Adhyaya 76: Description of Svarga: Amarāvatī, the Sudharmā Assembly Hall, and the Directional Cities
Svarga-lokasya Amarāvatī-dharmasabhā ca (Sudharmā) — digpura-varṇanam
Ancient-Geography (Purāṇic Cosmography)
ବରାହ–ପୃଥିବୀ ସଂବାଦର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରୁଦ୍ର ମେରୁ ପର୍ବତର ପୂର୍ବଦିଗରେ ଥିବା ଏକ ଦୀପ୍ତିମୟ ପ୍ରଦେଶକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ସେହି ଅଞ୍ଚଳ ‘ଚକ୍ରବାଟ’ ନାମକ ବୃତ୍ତାକାର ପର୍ବତ-ପ୍ରାକାରରେ ଘେରା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ-ଧାତୁରେ ସମୃଦ୍ଧ। ଏହି ପରିସରରେ ଦିବ୍ୟନଗରୀ ଅମରାବତୀ—ଜାମ୍ବୂନଦ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାକାରରେ ସୁରକ୍ଷିତ, ଅନେକ ବିମାନ, ବିଶାଳ ସରୋବର, ଧ୍ୱଜ-ପତାକା ଓ ପୁଷ୍ପାଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ; ଦେବ, ଯକ୍ଷ, ଅପ୍ସରା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ନଗରମଧ୍ୟରେ ରତ୍ନମୟ ସୁଧର୍ମା ସଭା, ଯେଉଁଠାରେ ଶଚୀପତି ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଇନ୍ଦ୍ର ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସହ ବିରାଜନ୍ତି। ପରେ ଅଗ୍ନି, ଯମ, ନିରୃତି, ବରୁଣ, ବାୟୁ, କୁବେର ଓ ଈଶାନ ଆଦି ଦେବତାଙ୍କ ଦିଗସ୍ଥିତ ପୁରୀଗୁଡ଼ିକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ସୁସଂଗଠିତ ବହୁ-ପ୍ରଦେଶୀୟ ଲୋକରୂପେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 76
Verse 1
रुद्र उवाच । तस्यैव मेरोः पूर्वे तु देशे परमवर्चसे । चक्रवाटपरिक्षिप्ते नानाधातुविराजिते ॥ ७६.१ ॥
ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ସେହି ମେରୁ ପର୍ବତର ପୂର୍ବଦିଗରେ ପରମ ତେଜସ୍ୱୀ ଏକ ଦେଶ ଅଛି; ସେ ଚକ୍ରବାଟ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ଏବଂ ନାନା ଧାତୁରେ ବିରାଜିତ।
Verse 2
तत्र सर्वामरपुरं चक्रवातसमुद्धतम् । दुर्धर्षं बलदृप्तानां देवदानवरक्षसाम् । तत्र जाम्बूनदमयः सुप्राकारः सुतोरणः ॥ ७६.२ ॥
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଅମରମାନଙ୍କର ନଗର ଥିଲା, ଯେନେ ଚକ୍ରବାତରେ ଉତ୍କ୍ଷିପ୍ତ। ବଳଗର୍ବରେ ମତ୍ତ ଦେବ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ତାହା ଦୁର୍ଧର୍ଷ। ସେଠାରେ ଜାମ୍ବୂନଦ-ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଉତ୍ତମ ପ୍ରାକାର ଓ ସୁନ୍ଦର ତୋରଣ ଥିଲା।
Verse 3
तस्याप्युत्तरपूर्वे तु देशे परमवर्चसे । आलोकजनसंपूर्णा विमानशतसंकुला ॥ ७६.३ ॥
ସେହି ନଗରର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ପରମ ତେଜସ୍ୱୀ ଏକ ଦେଶ ଅଛି; ସେ ଆଲୋକମୟ ଜନମାନଙ୍କରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଶତଶତ ବିମାନରେ ସଙ୍କୁଳ।
Verse 4
महावापीसमायुक्ता नित्यं प्रमुदिता शुभा । शोभिता पुष्पशबलैः पताकाध्वजमालिनी ॥ ७६.४ ॥
