Adhyaya 86: Description of Śākadvīpa and Kuśadvīpa (Cosmographic Geography)
Śākadvīpa–Kuśadvīpa-varṇana
Ancient-Geography
ବରାହ–ପୃଥିବୀ ସମ୍ବାଦରେ ପୂର୍ବତନ ବିଶ୍ୱରଚନା ପରେ ଦ୍ୱୀପମହାଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କର ଶିକ୍ଷାମୂଳକ ବର୍ଣ୍ଣନା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ ଶାକଦ୍ୱୀପକୁ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ସହିତ ଅନୁପାତରେ ଏବଂ ତାହାକୁ ଘେରିଥିବା ଲବଣୋଦକ ସମୁଦ୍ର ସହ କୁହାଯାଏ; ପରେ କୁଶଦ୍ୱୀପକୁ ଶାକଦ୍ୱୀପ ସହିତ ଅନୁପାତରେ, ତାହାକୁ ଘେରିଥିବା କ୍ଷୀରୋଦ ସମୁଦ୍ର ଓ ଆଗକୁ ଦଧିମଣ୍ଡୋଦ ସମୁଦ୍ରର ସଙ୍କେତ ମିଳେ। କୁଳପର୍ବତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱିନାମ ଏବଂ ନଦୀମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟ ଯୁଗ୍ମନାମ କ୍ରମେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ ହୋଇଛି। ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ–ଜରା–ବ୍ୟାଧିରହିତ ପ୍ରଜା ଓ ସୁସଂଯମିତ ପରିବେଶର ଉଲ୍ଲେଖ ଦ୍ୱାରା ଭୂବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସ୍ଥିର ଓ ସୁନିୟମିତ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ମୁଖ୍ୟତଃ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଭୂଗୋଳର ନକ୍ଷାସଦୃଶ ସାର, କର୍ମକାଣ୍ଡୀୟ ପଞ୍ଜିକା ନୁହେଁ।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 86
Verse 1
ଅଧ୍ୟାୟ ୮୬—ଏହା ପରେ ଶାକଦ୍ୱୀପ ବିଷୟ ଜାଣ।
Verse 2
ଏବେ ତୃତୀୟ କୁଶଦ୍ୱୀପ ବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁଣ।
Verse 3
ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପର ବିସ୍ତାରର ଦ୍ୱିଗୁଣ ପରିଧିରେ ଲବଣୋଦକ (ଲୁଣିଆ ସମୁଦ୍ର) ଅଛି; ଏହା ସମଗ୍ର ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପକୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ବିସ୍ତାରରେ ଘେରି ରହିଛି।
Verse 4
କୁଶଦ୍ୱୀପକୁ କ୍ଷୀରୋଦ (ଦୁଧ ସମୁଦ୍ର) ପରିବେଷ୍ଟିତ କରିଛି; ତାହାର ବିସ୍ତାର ଶାକଦ୍ୱୀପର ବିସ୍ତାରର ଦ୍ୱିଗୁଣ।
Verse 5
ସେଠାରେ ପୁଣ୍ୟ ଜନପଦ ଅଛି; ସେଠାର ଲୋକେ ଦୀର୍ଘକାଳ ପରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି; ଏ ଦେଶ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ଜରା ଓ ବ୍ୟାଧିରହିତ।
Verse 6
ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସାତ କୁଳପର୍ବତ ଅଛନ୍ତି।
Verse 7
ସେଇ ସାତ କୁଳପର୍ବତ ସେଠାରେ ହିଁ ଅବସ୍ଥିତ; ଏବଂ ତାହାର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଲବଣସମୁଦ୍ର ଓ କ୍ଷୀରୋଦଧି (ଦୁଧ ସମୁଦ୍ର) ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।
Verse 8
सर्वे च द्विनामानः
ଏବଂ ଏ ସମସ୍ତେ ଦ୍ୱିନାମ (ଦୁଇ ନାମବିଶିଷ୍ଟ) ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 9
तत्र च प्रागायतः शैलेन्द्र उदयो नाम पर्वतः
ସେଠାରେ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ପ୍ରସାରିତ ‘ଉଦୟ’ ନାମକ ଶୈଲେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତ ଅଛି।
Verse 10
तद् यथा — कुमुदविद्रुमेति च शोच्यते
