्ष्यामि द्वीपेषु मनुजान्युत । शाल्मलं पञ्चमं वर्षं प्रवक्ष्ये तन्निबोधत । क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराच्छाल्मलो द्विगुणो मतः ॥ ८८.१ ॥

ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ହେ ମନୁଷ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅବଶିଷ୍ଟ ତିନି ଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ ଏବେ କହିବି। ପଞ୍ଚମ ବର୍ଷ ‘ଶାଲ୍ମଲ’କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଛି; ସାବଧାନରେ ବୁଝ। ବିସ୍ତାରରେ ଶାଲ୍ମଲ କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ୱୀପଠାରୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 2

श्रीवराह उवाच । एवमुक्त्वा गतो रुद्रः क्षणाददृश्यमूर्तिमान् । ते च सर्वे गता देवा ऋषयश्च यथागतम् ॥ ८८.३ ॥

ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ଏପରି କହି ରୁଦ୍ର କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି ଫେରିଗଲେ।

Verse 3

घृतसमुद्रमावृत्य व्यवस्थितस्तद्विस्तारो द्विगुणस्तत्र च सप्त पर्वताः प्रधानास्तावन्ति वर्षाणि तावत्यो नद्यः । तत्र च पर्वताः । सुमहान् पीतःशातकुम्भात् सार्वगुणसौवर्णरोहितसुमनसकुशल ----- जाम्बूनदवैद्युता इत्येते कुलपर्वता वर्षाणि चेति । अथ षष्ठं गोमेदं कथ्यते । शाल्मलं यथा सुरोदेनावृतं तद्वत् सुरोदोऽपि तद्द्विगुणेन गोमेदेनावृतः । तत्र च प्रधानपर्वतौ द्वावेव । एकस्य तावत्तावसरः । अपरश्च कुमुद इति । समुद्रश्चेक्षुरसस्तद्द्विगुणेन पुष्करेणावृतः । तत्र च पुष्कराख्ये मानसो नाम पर्वतः । तदपि द्विधा छिन्नं वर्षं तत्प्रमाणेन च । स्वादोदकेनावृतम् । ततश्च कटाहम् । एतत् पृथिव्याः प्रमाणम् । ब्रह्माण्डस्य च सकटाहविस्तारप्रमाणम् । एवंविधानामण्डानां परिसंख्यां न विद्यते । एतानि कल्पे कल्पे भगवान् नारायणः क्रोडरूपी रसातलान्तःप्रविष्टानि दंष्ट्रैकैनोद्धृत्य स्थितौ स्थापयति । एष वः कथितो मार्गो भूमेरायामविस्तरः । स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि कैलासं निलयं द्विजाः

ଘୃତ-ସମୁଦ୍ରରେ ଆବୃତ ହୋଇ ତାହାର ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱିଗୁଣ ଭାବେ ସ୍ଥିର; ସେଠାରେ ସାତ ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବତ, ତତ୍ସମ ସାତ ବର୍ଷ (ପ୍ରଦେଶ) ଓ ସାତ ନଦୀ ଅଛି। ସେଠାର ପର୍ବତ—ସୁମହାନ, ପୀତ, ଶାତକୁମ୍ଭ, ସାର୍ବଗୁଣ, ସୌବର୍ଣ୍ଣ, ରୋହିତ, ସୁମନସ, କୁଶଳ, … ଜାମ୍ବୂନଦ, ବୈଦ୍ୟୁତ ଇତ୍ୟାଦି—ଏମାନେ କୁଳପର୍ବତ; ବର୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି। ଏବେ ଷଷ୍ଠ ଦ୍ୱୀପ ‘ଗୋମେଦ’ କଥିତ। ଯେପରି ଶାଲ୍ମଲ ଦ୍ୱୀପ ସୁରୋଦ (ମଦ୍ୟ-ସମୁଦ୍ର) ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ସେପରି ସୁରୋଦ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣ ଗୋମେଦଦ୍ୱୀପ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ସେଠାରେ କେବଳ ଦୁଇ ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବତ—ତାବତ୍ତାବସର ଓ କୁମୁଦ। ସେଠାର ସମୁଦ୍ର ଇକ୍ଷୁରସ (ଆଖୁର ରସ); ତାହାକୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ପୁଷ୍କର ଆବୃତ କରେ। ପୁଷ୍କରନାମକ ଦ୍ୱୀପରେ ‘ମାନସ’ ନାମକ ପର୍ବତ ଅଛି; ସେ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ ପ୍ରମାଣାନୁସାରେ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ। ଏହା ସ୍ୱାଦୋଦକ (ମଧୁର ଜଳ) ସମୁଦ୍ରରେ ଆବୃତ; ପରେ କଟାହ (ବିଶ୍ୱ-କୁଣ୍ଡ ସଦୃଶ ଆବରଣ) ଆସେ। ଏହି ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ପ୍ରମାଣ, ଏବଂ କଟାହସହିତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବିସ୍ତାରର ପ୍ରମାଣ ମଧ୍ୟ। ଏପରି ଅଣ୍ଡାକାର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଅଜ୍ଞାତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣ ବରାହରୂପେ ରସାତଳାନ୍ତକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଏକ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାରେ ଉଦ୍ଧାର କରି ସ୍ଥିତିରେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଭୂମିର ଲମ୍ବ-ପ୍ରସ୍ଥର ବିବରଣୀ ତୁମମାନଙ୍କୁ କୁହାଗଲା। ତୁମମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ମୁଁ ମୋର ନିବାସ କୈଲାସକୁ ଯିବି।