Adhyaya 81: Description of the Divine Mountain Abodes: Meru, Devakūṭa, and Kailāsa
Devaparvatādhivāsa-varṇana (Meru-Devakūṭa-Kailāsa-niveśa)
Ancient-Geography (Purāṇic Sacred Topography) / Cosmography
ବରାହ–ପୃଥିବୀ ସଂବାଦରେ (ରୁଦ୍ରଙ୍କ ରିପୋର୍ଟ ମାଧ୍ୟମରେ) ପୃଥିବୀର ସୁସଂଗଠିତ ନିବାସ-ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଶିକ୍ଷାମୂଳକ ମାନଚିତ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଇଛି। ମେରୁସଂଲଗ୍ନ ଶିଖର/ଉପପର୍ବତ—ଶାନ୍ତ, କୁଞ୍ଜର, ବଜ୍ରକ, ମହାନୀଳ, ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ, ବେଣୁମତ୍, ବସୁଧାରା, ଏକଶୃଙ୍ଗ, ଗଜପର୍ବତ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ସହ ଦେବ, ଗଣ, ନାଗ, ବିଦ୍ୟାଧର, କିନ୍ନର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ପୁର/ପୁରୀ ଏବଂ ଆୟତନ (ନିବାସ-ତୀର୍ଥ) ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପରେ ଦେବକୂଟ ଓ ଶେଷରେ କୈଲାସର ସଭା, ବିମାନ, ନିଧି, ମନ୍ଦାକିନୀ–କନକମନ୍ଦା–ମନ୍ଦା ନଦୀ, ଏବଂ ରୁଦ୍ର–ଉମା ବିବାହ, ଅର୍ଧନାରୀ ରୂପ, କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଅଭିଷେକ ଭଳି ପୌରାଣିକ ଘଟଣାସ୍ଥଳ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଉପସଂହାରରେ ‘ଅଷ୍ଟ ଦେବପର୍ବତ’ ଓ ପୃଥିବୀର ପଦ୍ମାକାର ବିନ୍ୟାସ କହି, ସୀମାବଦ୍ଧ ଅଞ୍ଚଳରେ ନିୟମିତ ସହବାସର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ସମତୁଳନ ଉଦ୍ଘାଟିତ ହୁଏ।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 81
Verse 1
ରୁଦ୍ର କହିଲେ—
Verse 2
अतः परं पर्वतेषु देवानामवकाशा वर्ण्यन्ते।
ଏହା ପରେ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ଉପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅବକାଶ (ନିବାସସ୍ଥାନ) ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ।
Verse 3
तत्र योऽसौ शान्ताख्यः पर्वतस्तस्योपरि महेन्द्रस्य क्रीडास्थानम्।
ସେଠାରେ ‘ଶାନ୍ତ’ ନାମକ ପର୍ବତ ଉପରେ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କ୍ରୀଡାସ୍ଥାନ ଅଛି।
Verse 4
तत्र देवराजस्य पारिजातकवृक्षवनम्।
ସେଠାରେ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାରିଜାତ ବୃକ୍ଷବନ ଅଛି।
Verse 5
तस्य पूर्वपार्श्वे कुञ्जरो नाम गिरिः।
ତାହାର ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ‘କୁଞ୍ଜର’ ନାମକ ଗିରି ଅଛି।
Verse 6
तस्योपरि दानवानामष्टौ पुराणि च।
ତାହାର ଉପରେ ଦାନବମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଆଠଟି ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 7
तथा वज्रके पर्वतवरे राक्षसानामनेकानि पुराणि।
ସେହିପରି ‘ବଜ୍ରକ’ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅନେକ ପୁରାଣ ଅଛି।
Verse 8
ते च नाम्ना नीलकाः कामरूपिणः।
ଏବଂ ସେମାନେ ‘ନୀଳକ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି।
Verse 9
महानीलेऽपि शैलेन्द्रपुराणि।
ମହାନୀଳ ପର୍ବତରେ ମଧ୍ୟ ଶୈଲେନ୍ଦ୍ର-ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକ (ପର୍ବତାଧିପତିମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପ୍ରାଚୀନ ଆଖ୍ୟାନ) ଅଛି।
Verse 10
पञ्चदशसहस्राणि किन्नराणां ख्यातानि।
କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ପନ୍ଦର ହଜାର (ବୃତ୍ତାନ୍ତ/ପ୍ରକରଣ) ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 11
तत्र देवदत्तचन्द्रादयो राजानः।