ଅର୍ଥାତ୍, ଏହାକୁ ‘କୁମୁଦ-ବିଦ୍ରୁମ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 11
तस्यापरेण जलधारो नाम गिरिः
ତାହାର ଅପର/ପଶ୍ଚିମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ‘ଜଲଧାର’ ନାମକ ଗିରି ଅଛି।
Verse 12
उन्नतो हेमपर्वतः सैव
ସେଇ ପର୍ବତ ଉଚ୍ଚ; ସେଇ ‘ହେମପର୍ବତ’ ମଧ୍ୟ ଅଟେ।
Verse 13
सैव चन्द्रेति कीर्तितः
ସେଇ ‘ଚନ୍ଦ୍ର’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 14
बलाहको द्युतिमान् सैव
ସେହି (ପର୍ବତ) ଦ୍ୟୁତିମାନ ‘ବଲାହକ’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 15
तस्य च जलमिन्द्रो गृहीत्वा वर्षति
ତାହାର ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରି ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ପତନ କରାନ୍ତି।
Verse 16
तथा द्रोणः सैव पुष्पवान्
ତଥା ସେହି (ପର୍ବତ) ‘ଦ୍ରୋଣ’ ଅଟେ; ସେହି ‘ପୁଷ୍ପବାନ୍’ (ପୁଷ୍ପସମୃଦ୍ଧ) ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 17
तस्य पारे रैवतको नाम गिरिः
ତାହାର ପାରେ ‘ରୈବତକ’ ନାମକ ଗିରି ଅଛି।
Verse 18
कङ्कश्च पर्वतः सैव कुशेशयः॥
‘କଙ୍କ’ ନାମକ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ସେହି ପର୍ବତ ‘କୁଶେଶୟ’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ॥
Verse 19
सैव नारदो वर्ण्यते तस्मिंश्च नारदपर्वतादुत्पन्नो तस्य चापरेण श्यामो नाम गिरिः॥
ସେଇ ପର୍ବତଟି ‘ନାରଦା’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏବଂ ସେଠାରେ ନାରଦପର୍ବତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ତାହାର ପର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ‘ଶ୍ୟାମ’ ନାମକ ପର୍ବତ ଅଛି।
Verse 20
तथा षष्ठो महिषनामाः स एव हरिरित्युच्यते॥
ତଥା ଷଷ୍ଠଟି ‘ମହିଷ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ସେଇଟିକୁ ‘ହରି’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 21
तस्मिंश्च प्रजाः श्यामत्वमापन्नाः सैव दुन्दुभिर्वर्ण्यते॥
ସେଠାରେ ପ୍ରଜାମାନେ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣତା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି; ସେଇଟି ‘ଦୁନ୍ଦୁଭି’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 22
तत्राग्निर्वसति॥
ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି ବସନ୍ତି।
Verse 23
तस्मिन्सिद्धा इति कीर्तिताः प्रजानेकविधाः क्रीडन्तस्तस्यापरे रजतो नाम गिरिः सैव शाकोच्यते॥
ସେଠାରେ ପ୍ରଜାମାନେ ‘ସିଦ୍ଧ’ ବୋଲି କୀର୍ତିତ—ନାନାପ୍ରକାର, କ୍ରୀଡାରତ; ଏବଂ ତାହାର ପରେ ‘ରଜତ’ ନାମକ ପର୍ବତ ଅଛି, ସେଇଟିକୁ ‘ଶାକ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 24
सप्तमस्तु ककुद्मान्नाम सैव मन्दरः कीर्त्यते॥
ସପ୍ତମ ପର୍ବତ ‘କକୁଦ୍ମାନ୍’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେହି ପର୍ବତଟି ‘ମନ୍ଦର’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 25
तस्यापरेणाम्बिकेयः स च विभ्राजसो भण्यते॥
