Adhyaya 80: Cosmographic Ordering of the Southern and Western Quarters: Valleys, Forest-Plateaus, and Sacred Sites

Verse 1

रुद्र उवाच । अथ दक्षिणदिग्व्यवस्थिताः पर्वतद्रोण्यः सिद्धाचारिताः कीर्त्यन्ते । शिशिरपतङ्गयोर्मध्ये शुक्लभूमिस्त्रिया मुक्तलतागलितपादपम् । इक्षुक्षेपे च शिखरे पादपैरुपशोभितम् । उदुम्बरवनं रम्यं पक्षिसङ्घनिषेवितम् ॥ ८०.१ ॥

ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ଏବେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସିଦ୍ଧମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଆଚରଣ କରନ୍ତି ସେହି ପର୍ବତ-ଦ୍ରୋଣୀଗୁଡ଼ିକର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଉଛି। ଶିଶିର ଓ ପତଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶୁକ୍ଳ ଭୂମି ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ବଢ଼ିଥିବା ଲତାଗୁଚ୍ଛ ଗଛମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଝୁଲିଥାଏ। ଏବଂ ‘ଇକ୍ଷୁକ୍ଷେପ’ ନାମକ ଶିଖରରେ ଗଛରେ ଶୋଭିତ, ପକ୍ଷୀସଂଘ ନିଷେବିତ, ରମ୍ୟ ଉଦୁମ୍ବରବନ ଅଛି।

Verse 2

फलितं तद्वनं भाति महाकूर्मोपमैः फलैः ॥ तद्वनं देवयोन्योऽष्टौ सेवन्ते सर्वदैव ॥ ८०.२ ॥

ସେହି ବନ ଫଳଭାରେ ନମି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦିଶେ; ତାହାର ଫଳଗୁଡ଼ିକ ମହାକୂର୍ମ ସମାନ ବିଶାଳ। ସେହି ବନକୁ ଦେବଯୋନିର ଆଠଜଣ ସଦା ସେବନ କରନ୍ତି।

Verse 3

तत्र प्रसन्नस्वादुसलिला बहूदका नद्यः वहन्ति । तत्राश्रमो भगवतः कर्दमस्य प्रजापतेः । नानामुनिजनाकीर्णस् तच्च शतयोजनम् एकं परिमण्डलं वनं च । तथा च ताम्राभस्य शैलस्य पतङ्गस्य चान्तरे शतयोजनविस्तीर्णं द्विगुणायतं बालार्कसदृशराजीवपुण्डरीकैः समन्ततः सहस्रपत्रैरविरलैरलङ्कृतं महत्सरः । अनेकसिद्धगन्धर्वाध्युषितम् ॥ ८०.३ ॥

ସେଠାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ମଧୁର ଜଳବହୁଳ ଅନେକ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ସେଠାରେ ଭଗବାନ୍ ପ୍ରଜାପତି କର୍ଦମଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଅଛି, ଯାହା ନାନା ମୁନିମାନଙ୍କରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏବଂ ଶତଯୋଜନ ପରିମାଣର ବୃତ୍ତାକାର ବନ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ତଦ୍ରୂପ ତାମ୍ରାଭ ଓ ପତଙ୍ଗ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମହାସରୋବର—ଶତଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଦୀର୍ଘ—ଚାରିଦିଗରେ ଉଦୟସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ ସହସ୍ରଦଳ ପଦ୍ମ ଓ ଶ୍ୱେତ ପଦ୍ମରେ ଘନ ଭାବେ ଅଲଙ୍କୃତ, ଏବଂ ଅନେକ ସିଦ୍ଧ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ନିବାସ।

Verse 4

तस्य च मध्ये महाशिखरः शतयोजनायामस्त्रिंशद्योजनविस्तीर्णोऽनेकधातुरत्नभूषितः तस्य चोपरि महती रथ्या रत्नप्राकारतोरणा । तस्यां महद् विद्याधरपुरम् । तत्र पुलोमानामा विद्याधरराजः शतसहस्रपरिवारः । तथा च विखाखाचलेन्द्रस्य श्वेतस्य चान्तरे सरः । तस्य च पूर्वतीरे महदाम्रवनं कनकसंकाशैः फलैरतिसुगन्धिभिर्महाकुम्भमात्रैः सर्वतश्चितम् । देवगन्धर्वादयश्च तत्र निवसन्ति ॥४॥

ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମହାଶିଖର ଅଛି—ଶତଯୋଜନ ଦୀର୍ଘ ଓ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ—ଅନେକ ଧାତୁ ଓ ରତ୍ନରେ ଭୂଷିତ। ତାହାର ଉପରେ ରତ୍ନପ୍ରାକାର ଓ ତୋରଣସହିତ ଏକ ବିଶାଳ ରାଜପଥ ଅଛି; ସେଠାରେ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କର ମହାନଗର ଅଛି। ସେଠାରେ ପୁଲୋମା ନାମକ ବିଦ୍ୟାଧରରାଜା ଲକ୍ଷ ପରିବାର ସହ ବସନ୍ତି। ଏବଂ ବିଖାଖା ଓ ଶ୍ୱେତ ପର୍ବତରାଜଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସରୋବର ଅଛି। ତାହାର ପୂର୍ବତଟରେ ଏକ ବିଶାଳ ଆମ୍ରବନ, ଯାହା ସବୁଦିଗରେ ଅତିସୁଗନ୍ଧି, କନକସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ ଓ ମହାକୁମ୍ଭପ୍ରମାଣ ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେଠାରେ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଆଦି ବସନ୍ତି।

Verse 5

सुमूलस्याचलेन्द्रस्य वसुधारस्य चान्तरे । त्रिंशद्योजनविस्तीर्णे पञ्चाशद्योजनायते ॥५॥

ସୁମୂଳ ନାମକ ପର୍ବତରାଜ ଓ ବସୁଧାରା ମଧ୍ୟରେ ତାହାର ପ୍ରସ୍ଥ ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନ ଏବଂ ଦୀର୍ଘତା ପଞ୍ଚାଶଦ୍ଯୋଜନ।

Verse 6

बिल्वस्थली नाम । तत्र फलानि विद्रुमसंकाशानि तैश्च पतद्भिः स्थलमृत्तिका क्लिन्ना । तां च स्थलीं सुगुह्यकादयः सेवन्ते बिल्वफलाशिनः । तथा च वसुधारारत्नधारयोरन्तरे त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतं सुगन्धिकिंशुकवनं सदाकुसुमं यस्य गन्धेन वास्यते योजनशतम् । तत्र सिद्धाध्युषितं जलोपेतं च ॥६॥

‘ବିଲ୍ୱସ୍ଥଳୀ’ ନାମକ ଏକ ସ୍ଥାନ ଅଛି। ସେଠାର ଫଳଗୁଡ଼ିକ ବିଦ୍ରୁମ (ମୁଙ୍ଗା) ସଦୃଶ; ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ପଡ଼ିବାରୁ ଭୂମିର ମାଟି ସିକ୍ତ ରହେ। ବିଲ୍ୱଫଳ ଭୋଜନକାରୀ ସୁଗୁହ୍ୟକ ଆଦି ସେହି ସ୍ଥଳକୁ ସଦା ସେବନ କରନ୍ତି। ତଦୁପରି ବସୁଧାରା ଓ ରତ୍ନଧାରା ମଧ୍ୟରେ ସୁଗନ୍ଧି କିଂଶୁକବନ ଅଛି—ସଦା ପୁଷ୍ପିତ—ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଶତଯୋଜନ ଦୀର୍ଘ; ତାହାର ଗନ୍ଧରେ ଶତଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ସୁବାସିତ ହୁଏ। ସେଠାରେ ସିଦ୍ଧମାନେ ବସନ୍ତି ଏବଂ ଜଳସମୃଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 7