ସେଠାରେ ଦେବଦତ୍ତ, ଚନ୍ଦ୍ର ଆଦି ରାଜାମାନେ (ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ) ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 12
पञ्चदशकिन्नराणां गर्विताः
କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ପନ୍ଦର ଦଳକୁ ଗର୍ବିତ (ଅଭିମାନୀ) ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
Verse 13
तानि सौवर्णानि बिलप्रवेशनानि च पुराणि
ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଚୀନ ଗୁହା-ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର; ସୁବର୍ଣ୍ଣସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିରେ ଦିଶେ।
Verse 14
चन्द्रोदये च पर्वतवरे नागानामधिवासः
ଏବଂ ‘ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ’ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତରେ ନାଗମାନଙ୍କର ଅଧିବାସ ଅଛି।
Verse 15
ते च बिलप्रवेशाः बिलेṣu वैनतेयविषयावर्त्तिनो व्यवस्थितानुरागे च दानवेन्द्रा व्यवस्थिताः
ଏହି ଗୁହା-ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକ—ଗୁହାମଧ୍ୟରେ—ବୈନତେୟ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏବଂ ପରସ୍ପର ଅନୁରାଗରେ ଦାନବେନ୍ଦ୍ରମାନେ ସେଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 16
वेणुमत्यपि विद्याधरपुरत्रयं
ସେଠାରେ ବେଣୁମତୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏବଂ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କର ତିନିଟି ନଗର ଅଛି।
Verse 17
त्रिंशद् योजनशतविस्तीर्णमेकैकं तावदायतम्
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି (ତିରିଶଟିରେ) ଶତ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ସେତେଇ ମାପର ଦୀର୍ଘତାରେ ପ୍ରସାରିତ।
Verse 18
उलूकरोमशमहावेत्रादयश्च राजानो विद्याधराणाम्
ଉଲୂକରୋମଶ, ମହାବେତ୍ର ଆଦି ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜାମାନେ ଅଟନ୍ତି।
Verse 19
एकैक्ये च शैलराजनि स्वयमेव गरुडो व्यवस्थितः
ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶୈଲରାଜ ଉପରେ ସ୍ୱୟଂ ଗରୁଡ ନିୟୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି।
Verse 20
कुञ्जरे तु पर्वतवरे नित्यं पशुपतिः स्थितः
କିନ୍ତୁ କୁଞ୍ଜର ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତରେ ପଶୁପତି ନିତ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 21
वृषभाङ्को महादेवः शङ्करो योगिनां वरः । अनेकगणभूतकोटिसहस्रवारो भगवान् अनादिपुरुषो व्यवस्थितः ॥
ବୃଷଭାଙ୍କ ମହାଦେବ ଶଙ୍କର, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଅନେକ କୋଟି-ସହସ୍ର ଗଣ ଓ ଭୂତଦଳରେ ପରିବୃତ ହୋଇ, ଭଗବାନ୍ ଅନାଦି ପୁରୁଷ ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 22
वसुधारे च पुष्पवतां वसूनां च समावासः ।
ବସୁଧାରାରେ ପୁଷ୍ପବତମାନଙ୍କ ଓ ବସୁମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଆବାସ ଅଛି।
Verse 23
वसुधारारत्नधारयोर्मूर्ध्नि अष्टौ सप्त च संख्यया ।
ବସୁଧାରା ଓ ରତ୍ନଧାରାର ଶିଖର-ମୂର୍ଧ୍ନିରେ ସଂଖ୍ୟାନୁସାରେ ଆଠ ଓ ସାତ ଗୋଷ୍ଠୀ ଗଣାଯାଏ।
Verse 24
पुराणि वसुसप्तर्षीणां चेति ।
ଏବଂ ବସୁମାନେ ଓ ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପୁରାତନ ବସତିସ୍ଥାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି—ଏମିତି କୁହାଯାଏ।
Verse 25
एकशृङ्गे च पर्वतोत्तमे प्रजापतेः स्थानं चतुर्वक्त्रस्य ब्रह्मणः ।