ତାହାର ପରେ ‘ଅମ୍ବିକେୟ’; ସେହିଟି ‘ବିଭ୍ରାଜସ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 26
इत्येते पर्वताः कुशद्वीपे व्यवस्थिताः एतेषां वर्षभेदो भवति द्विनामसंज्ञः॥
ଏହିପରି ଏହି ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକ କୁଶଦ୍ୱୀପରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବର୍ଷଭେଦ ଦ୍ୱିନାମସଂଜ୍ଞ (ଦୁଇ ନାମ) ଲକ୍ଷଣର।
Verse 27
स एव केसरित्युच्यते॥
ସେହିଟିକୁ ‘କେସରୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 28
कुमुदस्य श्वेतमुद्भिदं तदेव कीर्त्यते
କୁମୁଦର ଯେ ଶ୍ୱେତ ଉଦ୍ଭିଦ୍ (ଧଳା ଅଙ୍କୁର/ଉପଶାଖା) ଅଛି, ସେହିଟିକୁ ଏଭଳି ବିଶେଷଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
Verse 29
ततश्च वायुः प्रवर्तते
ତତ୍ପରେ ବାୟୁ ପ୍ରବାହିତ ହେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ।
Verse 30
उन्नतस्य लोहितं वेणुमण्डलं तदेव भवति
ଉନ୍ନତ ଲକ୍ଷଣ ପାଇଁ ରକ୍ତିମ ‘ବେଣୁମଣ୍ଡଳ’ ହିଁ ସେଇ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ।
Verse 31
गिरिणामान्येव वर्षाणि तद्यथा
ଏଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚୟ ପର୍ବତ-ନାମଧାରୀ ବର୍ଷ (ପ୍ରଦେଶ) ଅଟେ; ଯଥା—
Verse 32
बलाहकस्य जीमूतं तदेव रथाकार इति
ବଲାହକର ଜୀମୂତ (ମେଘସମୂହ) ହିଁ ‘ରଥାକାର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 33
उदयसुकुमारो जलधारक्षेमकमहाद्रुमेति प्रधानानि द्वितीयपर्वतनामभिरपि वक्तव्यानि
‘ଉଦୟସୁକୁମାର’, ‘ଜଳଧାର’, ‘କ୍ଷେମକ’, ‘ମହାଦ୍ରୁମ’—ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଧାନ; ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ବତ-ନାମରେ ମଧ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ।
Verse 34
द्रोणस्य हरितं तदेव बलाधनं भवति
ଦ୍ରୋଣର ଯେ ହରିତ (ଲକ୍ଷଣ), ସେହିଟି ନିଶ୍ଚୟ ‘ବଲାଧନ’ ବୋଲି ଅଭିଧାନ କରାଯାଏ।
Verse 35
तस्य च मध्ये शाकवृक्षस्तत्र च सप्तमहानद्यो द्विनाम्न्यः
ଏବଂ ତାହାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏକ ଶାକବୃକ୍ଷ ଅଛି; ସେଠାରେ ଦୁଇ ନାମଧାରୀ ସାତଟି ମହାନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 36
कङ्कस्यापि ककुद्मान् नाम
କଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ‘କକୁଦ୍ମାନ୍’ ନାମ ଅଛି।
Verse 37
तद्यथा सुकुमारी कुमारी नन्दा वेणिका धेनुः इक्षुमती गभस्ति इत्येता नद्यः
ଯଥା—ସୁକୁମାରୀ, କୁମାରୀ, ନନ୍ଦା, ବେଣିକା, ଧେନୁ, ଇକ୍ଷୁମତୀ, ଗଭସ୍ତି—ଏହି ନଦୀମାନେ।
Verse 38
वृत्तिमत्तदेव मानसं महिषस्य प्रभाकरम् ।
ସେହି ଅଞ୍ଚଳଟି ‘ମାନସମ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ମହିଷର ‘ପ୍ରଭାକର’ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ।
Verse 39
ककुद्मतः कपिलं तदेव सङ्ख्यातं नाम ।
କକୁଦ୍ମତରୁ କପିଲ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେଇ ଦେଶଟି ‘ସଂଖ୍ୟାତ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 40
इत्येतानि वर्षाणि ।
ଏହିପରି ଏହି ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ (ଭୂବିଭାଗ) କଥିତ ହେଲା।
