Adhyaya 85: The Ninefold Division of Bhārata and the Enumeration of Its Mountains and River Systems
Bhāratavarṣa-nava-bheda-vyavasthā tathā nadī-parvata-nirdeśaḥ
Ancient-Geography
ବରାହ–ପୃଥିବୀ ସମ୍ବାଦରେ ରୁଦ୍ରବଚନକୁ ପ୍ରମାଣସାକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ଉଦ୍ଧୃତ କରି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ପ୍ରଥମେ ‘ଭୂପଦ୍ମ-ବ୍ୟବସ୍ଥା’ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଇ, ଭାରତବର୍ଷକୁ ନବଭେଦରୂପେ ନିରୂପଣ କରି ସେହି ନଅଟି ବିଭାଗର ନାମ ଅଞ୍ଚଳ-ଶ୍ରେଣୀ ଭାବେ ଦିଆଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଭାଗ ସମୁଦ୍ରବେଷ୍ଟିତ ଏବଂ ଯୋଜନ ପରିମାଣରେ ମାପିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ପୃଥିବୀଧାରଣ ପାଇଁ ସପ୍ତ କୁଳପର୍ବତ ଓ ତାପରେ ଛୋଟ ପର୍ବତମାନଙ୍କର ତାଲିକା ଆସେ। ଆଗକୁ ଆର୍ୟ ଓ ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଜନପଦର ବସତିକୁ ଜଳବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ଯୋଡ଼ି, ହିମବତ, ପାରିୟାତ୍ର, ଋକ୍ଷ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ସହ୍ୟ ପର୍ବତ-ଉତ୍ସରୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ ପ୍ରମୁଖ ନଦୀମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ସାନୁସାରେ ଗୋଷ୍ଠୀଭୁକ୍ତ କରି ଗଣନା କରାଯାଏ; ଏହା ଜଳବିଭାଜକ ଜାଲ ଦ୍ୱାରା ବସତି ଓ ଭୂସ୍ଥିରତା ପୋଷିତ ହୁଏ ବୋଲି ପ୍ରକାଶ କରେ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 85
Verse 1
ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ଭୂପଦ୍ମରୂପ ପୃଥିବୀର ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା କଥିତ ହେଲା। ଏବେ ଭାରତବର୍ଷର ନବଭେଦ ଶୁଣ—ଇନ୍ଦ୍ର, କସେରୁ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଗଭସ୍ତି, ନାଗଦ୍ୱୀପ, ସୌମ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବାରୁଣ ଓ ଭାତରମ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାଗ ସାଗରଦ୍ୱାରା ଘେରା ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକର ପରିମାଣ ଏକ-ଏକ ହଜାର ଯୋଜନ। ସେଠାରେ ସପ୍ତ କୁଳପର୍ବତ—ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସହ୍ୟ, ଶୁକ୍ତିମାନ, ଋକ୍ଷପର୍ବତ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପାରିୟାତ୍ର। ତଦୁପରି ମନ୍ଦର, ଶାରଦ, ଦର୍ଦୁର, କୋଲାହଲ, ସୁରମୈନାକ, ବୈଦ୍ୟୁତ, ବାରନ୍ଧମ, ଅପାଣ୍ଡୁର, ତୁଙ୍ଗପ୍ରସ୍ଥ, କୃଷ୍ଣଗିରି, ଜୟନ୍ତ, ରୈବତ, ଋଷ୍ୟମୂକ, ଗୋମନ୍ତ, ଚିତ୍ରକୂଟ, ଶ୍ରୀଚକୋରକୂଟ, ଶୈଲକୃତସ୍ଥଳ ଆଦି କ୍ଷୁଦ୍ର ପର୍ବତ; ଶେଷ ଅଧିକ କ୍ଷୁଦ୍ର। ସେହି ଜନପଦରେ ଆର୍ୟ ଓ ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଲୋକ ବସନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କ ଜଳ ପାନ କରନ୍ତି—ଗଙ୍ଗା, ସିନ୍ଧୁ, ସରସ୍ୱତୀ, ଶତଦ୍ରୁ, ବିତସ୍ତା, ବିପାଶା, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ସରୟୂ, ଯମୁନା, ଇରାବତୀ, ଦେବିକା, କୁହୂ, ଗୋମତୀ, ଧୂତପାପା, ବାହୁଦା, ଦୃଷଦ୍ୱତୀ, କୌଶିକୀ, ନିସ୍ୱରା, ଗଣ୍ଡକୀ, ଚକ୍ଷୁଷ୍ମତୀ, ଲୋହିତା—ଏମାନେ ହିମବତ୍ ପାଦରୁ ନିର୍ଗତ। ଏବଂ ବେଦସ୍ମୃତି, ବେଦବତୀ, ସିନ୍ଧୁପର୍ଣ୍ଣା, ସଚନ୍ଦନା, ସଦାଚାରା, ରୋହିପାରା, ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ, ବିଦିଶା, ବେଦତ୍ରୟୀ—ଏମାନେ ପାରିୟାତ୍ର ପର୍ବତରୁ ଉଦ୍ଭବ।
Verse 2
ଶୋଣା, ଜ୍ୟୋତୀରଥା, ନର୍ମଦା, ସୁରସା, ମନ୍ଦାକିନୀ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣା, ଚିତ୍ରକୂଟା, ତମସା, ପିପ୍ପଲା, କରତୋୟା, ପିଶାଚିକା, ଚିତ୍ରୋତ୍ପଲା, ବିଶାଳାଞ୍ଜୁଲା, ବାଲୁକା, ବାହିନୀ, ଶୁକ୍ତିମତୀ, ବିରଜା, ପଙ୍କିନୀ, ରିରୀ, କୁହୂ—ଏମାନେ ଋକ୍ଷପର୍ବତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀ। ମଣିଜାଲା, ଶୁଭା, ତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ଶୀଘ୍ରୋଦା, ବେଷ୍ଣା, ପାଶା, ବୈତରଣୀ, ବେଦୀ, ପାଲୀ, କୁମୁଦ୍ୱତୀ, ତୋୟା, ଦୁର୍ଗା, ଅନ୍ତ୍ୟା, ଗିରା—ଏମାନେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାଦରୁ ଉଦ୍ଭବ। ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, କୃଷ୍ଣା, ବେଣା, ବଞ୍ଜୁଲା, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ସୁପ୍ରୟୋଗା, ବାହ୍ୟା, କାବେରୀ—ଏମାନେ ସହ୍ୟ ପାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
Frequently Asked Questions
Rather than prescribing a ritual ethic, the passage frames terrestrial order through interlinked divisions of land, sustaining mountain ranges, and river networks. The implicit instruction is that human habitation (janapadas) depends upon stable watersheds and geomorphological supports (kula-parvatas), presenting Earth as an organized system whose balance is maintained by mountains and rivers.
No explicit chronological markers (tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal timings) appear in the provided ślokas. The content is primarily classificatory (regions, mountains, rivers) rather than calendrical or ritual-scheduling.
Environmental balance is articulated through a watershed model: rivers are enumerated and explicitly traced to mountain sources (Himavat, Pāriyātra, Ṛkṣa, Vindhya, Sahya). By connecting settlement patterns to potable river waters, the text implies an ecology where Earth’s habitability depends on the integrity of mountain-fed river systems.
Rudra is the explicit authoritative speaker within the quoted segment. The passage also references social categories of habitation (Ārya and mleccha janapadas) but does not name specific royal dynasties, sages, or administrative lineages in the provided excerpt.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.