तत्र चादित्यस्य देवस्य महदायतनम् । समासे मासे च भगवानवतारति सूर्यः प्रजापतिः । कालजनकं देवाऽऽदयो नमस्यन्ति । तथा च पञ्चकूटस्य कैलासस्य चान्तरे सहस्रयोजनायामं विस्तीर्णं शतयोजनं हंसपाण्डुरं क्षुद्रसत्त्वैरनाधृष्यं स्वर्गसोपानमिव भूमण्डलम् ॥७॥

ସେଠାରେ ଆଦିତ୍ୟଦେବଙ୍କର ମହା ଆୟତନ (ମନ୍ଦିର) ଅଛି। ଋତୁସନ୍ଧିରେ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାସରେ ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ପ୍ରଜାପତି—ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ/ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେବାଦିମାନେ ତାଙ୍କୁ କାଳଜନକ ଭାବେ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି। ଏବଂ ପଞ୍ଚକୂଟ ଓ କୈଲାସ ମଧ୍ୟରେ ଭୂମଣ୍ଡଳର ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି—ହଜାର ଯୋଜନ ଲମ୍ବ, ଶତ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ, ହଂସପରି ଧବଳ, କ୍ଷୁଦ୍ର ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଦୃଷ୍ୟ/ଅଜେୟ, ଯେନେ ଭୂମିରେ ସ୍ୱର୍ଗସୋପାନ।

Verse 8

अथ पश्चिमदिग्भागे व्यवस्थिताः गिरिद्रोण्यः कीर्त्यन्ते । सुपार्श्वशिखिशैलयोर्मध्ये समन्ताद् योजनशतमेकेन भौमशिलातलं नित्यतप्तं दुःस्पर्शम् । तस्य मध्ये त्रिंशद् योजनविस्तीर्णं मण्डलं वह्निस्थानम् । स च सर्वकालमनिन्धनो भगवान् लोकक्षयकारी संवर्तको ज्वलते । अन्तरे च शैलवरयोः कुमुदाञ्जनयोः शतयोजनविस्तीर्णामातुलुङ्गस्थली सर्वसत्त्वानामगम्या । पीतवर्णैः फलैरावृताऽसती सा स्थली शोभते । तत्र च पुण्यो ह्रदः सिद्धैरुपेतः । बृहस्पतेस्तद्वनम् । तथा च शैलयोः पिञ्जरगौरयोरन्तरेण सरोद्रोणी ह्यनेकशतयोजनायता महद्भिश्च षट्पदोद्घुष्टैः कुमुदैरुपशोभिता ॥८॥

ଏବେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ପର୍ବତ-ଦ୍ରୋଣୀମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଉଛି। ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ଶିଖି ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ଚାରିଦିଗରେ ଶତ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିଳାମୟ ଭୂତଳ ସଦା ତପ୍ତ ଓ ସ୍ପର୍ଶକୁ ଦୁଷ୍କର। ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରିଂଶ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ଏକ ମଣ୍ଡଳ—ଅଗ୍ନିସ୍ଥାନ। ସେଠାରେ ଇନ୍ଧନ ବିନା ସର୍ବକାଳ ଜ୍ୱଳିତ, ଲୋକକ୍ଷୟକାରୀ ସଂବର୍ତ୍ତକ ଅଗ୍ନିରୂପ ଭଗବାନ ଦହନ କରନ୍ତି। ଏବଂ କୁମୁଦ ଓ ଅଞ୍ଜନ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ଶତ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ ଆତୁଲୁଙ୍ଗ ସ୍ଥଳୀ ଅଛି; ସେ ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗମ୍ୟ; ପୀତବର୍ଣ୍ଣ ଫଳରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଶୋଭିତ। ସେଠାରେ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ଏକ ପୁଣ୍ୟ ହ୍ରଦ ଅଛି—ଏହା ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ବନ। ଏହିପରି ପିଞ୍ଜର ଓ ଗୌର ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଶତ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ସରୋ-ଦ୍ରୋଣୀ ଅଛି; କୁମୁଦ ପଦ୍ମରେ ଶୋଭିତ ଓ ବଡ଼ ଭ୍ରମରଦଳର ଗୁଞ୍ଜନରେ ନିନାଦିତ।