ଏବଂ ଏକଶୃଙ୍ଗ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତରେ ପ୍ରଜାପତି—ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ—ଆସନ ଅଛି।
Verse 26
गजपर्वते च महाभूतपरिवृता स्वयमेव भगवती तिष्ठति ।
ଏବଂ ଗଜପର୍ବତରେ ମହାଭୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ଭଗବତୀ ସ୍ୱୟଂ ତିଷ୍ଠନ୍ତି।
Verse 27
वसुधारे च पर्वतवरे मुनिसिद्धविद्याधराणामायतनम् ।
ଏବଂ ବସୁଧାରା ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତରେ ମୁନି, ସିଦ୍ଧ ଓ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କ ଆୟତନ (ନିବାସସ୍ଥାନ) ଅଛି।
Verse 28
चतुराशीत्यपरपुर्यो महाप्राकारतोरणाः ।
ସେଠାରେ ଚୌରାଶି ଅନ୍ୟ ନଗର ଅଛି, ମହା ପ୍ରାକାର ଓ ତୋରଣ-ଦ୍ୱାରରେ ସୁଶୋଭିତ।
Verse 29
तत्र चानेकपर्वता नाम गन्धर्वा युद्धशालिनो वसन्ति ।
ସେଠାରେ ‘ଅନେକପର୍ବତା’ ନାମକ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ବସନ୍ତି, ଯୁଦ୍ଧପ୍ରାଗଳ୍ଭ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 30
तेषां चाधिपतिर्देवो राजराजैकपिङ्गलः ।
ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ‘ରାଜରାଜୈକପିଙ୍ଗଲ’ ନାମକ ଦିବ୍ୟ ଦେବ।
Verse 31
सुरराक्षसाः पञ्चकूटे दानवाः शतशृङ्गे यक्षाणां पुरशतम् ।
ପଞ୍ଚକୂଟରେ ସୁର ଓ ରାକ୍ଷସ; ଶତଶୃଙ୍ଗରେ ଦାନବ; ଏବଂ ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶତ ନଗର ଅଛି।
Verse 32
ताम्राभे तक्षकस्य पुरशतम्॥
‘ତାମ୍ରାଭ’ ଶିଖରରେ ତକ୍ଷକଙ୍କର ଶତ ଦୁର୍ଗ-ନଗର ଅଛି।
Verse 33
विशाखपर्वते गुहस्यायतनम्॥
ବିଶାଖ ପର୍ବତରେ ଗୁହ (ସ୍କନ୍ଦ) ଦେବଙ୍କ ପବିତ୍ର ଆୟତନ/ଧାମ ଅଛି।
Verse 34
श्वेतोदये गिरिवरे महागन्धर्वभवनम्॥
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗିରିବର ଶ୍ୱେତୋଦୟରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ମହା ଭବନ ଅଛି।
Verse 35
हरिकूटे हरिर्देवः॥
ହରିକୂଟରେ ଦେବ ହରି ବିରାଜମାନ।
Verse 36
कुमुदे किन्नरावासः॥
କୁମୁଦ ଶିଖରରେ କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ନିବାସ ଅଛି।
Verse 37
अञ्जने महोरगाः॥
ଅଞ୍ଜନ ପର୍ବତରେ ମହୋରଗ—ମହାନାଗମାନେ—ବସନ୍ତି।
Verse 38
सहस्रशिखरे च दैत्यानामुग्रकर्मिणामावासः॥
ସହସ୍ରଶିଖରରେ ଉଗ୍ରକର୍ମୀ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ନିବାସ ଅଛି।
Verse 39
पुराणां सहस्रमेकं हेममालिनां मुकुटे पन्नप्रपक्षे पर्वतवरे चत्वार्यायतनानि तु॥
ପୁରାତନ ଦୁର୍ଗ ଏକ ହଜାର ଏକ ଅଛି; ଏବଂ ମୁକୁଟ, ପନ୍ନପ୍ରପକ୍ଷ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତରେ ହେମମାଲିନମାନଙ୍କର ଚାରିଟି ଆୟତନ (ଧାମ) ନିଶ୍ଚୟ ଅଛି।
Verse 40
एवं मेरुपर्वतेषु देवानामधिवासः॥
ଏହିପରି ମେରୁପର୍ବତମାନଙ୍କରେ ଦେବମାନଙ୍କର ଅଧିବାସ ଅଛି।
Verse 41
मर्यादापर्वते देवकूटे पुरविन्यासः कीर्त्यते॥
ମର୍ୟାଦାପର୍ବତ ଦେବକୂଟରେ ନଗରମାନଙ୍କର ବିନ୍ୟାସ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ।
Verse 42
तस्योपरि योजनशतं गरुडस्य जातं क्षेत्रम्।
ତାହାର ଉପରେ ଗରୁଡସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶତ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ଏକ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଅଛି।
Verse 43
तस्यैव पार्श्वतस्त्रिंशद्योहनविस्तीर्णाश्चत्वारिंशदायताः सप्तगन्धर्वनगराः।
ତାହାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ସାତଟି ନଗର ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ତିରିଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଚାଳିଶ ଯୋଜନ ଦୀର୍ଘ।