ମହାବାପୀ (ବିଶାଳ ଜଳାଶୟ) ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ନିତ୍ୟ ପ୍ରମୁଦିତ ଓ ଶୁଭ ଏହି ନଗରୀ ବିଚିତ୍ର ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ ଏବଂ ପତାକା-ଧ୍ୱଜମାଳାରେ ଅଲଙ୍କୃତ।
Verse 5
देवैर्यक्षोप्सरोभिश्च ऋषिभिश्च सुषोभिता । पुरन्दरपुरी रम्या समृद्धा त्वमरावती ॥ ७६.५ ॥
ଦେବ, ଯକ୍ଷ, ଅପ୍ସରା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ ସେଇ ରମ୍ୟ ପୁରନ୍ଦରପୁରୀ—ତୁମେ ହିଁ ଅମରାବତୀ—ସମୃଦ୍ଧ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ।
Verse 6
तस्या मध्येऽमरावत्यां वज्रवैडूर्यवेदिका । त्रैलोक्यगुणविख्याता सुधर्मा नाम वै सभा ॥ ७६.६ ॥
ସେଇ ଅମରାବତୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବଜ୍ର ଓ ବୈଡୂର୍ୟମଣିର ବେଦିକା ଅଛି; ସେଠାରେ ‘ସୁଧର୍ମା’ ନାମକ ସଭା, ତ୍ରିଲୋକରେ ଗୁଣରେ ବିଖ୍ୟାତ।
Verse 7
तत्रास्ते श्रीपतेः श्रीमान् सहस्राक्षः शचीपतिः । सिद्धादिभिः परिवृतः सर्वाभिर्देवयोनिभिः ॥ ७६.७ ॥
ସେଠାରେ ଶ୍ରୀପତି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସହସ୍ରାକ୍ଷ, ଶଚୀପତି ଇନ୍ଦ୍ର ବିରାଜିତ; ସିଦ୍ଧାଦି ଓ ସମସ୍ତ ଦେବଯୋନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ।
Verse 8
तत्र चैव सुवंशः स्याद् भास्करस्य महात्मनः । साक्षात् तत्र सुराध्यक्षः सर्वदेवनमस्कृतः ॥ ७६.८ ॥
ସେଠାରେ ମହାତ୍ମା ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ସୁବଂଶ ମଧ୍ୟ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ସେଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସୁରାଧ୍ୟକ୍ଷ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ନମସ୍କାର କରନ୍ତି।
Verse 9
तस्याश्च दिक्षु विस्तीर्णा तत्तद्गुणसमन्विता । तेजोवती नाम पुरी हुताशस्य महात्मनः ॥ ७६.९ ॥
ସେଇ ଅଞ୍ଚଳର ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ତତ୍ତତ୍ ଗୁଣସମନ୍ୱିତ ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ ‘ତେଜୋବତୀ’ ନାମକ ପୁରୀ ଥିଲା; ଏହା ମହାତ୍ମା ହୁତାଶ (ଅଗ୍ନି)ଙ୍କର ନଗରୀ।
Verse 10
तत्तद्गुणवती रम्या पुरी वैवस्वतस्य च । नाम्ना संयमनी नाम पुरी त्रैलोक्यविश्रुता ॥ ७६.१० ॥
ବୈବସ୍ୱତ (ଯମ)ଙ୍କର ମଧ୍ୟ ତତ୍ତତ୍ ଗୁଣଯୁକ୍ତ ରମଣୀୟ ପୁରୀ ଅଛି; ନାମରେ ସେ ‘ସଂୟମନୀ’, ଯାହା ତ୍ରିଲୋକରେ ବିଶ୍ରୁତ।
Verse 11
तथा चतुर्थे दिग्भागे नैर्ऋताधिपतेः शुभा । नाम्ना कृष्णावती नाम विरूपाक्षस्य धीमतः ॥ ७६.११ ॥
ତଥା ଚତୁର୍ଥ ଦିଗ୍ଭାଗରେ, ନୈଋତ (ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ) ଅଞ୍ଚଳାଧିପତିଙ୍କ ଶୁଭ ଅଧିକାରରେ, ଧୀମାନ୍ ବିରୂପାକ୍ଷଙ୍କ ‘କୃଷ୍ଣାବତୀ’ ନାମକ (ପୁରୀ) ଅଛି।
Verse 12
पञ्चमे ह्युत्तरपुटे नाम्ना शुद्धवती पुरी । उदकाधिपतेः ख्याता वरुणस्य महात्मनः ॥ ७६.१२ ॥
ପଞ୍ଚମ ଉତ୍ତର-ପୁଟରେ ‘ଶୁଦ୍ଧବତୀ’ ନାମକ ପୁରୀ ଅଛି; ଏହା ଉଦକାଧିପତି ମହାତ୍ମା ବରୁଣଙ୍କର ନଗରୀ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ।
Verse 13
तथा पञ्चोत्तरे देवस्वस्योत्तरपुटे पुरी । वायोर्गन्धवती नाम ख्याता सर्वगुणोत्तरा ॥ ७६.१३ ॥