Verse 41
तत्र द्विनाम्न्यो नद्यः ।
ସେଠାରେ ନଦୀମାନେ ଦୁଇ ନାମରେ ପରିଚିତ।
Verse 42
प्रतपा प्रवेशा सैवोच्यते ।
ପ୍ରତପା—ଯାହାକୁ ‘ପ୍ରବେଶା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ—ସେଇ ନଦୀ।
Verse 43
द्वितीया शिवा यशोदा सा च भवति ।
ଦ୍ୱିତୀୟଟି ଶିବା; ସେହି ନଦୀ ‘ଯଶୋଦା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା।
Verse 44
तृतीया पित्रा नाम सैव कृष्णा भण्यते ।
ତୃତୀୟଟିର ନାମ ‘ପିତ୍ରା’; ସେଇ ନଦୀ ‘କୃଷ୍ଣା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 45
चतुर्थी ह्रादिनी नाम सैव चन्द्रा निगद्यते ।
ଚତୁର୍ଥଟିର ନାମ ‘ହ୍ରାଦିନୀ’; ସେଇ ନଦୀ ‘ଚନ୍ଦ୍ରା’ ବୋଲି ଘୋଷିତ।
Verse 46
विद्युता च पञ्चमी शुक्ला सैव ।
ପଞ୍ଚମଟିର ନାମ ‘ବିଦ୍ୟୁତା’; ସେଇ ନଦୀ ‘ଶୁକ୍ଲା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 47
वर्णा षष्ठी सैव विभावरी ।
ଷଷ୍ଠଟିର ନାମ ‘ବର୍ଣ୍ଣା’; ସେଇ ନଦୀ ‘ବିଭାବରୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 48
महती सप्तमी सा एव धृतिः ।
ସପ୍ତମଟିର ନାମ ‘ମହତୀ’; ସେଇ ନଦୀ ନିଶ୍ଚୟ ‘ଧୃତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 49
एताः प्रधानाः शेषाः क्षुद्रनद्यः ।
ଏଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟ ନଦୀ; ଶେଷଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ ଝରଣାଧାରା।
Verse 50
इत्येष कुशद्वीपस्य संनिवेशः ।
ଏହିପରି କୁଶଦ୍ୱୀପର ସଂନିବେଶ (ବିନ୍ୟାସ) କଥିତ ହେଲା।
Verse 51
शाकद्वीपो द्विगुणः संनिविष्टश्च कथितः ।
ଶାକଦ୍ୱୀପ ଦ୍ୱିଗୁଣ ପରିମାଣରେ ସଂନିବିଷ୍ଟ ବୋଲି କଥିତ।
Verse 52
तस्य च मध्ये महाकुशस्तम्भः ।
ତାହାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମହାକୁଶସ୍ତମ୍ଭ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 53
एष च कुशद्वीपो दधिमण्डोदेनावृतः क्षीरोदद्विगुणेन ।
ଏହି କୁଶଦ୍ୱୀପ ଦଧିମଣ୍ଡୋଦ ସମୁଦ୍ରଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ତାହା କ୍ଷୀରୋଦ ସମୁଦ୍ରର ଦ୍ୱିଗୁଣ।
Inside Adhyaya 86
How it unfolds
- Where it opens
In the Varāha–Pṛthivī dialogue, the discourse transitions from earlier cosmographic framing to a more schematic, instructional mapping of the dvīpa-system, beginning with Śākadvīpa and proceeding to Kuśadvīpa, emphasizing proportional dimensions and encircling oceans as cosmic boundaries.
- Central event
Varāha enumerates the spatial relations (dviguṇa-vistāra) of Śākadvīpa relative to Jambūdvīpa and Kuśadvīpa relative to Śākadvīpa, then catalogs each dvīpa’s organizing features: the surrounding oceans (lavaṇodaka, kṣīroda, and dadhimaṇḍoda), the kulaparvatas (often with dvināma/paired names), the principal rivers (including dual-named streams in Kuśadvīpa), and the central arboreal/pillar-like feature (Śākavṛkṣa; Mahākuśastamba).