Verse 44
आग्नेयाश्च नाम्ना गन्धर्वातिबलिनः।
ସେମାନେ ‘ଆଗ୍ନେୟ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଏବଂ ସେଠାର ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳବାନ।
Verse 45
तत्र चान्यत् त्रिंशद्योहनमण्डलं पुरं सैंहिकेयानाम्।
ସେଠାରେ ଆଉ ଏକ ତିରିଶ ଯୋଜନ ମଣ୍ଡଳ-ପରିଧି ଥିବା ନଗର ଅଛି; ତାହା ସୈଂହିକେୟମାନଙ୍କର।
Verse 46
तत्र च देवर्षिचरितानि देवकूटे दृश्यन्ते।
ସେଠାରେ ଦେବକୂଟରେ ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ଚରିତ୍ର-କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
Verse 47
पुरं च कालकेयानां तत्रैव।
ଏବଂ ସେଠାରେ ହିଁ କାଳକେୟମାନଙ୍କର ଏକ ନଗର ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 48
तथा चान्तरतटेऽन्ये सुनान्नाम तस्यैव दक्षिणे त्रिंशद्योहनविस्तृतं द्विषष्टियोजनायामं पुरं कामरूपिणां दृप्तानां मध्यमे च तस्य हेमकूटे महादेवस्य न्यग्रोधः।
ଏହିପରି ଅନ୍ତର୍ତଟରେ ‘ସୁନାନ’ ନାମରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଛନ୍ତି। ସେହି ଅଞ୍ଚଳର ଦକ୍ଷିଣେ ଗର୍ବିତ କାମରୂପୀମାନଙ୍କର ନଗର ଅଛି—ତିରିଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ବାଷଠି ଯୋଜନ ଦୀର୍ଘ। ତାହାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ହେମକୂଟରେ ମହାଦେବଙ୍କ ବଟବୃକ୍ଷ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 49
अथातः कैलासवर्णको भवति।
ଏବେ ଠାରୁ କୈଲାସର ବର୍ଣ୍ଣନା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
Verse 50
कैलासस्य तटे योजनशतमायामवस्तृतं भुवनमालाभिव्याप्तम्।
କୈଲାସର ତଟରେ ଶତ ଯୋଜନ ଦୀର୍ଘତାରେ ବିସ୍ତୃତ ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି; ତାହା ଭୁବନମାଳା ପରି ଲୋକ/ନିବାସମାନଙ୍କର ବିନ୍ୟାସରେ ବ୍ୟାପ୍ତ।
Verse 51
तस्याश्च मध्ये सभा।
ଏବଂ ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସଭାଗୃହ ଅଛି।
Verse 52
तत्र च तत्पुष्करं नाम विमानं तिष्ठति।
ସେଠାରେ ‘ତତ୍ପୁଷ୍କର’ ନାମକ ଏକ ଦିବ୍ୟ ବିମାନ (ପ୍ରାସାଦ) ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 53
धनदस्य च तद्विमानमधिवासश्च।
ସେହି ଧନଦ (କୁବେର)ଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ଏବଂ ତାଙ୍କର ନିବାସସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ଅଟେ।
Verse 54
तत्र पद्ममहापद्ममकरकच्छपकुमुदशङ्खनीलनन्दमहानिधयः प्रतिवसन्ति।
ସେଠାରେ ପଦ୍ମ, ମହାପଦ୍ମ, ମକର, କଚ୍ଛପ, କୁମୁଦ, ଶଙ୍ଖ, ନୀଳ, ନନ୍ଦ ଓ ମହାନିଧି—ଏହି ମହାନିଧିମାନେ ବସନ୍ତି।
Verse 55
तत्र चन्द्रादीनां लोकपालानामावासः।
ସେଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଲୋକପାଳମାନଙ୍କର ଆବାସ ଅଛି।
Verse 56
तत्र च मन्दाकिनी नाम नदी।
ସେଠାରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନାମକ ନଦୀ ଅଛି।
Verse 57
तथा कनकमन्दा मन्दा चेति नामभिः सरितः।
ତଥା କନକମନ୍ଦା ଓ ମନ୍ଦା ନାମରେ ମଧ୍ୟ ସରିତମାନେ ଅଛନ୍ତି।
Verse 58
तत्रान्या अपि नद्यः सन्ति।
ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 59
पूर्वपार्श्वे च शतयोजनमायामास्त्रिंशद्योजनविस्तृता दशगन्धर्वपुर्यः तासु च सकुबाहुहरिकेशचित्रसेनादयो राजानः।
ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ତ୍ରିଂଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ ଥିବା ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଦଶଟି ପୁରୀ ଅଛି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସକୁବାହୁ, ହରିକେଶ ଓ ଚିତ୍ରସେନ ଆଦି ରାଜା ଅଛନ୍ତି।
Verse 60
तस्यैव च पश्चिमकूटे अशीतियोजनायामं चत्वारिंशद्विस्तृतमेकैकं यक्षनगरम्।
ତାହାର ପଶ୍ଚିମ କୂଟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯକ୍ଷ-ନଗର ଅଶୀ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ଚତ୍ୱାରିଂଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ ଅଟେ।
Verse 61
तेषु च महामालिसुनेत्रचक्रादयो नायकाः।
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାମାଲି, ସୁନେତ୍ର ଓ ଚକ୍ର ଆଦି ନାୟକ ଅଛନ୍ତି।
Verse 62
तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे कुञ्जदरीषु गुहासु समुद्राः समुद्रं यावत्किन्नराणां पुरशतम्॥
ତାହାର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କୁଞ୍ଜ, ଦରୀ ଓ ଗୁହାମାନଙ୍କ ଭିତରେ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଜଳରାଶି ଅଛି; ଏବଂ ସେଠାରେ କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ଶତ ପୁରୀର ସମୂହ ଅଛି।
Verse 63
तेषु च द्रुमसुग्रीवादिभगदत्तप्रमुखं राजशतम्॥
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ରୁମସୁଗ୍ରୀବ ଆଦି ଓ ଭଗଦତ୍ତଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଶତ ରାଜା ଥିଲେ।
Verse 64
तत्र च रुद्रस्योमया सार्द्धं विवाहः संवृत्तः॥
ସେଠାରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କର ଉମାଙ୍କ ସହ ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
Verse 65
तपश्च कृतवती गौरी॥
ଏବଂ ଗୌରୀ ତପସ୍ୟା କଲେ।
Verse 66
किरातरूपिणा च रुद्रेण स्थितम्॥
ଏବଂ ସେଠାରେ କିରାତରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ରୁଦ୍ର ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
Verse 67
तत्रैव तत्र स्थितेन सोमेन शङ्करेण जम्बूद्वीपावलोकनं कृतम्॥
ସେଠାରେ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ସୋମସ୍ୱରୂପ ଶଙ୍କର ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପର ଅବଲୋକନ (ସର୍ବେକ୍ଷଣ) କଲେ।
Verse 68
तत्र चानेककिन्नरगन्धर्वोपगीतमुमावनं नामाप्सरोभिरनेकपुष्पलतावल्लीभिरुपेतम्॥
ସେଠାରେ ‘ଉମାବନ’ ନାମକ ଏକ ଉପବନ ଅଛି; ଅନେକ କିନ୍ନର ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ଯାହାକୁ ଗାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ଓ ନାନା ପୁଷ୍ପଲତା-ବଲ୍ଲୀଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
Verse 69
यत्र भगवता महेश्वरेणार्द्धनारीनरवपुः प्राप्तम्॥
ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ ମହେଶ୍ୱର ଅର୍ଧନାରୀ-ଅର୍ଧନର ଦେହରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 70
तत्र च कार्त्तिकेयस्य शरद्वनम्॥
ସେଠାରେ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ‘ଶରଦ୍ବନ’ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 71
पुष्पचित्रक्रौञ्चयोर्मध्ये कार्त्तिकेयाभिषेकः कृतः तस्य च पूर्वतटे सिद्धमुनिगणावासः कलापग्रामो नाम॥
ପୁଷ୍ପଚିତ୍ର ଓ କ୍ରୌଞ୍ଚ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଅଭିଷେକ କରାଗଲା; ଏବଂ ତାହାର ପୂର୍ବ ତଟରେ ସିଦ୍ଧ ମୁନିଗଣଙ୍କ ନିବାସ ‘କଲାପଗ୍ରାମ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 72