ତଥା ପଞ୍ଚୋତ୍ତର ଭାଗରେ, ଦେବସ୍ୱର ଉତ୍ତର-ପୁଟରେ ଏକ ପୁରୀ ଅଛି; ସେହି ପୁରୀ ବାୟୁଙ୍କ ‘ଗନ୍ଧବତୀ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ, ଏବଂ ସର୍ବଗୁଣୋତ୍ତର ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 14
तस्योत्तरपुटे रम्या गुह्यकाधिपतेः पुरी । नाम्ना महोदया नाम शुभा वैदूर्यवेदिका ॥ ७६.१४ ॥
ତାହାର ଉତ୍ତର ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ଗୁହ୍ୟକାଧିପତିଙ୍କ ଏକ ରମ୍ୟ ପୁରୀ ଅଛି। ତାହା ‘ମହୋଦୟା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଶୁଭ ଏବଂ ବୈଦୂର୍ୟ ରତ୍ନର ବେଦିକାରେ ସୁଶୋଭିତ।
Verse 15
तथाष्टमेऽन्तरपुटे ईशानस्य महात्मनः । पुरी मनोहरा नाम भूतैर्नानाविधैर्युता । पुष्पैर्धन्यैश्च विविधैर्वनैराश्रमसंस्थितैः ॥ ७६.१५ ॥
ଏହିପରି ଅଷ୍ଟମ ଅନ୍ତର୍ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ମହାତ୍ମା ଈଶାନଙ୍କ ‘ମନୋହରା’ ନାମକ ପୁରୀ ଅଛି। ସେଠାରେ ନାନାବିଧ ଭୂତ/ଜୀବ ନିବାସ କରନ୍ତି ଏବଂ ପୁଷ୍ପ, ଧାନ୍ୟ ଓ ଆଶ୍ରମସ୍ଥିତ ବିଭିନ୍ନ ବନରେ ସମୃଦ୍ଧ।
Verse 16
प्रार्थ्यते देवलोकोऽयं स स्वर्ग इति कीर्तितः ॥ ७६.१६ ॥
ଏହି ଦେବଲୋକ ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ‘ସ୍ୱର୍ଗ’ ବୋଲି କୀର୍ତିତ କରାଯାଏ।
Frequently Asked Questions
The chapter primarily instructs through cosmographic ordering: it presents svarga as a structured, directionally organized environment centered on Meru, where civic splendor, assembly space (Sudharmā), and deity-linked regions model an ideal of regulated cosmic governance rather than a direct code of social ethics.
No explicit chronological markers (tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal observances) appear in this passage; the content is descriptive geography/cosmography rather than ritual timing.
Environmental balance is implied via spatial design: the realm is depicted as enclosed (cakravāṭa-parikṣipta), resource-rich (nānā-dhātu-virājita), and systematically partitioned into directional cities. This models a stable, managed cosmos that can be read as an analogue for terrestrial stewardship—order, containment, and resource awareness—within the broader Varāha–Pṛthivī Earth-centered narrative tradition.
The passage references primarily deity figures rather than human lineages: Indra (Sahasrākṣa, Śacīpati), Agni (Hutāśa), Yama (Vaivasvata), Nirṛti (associated here with Virūpākṣa), Varuṇa, Vāyu, Kubera (Guhyakādhipati), and Īśāna, along with classes of beings (deva, yakṣa, apsaras, ṛṣi, siddha).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.