Verse 9

तत्र च भगवतो विष्णोः परमेश्वरस्यायतनम् । तथा च शुक्लपाण्डुरयोऽपि महागिर्योरन्तरे त्रिंशद्योजनविस्तीर्णो नवत्यायत एकः शिलोद्देशो वृक्षविवर्जितः । तत्र निष्पङ्का दीर्घिका सवृक्षा च स्थलपद्मिनी अनेकजातीयैश्च पद्मैः शोभिता । तस्याश्च मध्ये पञ्चयोजनप्रमाणो महान्यग्रोधवृक्षः । तस्मिंश्चन्द्रशेखरोमापतिर्नीलवासाश्च देवो निवसति यक्षादिभिरीड्यमानः । सहस्रशिखरस्य गिरेः कुमुदस्य चान्तरे पञ्चाशद्योजनायामं विंशद्योजनविस्तृतमिक्षुक्षेपोच्चशिखरमनेकपक्षिसेवितम् । अनेकवृक्षफलैर्मधुरस्त्रवैरुपशोभितम् । तत्र चेन्द्रस्य महानाश्रमो दिव्याभिप्रायनिर्मितः । तथा च शङ्खकूटऋषभयोर्मध्ये पुरुषस्थलीरम्या । अनेकगुणानेकयोजनायता बिल्वप्रमाणैः कङ्कोलकैः सुगन्धिभिरुपेता । तत्र पुरुषकरसोन्मत्ता नागाद्याः प्रतिवसन्ति ॥९॥

ସେଠାରେ ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଆୟତନ ଅଛି। ଏବଂ ଶୁକ୍ଲ ଓ ପାଣ୍ଡୁର ନାମକ ମହାଗିରିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରିଂଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ନବତି ଯୋଜନ ଆୟତ ଏକ ଶିଳାପ୍ରଦେଶ ଅଛି, ଯାହା ବୃକ୍ଷବିହୀନ। ସେଠାରେ କାଦାବିହୀନ ଏକ ଦୀର୍ଘିକା (ଦୀର୍ଘ ଜଳାଶୟ) ଅଛି, ଏବଂ ଭୂମିରେ ଥିବା ଏକ ପଦ୍ମିନୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଯାହା ବହୁଜାତୀୟ ପଦ୍ମରେ ଶୋଭିତ। ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ପଞ୍ଚ ଯୋଜନ ପ୍ରମାଣର ଏକ ମହା ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ବୃକ୍ଷ ଅଛି। ସେଠାରେ ନୀଳବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଉମାପତି ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଦେବ ଯକ୍ଷାଦିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହୋଇ ବସନ୍ତି। ସହସ୍ରଶିଖର ଓ କୁମୁଦ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ପଞ୍ଚାଶ ଯୋଜନ ଲମ୍ବ ଓ ବିଂଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ ଉଚ୍ଚଶିଖରୀ ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି; ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ସେଠାରେ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ବହୁ ବୃକ୍ଷ-ଫଳ ଓ ମଧୁର ରସଧାରାରେ ଶୋଭିତ। ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମହା ଆଶ୍ରମ ଦିବ୍ୟ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ନିର୍ମିତ। ଏବଂ ଶଙ୍ଖକୂଟ ଓ ଋଷଭ ମଧ୍ୟରେ ରମ୍ୟ ପୁରୁଷସ୍ଥଳୀ ଅଛି—ଅନେକ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ଅନେକ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ, ବିଲ୍ୱ ପ୍ରମାଣର ସୁଗନ୍ଧି କଙ୍କୋଲ ବୃକ୍ଷରେ ଯୁକ୍ତ; ସେଠାରେ ପୁରୁଷସ୍ପର୍ଶରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ନାଗାଦିମାନେ ବସନ୍ତି।