- Climax resolution
The description culminates in an idealized ecological-human order: the dvīpas are portrayed as stable, well-regulated environments where inhabitants enjoy longevity and are free from famine (durbhikṣa), aging (jarā), and disease (vyādhi), implying that cosmic proportionality and bounded hydroscapes sustain well-being.
Geographical context
Cosmographic regions and features: Śākadvīpa; Kuśadvīpa; Jambūdvīpa (as reference); oceans—Lavaṇodadhi/Lavaṇodaka (salt ocean), Kṣīroda/Kṣīrodadhi (milk ocean), Dadhimaṇḍoda (curd-like ocean). Śākadvīpa kulaparvatas/toponyms: Udaya (Śailendra), Jaladhāra, Raivataka, Śyāma, Rajata (Śāka), Ambikeya (Vibhrājasa/Kesarī). Śākadvīpa central tree: Śākavṛkṣa. Śākadvīpa rivers: Sukumārī, Kumārī, Nandā, Veṇikā, Dhenu, Ikṣumatī, Gabhasti. Kuśadvīpa kulaparvatas (dvināma): Kumuda/Vidruma; Unnata/Hema; Balāhaka/Dyutimān; Droṇa/Puṣpavān; Kaṅka/Kuśeśaya; Mahiṣa/Hari; Kakudmān/Mandara. Kuśadvīpa rivers (dvināma): Pratapā/Praveśā; Śivā/Yaśodā; Pitrā/Kṛṣṇā; Hrādinī/Candrā; Vidyutā/Śuklā; Varṇā/Vibhāvarī; Mahatī/Dhṛti. Kuśadvīpa central feature: Mahākuśastamba.
Ritual instructions
- BenefitThis adhyāya is primarily cosmographic instruction (dvīpa–saṃniveśa) rather than a ritual manual; its ‘benefit’ is contemplative orientation—understanding cosmic order, proportionality, and the ecological logic of bounded oceans, mountains, and rivers.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī · Didactic, schematic, and catalogic (map-like enumeration rather than dramatic narration).
The emotional journey
- Dominant RasaAdbhuta (wonder)
- Emotional ProgressionCuriosity about cosmic layout → orderly enumeration of dvīpas, oceans, mountains, and rivers → settling into a sense of stability and abundance through the depiction of famine- and disease-free regions.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot directly visitable as terrestrial pilgrimage sites in the conventional sense; Śākadvīpa and Kuśadvīpa function as Purāṇic cosmographic regions. Engagement is best approached through study, recitation, and comparative Purāṇic cosmology rather than physical travel.
Frequently Asked Questions
The chapter primarily instructs through cosmographic ordering: it presents a model of terrestrial stability in which oceans, mountains, rivers, and central trees form a regulated system. The idealized description of regions free from famine (durbhikṣa), aging (jarā), and disease (vyādhi) implies that well-ordered environments correspond to well-being, offering an indirect ecological-ethical frame rather than explicit moral rules.
No explicit chronological markers (tithi, māsa, ṛtu, or lunar/seasonal timings) are stated in the supplied passage. The content is descriptive geography (dvīpa–saṁniveśa) rather than a ritual or calendrical prescription.
Environmental balance is conveyed via spatial proportionality (dviguṇa relations between dvīpas), bounded hydroscapes (salt, milk, and curd-like oceans), and systematic hydrography (named rivers) anchored by mountain ranges and central arboreal features (Śākavṛkṣa; Mahākuśastamba). The text’s emphasis on regions without scarcity or disease frames a stable terrestrial design as conducive to sustainable life.
The passage does not cite human dynasties or royal genealogies. It references cosmographic and eponymic names (e.g., Nārada as a mountain-name association; Indra in relation to rainfall), functioning as mythic-cultural identifiers within the geographic schema rather than as historical lineages.
Ask anything about Adhyaya 86 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.