तथा च मार्कण्डेयवसिष्ठपराशरनलविश्वामित्रोद्दालकादीनां महर्षीणामनेकानि सहस्राण्याश्रमाणां हि भवति ।
ସେହିପରି ସେଠାରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ବସିଷ୍ଠ, ପରାଶର, ନଳ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଉଦ୍ଦାଳକ ଆଦି ମହର୍ଷିମାନଙ୍କର ଅନେକ ସହସ୍ର ଆଶ୍ରମ ନିଶ୍ଚୟ ଅଛି।
Verse 73
तथा च पश्चिमस्याचलेन्द्रस्य निषधस्य भागं शृणुत ।
ଏବେ ନିଷଧ ନାମକ ପର୍ବତରାଜଙ୍କ ପଶ୍ଚିମ ଭାଗର ବିବରଣୀ ଶୁଣ।
Verse 74
तस्य च मध्यमकूटे विष्ण्वायतनं महादेवस्य ।
ତାହାର ମଧ୍ୟ ଶିଖରରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହାଦେବଙ୍କ ପବିତ୍ର ଆୟତନ (ମନ୍ଦିର) ଅଛି।
Verse 75
तस्यैवोत्तरतटे त्रिंशद्योजनविस्तृतं महत्पुरं लम्बाख्यातं राक्षसानाम् ।
ତାହାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ତିରିଶ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ‘ଲମ୍ବା’ ନାମକ ମହାନଗର ଅଛି।
Verse 76
तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे बिलप्रवेशनगरम् ।
ତାହାର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ‘ବିଲପ୍ରବେଶ’ ନାମକ ନଗର ଅଛି।
Verse 77
प्रभेदकस्य पश्चिमेन देवदानवसिद्धादीनां पुराणि ।
ପ୍ରଭେଦକର ପଶ୍ଚିମରେ ଦେବ, ଦାନବ, ସିଦ୍ଧ ଆଦିଙ୍କ ପୁରାତନ ନଗରମାନ ଅଛି।
Verse 78
तस्य गिरिमूर्ध्नि महती सोमशिला तिष्ठति ।
ସେହି ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ‘ସୋମଶିଳା’ ନାମକ ଏକ ମହାଶିଳା ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 79
तस्यां च पर्वणि सोमः स्वयमेवावतारति ।
ଏବଂ ସେହି (ଶିଳା) ଉପରେ ପର୍ବଦିନରେ ସୋମ ସ୍ୱୟଂ ଅବତରଣ କରନ୍ତି।
Verse 80
तस्यैवोत्तरपार्श्वे त्रिकूटं नाम ।
ତାହାର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ‘ତ୍ରିକୂଟ’ ନାମକ ଶିଖର ଅଛି।
Verse 81
तत्र ब्रह्मा तिष्ठति क्वचित् ।
ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା କେତେକ ସମୟରେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି।
Verse 82
तथा च वह्न्यायतनम् ।
ତଥା ସେଠାରେ ବହ୍ନି (ଅଗ୍ନି) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ପବିତ୍ର ଆୟତନ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 83
मूर्त्तिमान् वह्निरुपास्यते देवैः ।
ମୂର୍ତ୍ତିମାନ୍ ବହ୍ନି (ଅଗ୍ନି) ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତିସହିତ ଉପାସିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 84
उत्तरे च शृङ्गाख्ये पर्वतवरे देवतानामायतनानि ।
ଏବଂ ଉତ୍ତରେ ‘ଶୃଙ୍ଗ’ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଆୟତନ (ମନ୍ଦିର) ଅଛି।
Verse 85
पूर्वे नारायणस्यायतनम् ।
ପୂର୍ବେ ନାରାୟଣଙ୍କ ଆୟତନ (ମନ୍ଦିର) ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 86
मध्ये ब्रह्मणः ।
ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆୟତନ (ମନ୍ଦିର) ଅଛି।
Verse 87
शङ्करस्य पश्चिमे ।
ପଶ୍ଚିମେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଆୟତନ (ମନ୍ଦିର) ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 88
तत्र च यक्षादीनां केचित् पुराणि तस्य चोत्तरतीरे जातुचे महापर्वते त्रिंशद्योजनमण्डलं नन्दजलं नाम सरस् तत्र नन्दो नाम नागराजा वसति शतशीर्षप्रचण्ड इति ।