Verse 10

तथा कपिञ्जलनागशैलयोरन्तरे द्विशतयोजनमायामविस्तीर्णा शतयोजनस्थली नानावनविभूषिता द्राक्षाखर्जूरखण्डैरुपेता अनेकवृक्षवल्लीभिरनेकैश्च सरोभिरुपेता सा स्थली । तथा च पुष्करमहामेघयोरन्तरे षष्टियोजनविस्तीर्णा शतायामा पाणितलप्रख्या महती स्थली वृक्षवीरुधविवर्जिता । तस्याश्च पार्श्वे चत्वारि महावनानि सरांसि चानेकयोजनानाम् । दश पञ्च सप्त तथाष्टौ त्रिंशद्विंशति योजनानां स्थल्यो द्रोण्यश्च । तत्र काश्चिन्महाघोराः पर्वतक्षयाः ॥१०॥

ଏହିପରି କପିଞ୍ଜଲ ଓ ନାଗ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବ ଓ ଶତ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ ଏକ ସ୍ଥଳୀ ଅଛି; ନାନା ବନରେ ବିଭୂଷିତ, ଦ୍ରାକ୍ଷା ଓ ଖର୍ଜୁର ଉପବନରେ ଯୁକ୍ତ, ଅନେକ ବୃକ୍ଷ-ଲତା ଓ ଅନେକ ସରୋବରରେ ସମୃଦ୍ଧ। ଏବଂ ପୁଷ୍କର ଓ ମହାମେଘ ମଧ୍ୟରେ ଷଷ୍ଟି ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଶତ ଯୋଜନ ଆୟତ, ହାତର ତଳୁ ପରି ସମତଳ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ସ୍ଥଳୀ ଅଛି; ସେ ଗଛ ଓ ଉଦ୍ଭିଦରହିତ। ତାହାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚାରିଟି ମହାବନ ଓ ଅନେକ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ସରୋବର ଅଛି। ସେଠାରେ ଦଶ, ପାଞ୍ଚ, ସାତ, ଆଠ, ଏବଂ ତ୍ରିଂଶ ଓ ବିଂଶ ଯୋଜନ ମାପର ସ୍ଥଳୀ ଓ ଦ୍ରୋଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ସେହି ଅଞ୍ଚଳରେ କିଛି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୋର ପର୍ବତ-କ୍ଷୟ (ଭୟଙ୍କର ଖାଦ/ଢାଳ) ରହିଛି।

Verse 11

ତାହାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏକ ମହାଶିଖର ଅଛି—ଦୀର୍ଘତାରେ ଶତ ଯୋଜନ ଓ ପ୍ରସ୍ଥରେ ତ୍ରିଂଶଦ୍ ଯୋଜନ—ନାନା ଧାତୁ ଓ ରତ୍ନରେ ଭୂଷିତ। ତାହାର ଉପରେ ରତ୍ନପ୍ରାକାର ଓ ତୋରଣସହିତ ଏକ ବିଶାଳ ରଥ୍ୟା ଅଛି; ସେଠାରେ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କର ମହାନଗର ଅଛି। ସେଠାରେ ପୁଲୋମା ନାମକ ବିଦ୍ୟାଧରରାଜ ଶତସହସ୍ର ପରିବାର ସହ ବସନ୍ତି। ଏବଂ ବିଖାଖ ପର୍ବତରାଜ ଓ ଶ୍ୱେତ ପର୍ବତର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସରୋବର ଅଛି। ତାହାର ପୂର୍ବତୀରେ ଏକ ବିଶାଳ ଆମ୍ରବନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣସଦୃଶ କାନ୍ତିର, ଅତିସୁଗନ୍ଧି, ମହାକୁମ୍ଭମାତ୍ର ଫଳରେ ସର୍ବତ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଦେବ-ଗନ୍ଧର୍ବାଦିମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ନିବାସ କରନ୍ତି।

Verse 12

ସୁମୁଲ ପର୍ବତରାଜ ଓ ବସୁଧାରା ପର୍ବତର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଭୂଭାଗ ତ୍ରିଂଶଦ୍ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ପଞ୍ଚାଶଦ୍ ଯୋଜନ ଦୀର୍ଘ।