ସେଠାରେ ଯକ୍ଷ ଆଦିଙ୍କ ବିଷୟରେ କିଛି ପ୍ରାଚୀନ ପୁରାଣବୃତ୍ତାନ୍ତ କଥିତ ହୁଏ। ଏବଂ ତାହାର ଉତ୍ତରତଟରେ ‘ଜାତୁଚ’ ନାମକ ମହାପର୍ବତରେ ତିରିଶ ଯୋଜନ ପରିଧିବିଶିଷ୍ଟ ‘ନନ୍ଦଜଳ’ ନାମ ସରୋବର ଅଛି। ସେଠାରେ ‘ନନ୍ଦ’ ନାମକ ନାଗରାଜ ବସନ୍ତି—ଶତଶୀର୍ଷ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚଣ୍ଡ।
Verse 89
इत्येतेऽष्टौ देवपर्वता विज्ञेयाः ।
ଏହିପରି ଏହି ଆଠଟିକୁ ‘ଦେବପର୍ବତ’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 90
तेनानुक्रमेण हेमरजतरत्नवैडूर्यमाणः शिलाहिङ्गुलादिवर्णाः ।
ସେହି କ୍ରମାନୁସାରେ ସେମାନଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ, ରତ୍ନ, ବୈଡୂର୍ୟ, ମାଣି/ସ୍ଫଟିକ, ଶିଳା, ହିଙ୍ଗୁଳ (ସିନ୍ଦୂର) ଆଦି ପରି।
Verse 91
इयं च पृथ्वी लक्षकोटिशतानेकसंख्यातानां पूर्णा तेषु च सिद्धविद्याधराणां निलयाः ते च मेरोः पार्श्वतः केसरवलयालवालं सिद्धलोक इति कीर्त्यते ।
ଏହି ପୃଥିବୀ ଲକ୍ଷ-କୋଟିର ଅନେକ ଶତସଂଖ୍ୟା ଅସଂଖ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧ ଓ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କର ନିବାସସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ମେରୁର ପାର୍ଶ୍ୱରେ, କେସର-ବଳୟ ଓ ଆଲବାଳ (କୁଣ୍ଡ) ସଦୃଶ ଯେ ପ୍ରଦେଶ, ସେ ‘ସିଦ୍ଧଲୋକ’ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 92
इयं पृथ्वी पद्माकारेण व्यवस्थिताः
ଏହି ପୃଥିବୀ ପଦ୍ମାକାରରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।
Verse 93
एष च सर्वपुराणेषु क्रमः सामान्यतः प्रतिपाद्यते ।
ଏହି କ୍ରମ ସାଧାରଣତଃ ସମସ୍ତ ପୁରାଣରେ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୋଇଛି।
Verse 94
८
Inside Adhyaya 81
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī teaching frame, the chapter opens as a cosmographic instruction delivered via Rudra’s reported speech: Pṛthivī is to be understood through her ordered mountain-abodes (parvata), settlements (pura/purī), and sanctuaries (āyatana).
- Central event
A systematic catalogue of Meru’s associated peaks and subranges (Śānta, Kuñjara, Vajraka, Mahānīla, Candrodya, Veṇumat, Vasudhārā/Ratnadhārā, Ekśṛṅga, Gajaparvata, etc.), each mapped to resident communities—devas, gaṇas, nāgas, vidyādharas, kinnaras, gandharvas, yakṣas, dānavas, rākṣasas—along with their puras, sabhās, vimānas, nidhis, rivers, forests, and bilapraveśas (subterranean entrances). The survey then shifts to Devakūṭa (as a maryādā-parvata, a boundary-regulating mountain) and culminates in an expanded Kailāsa description (Mandākinī and allied rivers; Umāvana; Somāśilā; mythic loci such as Rudra–Umā marriage, Ardhanārī manifestation, and Kārttikeya’s consecration).
- Climax resolution
The climax is the Kailāsa synthesis: sacred hydrology (Mandākinī–Kanakamandā–Mandā), divine assemblies and aerial abodes, and the anchoring of major Śaiva events in place—presenting Kailāsa as the integrative hub where geography, ritual time (parvan-days at Somāśilā), and divine history converge. Resolution follows as the text gathers the mountain-network into a coherent ‘eight devaparvatas’ schema and reiterates Earth’s padmākāra (lotus-form) ordering as the principle of regulated coexistence (maryādā).