Verse 13

ସେହି ସ୍ଥାନର ନାମ ‘ବିଲ୍ୱସ୍ଥଲୀ’। ସେଠାର ଫଳଗୁଡ଼ିକ ବିଦ୍ରୁମ (ପ୍ରବାଳ) ସଦୃଶ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ; ସେଗୁଡ଼ିକ ପଡ଼ିଲେ ଭୂମିର ମାଟି ସିକ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ବିଲ୍ୱଫଳଭୋଜୀ ସୁଗୁହ୍ୟକାଦିମାନେ ସେହି ସ୍ଥଲୀକୁ ସେବନ କରନ୍ତି। ଏବଂ ବସୁଧାରା ଓ ରତ୍ନଧାରା ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରିଂଶଦ୍ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଶତ ଯୋଜନ ଦୀର୍ଘ ଏକ ସୁଗନ୍ଧି କିଂଶୁକବନ ଅଛି, ଯାହା ସଦା ପୁଷ୍ପିତ; ତାହାର ଗନ୍ଧରେ ଶତ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାୟୁ ସୁବାସିତ ହୁଏ। ସେଠାରେ ସିଦ୍ଧମାନେ ବସନ୍ତି ଏବଂ ଜଳ ମଧ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ।

Verse 14

ସେଠାରେ ଆଦିତ୍ୟଦେବଙ୍କର ଏକ ମହାନ ଆୟତନ (ମନ୍ଦିର) ଅଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାସର ସମାସକାଳରେ (ସନ୍ଧିକ୍ଷଣରେ) ଭଗବାନ ପ୍ରଜାପତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅବତରଣ କରନ୍ତି। କାଳଜନକ ସେହି ଦେବଙ୍କୁ ଦେବାଦିମାନେ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି। ଏବଂ ପଞ୍ଚକୂଟ ଓ କୈଲାସ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୂଭାଗ ଅଛି—ଦୀର୍ଘତାରେ ସହସ୍ର ଯୋଜନ ଓ ପ୍ରସ୍ଥରେ ଶତ ଯୋଜନ—ହଂସସଦୃଶ ପାଣ୍ଡୁର, କ୍ଷୁଦ୍ର ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନାଧୃଷ୍ୟ, ଏବଂ ଭୂମଣ୍ଡଳରେ ସ୍ୱର୍ଗସୋପାନ ପରି।

Verse 15

ଏବେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ପର୍ବତ-ଦ୍ରୋଣୀମାନଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଉଛି। ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ଶିଖୀ ପର୍ବତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶତ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ଏକ ଭୂ-ଶିଳାତଳ ଅଛି; ତାହା ସଦା ତପ୍ତ ଓ ସ୍ପର୍ଶକୁ ଦୁଷ୍କର। ତାହାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ତ୍ରିଂଶ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ଏକ ମଣ୍ଡଳ—ଅଗ୍ନିସ୍ଥାନ; ସେଠାରେ ଇନ୍ଧନ ବିନା ମଧ୍ୟ ଭଗବାନ ସଂବର୍ତ୍ତକ, ଲୋକକ୍ଷୟକାରୀ, ସର୍ବକାଳ ଜ୍ୱଳିତ ରହନ୍ତି। ତଥା କୁମୁଦ ଓ ଅଞ୍ଜନ ନାମକ ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୈଳର ମଧ୍ୟରେ ଶତ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ଅତୁଲୁଙ୍ଗ ସ୍ଥଳୀ ଅଛି; ସେଠା ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗମ୍ୟ। ପୀତବର୍ଣ୍ଣ ଫଳରେ ଆବୃତ ହୋଇ ସେ ସ୍ଥଳୀ ଶୋଭା ପାଏ। ସେଠାରେ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକ ପୁଣ୍ୟ ହ୍ରଦ ଅଛି; ତାହାକୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ବନ କୁହାଯାଏ। ଆଉ ପିଞ୍ଜର ଓ ଗୌର ପର୍ବତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଏକ ସରୋ-ଦ୍ରୋଣୀ ଅଛି; ବଡ଼ କୁମୁଦ ଫୁଲ ଓ ଭ୍ରମର ଗୁଞ୍ଜନରେ ସେ ସୁଶୋଭିତ।

Verse 16

ସେଠାରେ ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଆୟତନ ଅଛି। ତଥା ଶୁକ୍ଲ ଓ ପାଣ୍ଡୁର ନାମକ ଦୁଇ ମହାଗିରିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରିଂଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ନବତି ଯୋଜନ ଦୀର୍ଘ ଏକ ଶିଳାପ୍ରଦେଶ ଅଛି, ଯାହା ବୃକ୍ଷବିହୀନ। ସେଠାରେ କାଦାବିହୀନ ଏକ ଦୀର୍ଘିକା ଓ ବୃକ୍ଷସହିତ ସ୍ଥଳପଦ୍ମିନୀ ଅଛି, ଯାହା ଅନେକ ଜାତିର ପଦ୍ମରେ ଶୋଭିତ। ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ପରିମାଣର ଏକ ମହା ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ବୃକ୍ଷ ଅଛି। ସେଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର, ଉମାପତି, ନୀଳବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଦେବ ବାସ କରନ୍ତି; ଯକ୍ଷାଦି ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ସହସ୍ରଶିଖର କୁମୁଦ ପର୍ବତାନ୍ତରେ ପଞ୍ଚାଶ ଯୋଜନ ଦୀର୍ଘ ଓ ବିଂଶତି ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ ଏକ ଉଚ୍ଚ ଶିଖରପ୍ରଦେଶ ଅଛି; ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ସେଠାରେ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି; ଅନେକ ବୃକ୍ଷଫଳ ଓ ମଧୁର ରସଧାରାରେ ତାହା ଶୋଭିତ। ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏକ ମହାନ ଆଶ୍ରମ ଅଛି, ଯାହା ଦିବ୍ୟ ଅଭିପ୍ରାୟରେ ନିର୍ମିତ। ତଥା ଶଂଖକୂଟ ଓ ଋଷଭ ପର୍ବତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରମ୍ୟ ପୁରୁଷସ୍ଥଳୀ ଅଛି; ଅନେକ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଓ ଅନେକ ଯୋଜନ ଦୀର୍ଘ, ବିଲ୍ୱ-ପ୍ରମାଣ ସୁଗନ୍ଧି କଙ୍କୋଳ ଫଳରେ ସମୃଦ୍ଧ। ସେଠାରେ ପୁରୁଷର କରସ୍ପର୍ଶରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ହେଉଥିବା ନାଗାଦି ବସୋବାସ କରନ୍ତି।

Verse 17

ତଥା କପିଞ୍ଜଲ ଓ ନାଗ ଶୈଳର ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିଶତ ଯୋଜନ ଦୀର୍ଘ-ପ୍ରସ୍ଥ ଥିବା, ଶତ ଯୋଜନର ଏକ ସ୍ଥଳୀ ଅଛି; ସେ ନାନା ବନରେ ବିଭୂଷିତ, ଦ୍ରାକ୍ଷା-ଖର୍ଜୁର ଆଦି ଖଣ୍ଡରେ ଯୁକ୍ତ, ଅନେକ ବୃକ୍ଷ-ଲତା ଓ ଅନେକ ସରୋବରରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ତଥା ପୁଷ୍କର ଓ ମହାମେଘ ପର୍ବତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଷଷ୍ଟି ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଶତ ଯୋଜନ ଦୀର୍ଘ, କରତଳ ସଦୃଶ ସମତଳ ଏକ ବିଶାଳ ସ୍ଥଳୀ ଅଛି; ସେ ବୃକ୍ଷ-ବୀରୁଧ ବିହୀନ। ତାହାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚାରିଟି ମହାବନ ଓ ଅନେକ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ସରୋବର ଅଛି। ସେଠାରେ ଦଶ, ପାଞ୍ଚ, ସାତ, ଆଠ, ତ୍ରିଂଶ ଓ ବିଂଶତି ଯୋଜନ ପରିମାଣର ଅନେକ ସ୍ଥଳୀ ଓ ଦ୍ରୋଣୀ ଅଛି। ସେଠାରେ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୋର ପର୍ବତକ୍ଷୟ (ପର୍ବତ ଧ୍ୱଂସ) ଘଟେ।