Geographical context
Meru (Meruparvata); Śānta-parvata; Kuñjara-giri; Vajraka-parvata; Mahānīla; Candrodya; Veṇumat; Vasudhārā; Ratnadhārā; Ekśṛṅga; Gajaparvata; Pañcakūṭa; Śataśṛṅga; Tāmrābha; Viśākhaparvata; Śvetodaya; Harikūṭa; Kumuda; Añjana; Sahasraśikhara; Devakūṭa (Maryādāparvata); Hemakūṭa; Kailāsa; Mandākinī-nadī; Kanakamandā-nadī; Mandā-nadī; Nandajala-saras; Jātūche Mahāparvata; Niṣadha (as western mountain reference); Trikūṭa; Somāśilā; Umāvana; Kalāpagrāma; Jambūdvīpa (viewed/overlooked).
Tirtha focus
- Primary TirthaKailāsa–Mandākinī complex (with Somāśilā and Umāvana as key nodes)
- Associated RegionHimālaya / Kailāsa cosmographic zone (Purāṇic north; Jambūdvīpa horizon)
- Pilgrimage MeritMerit is implied through darśana/śravaṇa of the devaparvata-network: knowing and revering the bounded sacred ecology (parvata–nadī–vana–āyatana) aligns one with cosmic order (maryādā). A specific observance cue is Somāśilā, where Soma’s appearance on parvan-days marks heightened ritual potency.
Ritual instructions
- Primary RitualParvan-day observance at Somāśilā (Soma-darśana/Smaraṇa) within the Kailāsa sacred geography
- BenefitAlignment with the chapter’s ethic of terrestrial balance: increased auspiciousness through parvan-linked Soma sanctity, and devotional merit through honoring Kailāsa’s mythic-historical loci and the regulated sacred landscape.
The narrative frame
- Varāha (teaching frame) with Rudra’s report as the immediate voice for the cosmographic cataloguePṛthivī · Didactic, enumerative, cartographic-cosmological; reverential toward sacred ecology and divine polities
The emotional journey
- Dominant RasaAdbhuta (wonder) with a Śānta (tranquil, ordering) undertone
- Emotional ProgressionFrom panoramic awe at Meru’s many peaks and multi-species settlements → to boundary-conscious reverence at Devakūṭa (maryādā) → to concentrated devotional wonder at Kailāsa’s rivers, assemblies, and mythic event-sites → to calm synthesis in the lotus-form Earth model.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityPrimarily cosmographic (Purāṇic) rather than strictly mappable; modern pilgrimage can approximate the chapter’s intent by focusing on the Kailāsa–Mānasarovar region and Himalayan Śaiva river-sources, while treating Meru/Devakūṭa as symbolic-ritual geographies.
- Best SeasonLate spring to early autumn (typical Himalayan access window); parvan-days are the chapter’s explicit timing cue.
- Modern Location NameMount Kailash (Kangrinboqê) and the Lake Manasarovar region (Tibet Autonomous Region) as the closest living pilgrimage analogue for Kailāsa–Mandākinī cosmography.
- Related FestivalParvan-linked Soma observances (lunar sacred days); broadly, Śivarātri as a thematically aligned Śaiva observance though not specified in the chapter.
Frequently Asked Questions
The chapter’s instruction is conveyed through cosmography: the text models Pṛthivī as a regulated, segmented habitat where distinct beings occupy bounded regions (parvatas, puras, āyatanas, bilapraveśas). This functions as an implicit ethic of terrestrial order—balance is maintained by proper placement, limits (maryādā), and coordinated coexistence rather than by a single prescriptive rule.
A clear calendrical marker appears with Somāśilā: the text states that Soma descends/appears there on parvan-days (parvaṇi), i.e., ritually significant lunar junctions. No explicit ṛtu (season) is specified, but the parvan reference anchors observance to the lunar ritual calendar.
Environmental balance is encoded as sacred topography: mountains, rivers, lakes, forests, and subterranean passages are presented as interconnected ecological zones, each assigned communities and guardians (devas, nāgas, yakṣas, etc.). By describing Earth as padmākāra (lotus-formed) with ordered ‘rings’ and residences, the text frames Pṛthivī’s stability as dependent on structured spatial distribution and protected hydrological/sylvan features (e.g., Mandākinī, Umāvana).
The chapter references named rulers/leaders of non-human polities (e.g., Devadatta and Candra among kinnaras; Ulūkaroma and Mahāvetra among vidyādharas; Rājarājaikapiṅgala among gandharvas; Nanda the nāgarāja, described as Śataśīrṣaprachaṇḍa). It also cites major sage-figures and āśrama traditions around Kailāsa (Mārkaṇḍeya, Vasiṣṭha, Parāśara, Viśvāmitra, Uddālaka), and mythic events involving Rudra–Umā and Kārttikeya.
Ask anything about Adhyaya 81 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
