Adhyaya 62: Instruction on the ‘Health Vow’ and the Rite of Solar Worship

Verse 1

अगस्त्य उवाच । अथापरं महाराज व्रतम् आरोग्यसंज्ञितम् । कथयामि परं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ६२.१ ॥

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ମହାରାଜ! ଏବେ ମୁଁ ‘ଆରୋଗ୍ୟ’ ନାମକ ବ୍ରତ କହୁଛି; ଏହା ପରମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ସର୍ବପାପପ୍ରଣାଶକ।

Verse 2

तस्यैव माघमासस्य सप्तम्यां समुपोषितः । पूजयेद् भास्करं देवं विष्णुरूपं सनातनम् ॥ ६२.२ ॥

ସେହି ମାଘମାସର ସପ୍ତମୀ ତିଥିରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପବାସ କରି, ବିଷ୍ଣୁରୂପ ସନାତନ ଦେବ ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 3

आदित्य भास्कर रवे भानो सूर्य दिवाकर । प्रभाकरेति सम्पूज्य एवं सम्पूज्यते रविः ॥ ६२.३ ॥

ଆଦିତ୍ୟ, ଭାସ୍କର, ରବି, ଭାନୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦିବାକର, ପ୍ରଭାକର—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ପୂଜନ କଲେ, ଏଭଳି ଭାବେ ରବି ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 4

षष्ठ्यां चैव कृताहारः सप्तम्यां भानुमर्चयेत् । अष्टम्यां चैव भुञ्जीत एष एव विधिक्रमः ॥ ६२.४ ॥

ଷଷ୍ଠୀରେ ସଂଯମିତ ଆହାର କରିବ, ସପ୍ତମୀରେ ଭାନୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ, ଏବଂ ଅଷ୍ଟମୀରେ ଭୋଜନ କରିବ—ଏହିଏ ହିଁ ବିଧିକ୍ରମ।

Verse 5

अनेन वत्सरं पूर्णं विधिना योऽर्चयेद् रविम् । तस्यारोग्यं धनं धान्यमिह जन्मनि जायते । परत्र च शुभं स्थानं यद्गत्वा न निवर्तते ॥ ६२.५ ॥

ଏହି ବିଧିରେ ଯେ ଜଣେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ବର୍ଷ ରବି (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେ, ତାହାର ଏହି ଜନ୍ମରେ ଆରୋଗ୍ୟ, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟସମୃଦ୍ଧି ଜନ୍ମେ; ଏବଂ ପରଲୋକରେ ଏମିତି ଶୁଭ ସ୍ଥାନ ମିଳେ, ଯାହାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ପୁନଃ ଫେରା ନାହିଁ।

Verse 6

सार्वभौमः पुरा राजा अनरण्यो महाबलः । तेनायमर्चितो देवो व्रतेनानेन पार्थिव । तस्य तुष्टो वरं देवः प्रादादारोग्यमुत्तमम् ॥ ६२.६ ॥

ପୂର୍ବେ ଅନରଣ୍ୟ ନାମକ ମହାବଳୀ ସାର୍ବଭୌମ ରାଜା ଥିଲେ। ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ଏକେଇ ବ୍ରତରେ ସେ ଏହି ଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିଥିଲେ; ଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଆରୋଗ୍ୟର ବର ଦେଲେ।

Verse 7

भद्राश्व उवाच । किमसौ रोगवान् राजा येनारोग्यमवाप्तवान् । सार्वभौमस्य च कथं ब्रह्मन् रोगस्य सम्भवः ॥ ६२.७ ॥

ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ କହିଲେ—ସେ ରାଜା କେଉଁ କାରଣରୁ ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପରେ ସେ ଆରୋଗ୍ୟ ପାଇଲେ? ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସାର୍ବଭୌମ ସମ୍ରାଟଙ୍କରେ ରୋଗ କିପରି ସମ୍ଭବ?

Verse 8

अगस्त्य उवाच । स राजा सार्वभौमोऽभूद् यशस्वी च सुरूपवान् । स कदाचिन्नृपश्रेष्ठो नृपश्रेष्ठ महाबलः ॥ ६२.८ ॥

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ସେ ରାଜା ସାର୍ବଭୌମ ସମ୍ରାଟ ହେଲେ, ଯଶସ୍ବୀ ଓ ସୁରୂପବାନ। ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏକ ସମୟରେ ସେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାବଳୀ ଥିଲେ (ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣା)।

Verse 9

गतवान् मानसṃ दिव्यं सरो देवगणान्वितम् । तत्रापश्यद् बृहद् पद्मं सरोमध्यगतं सितम् ॥ ६२.९ ॥

ସେ ଦେବଗଣ ସହିତ ଦିବ୍ୟ ମାନସ ସରୋବରକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସରୋବର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ଶ୍ୱେତ ପଦ୍ମ ଦେଖିଲେ।

Verse 10

तत्र चाङ्गुष्ठमात्रं तु स्थितं पुरुषसत्तमम् । रक्तवासोभिराच्छन्नं द्विभुजं तिग्मतेजसम् ॥ ६२.१० ॥

ସେଠାରେ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ର ପରିମାଣର ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ—ରକ୍ତବସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ, ଦ୍ୱିଭୁଜ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତେଜସ୍ବୀ।

Verse 11

तं दृष्ट्वा सारथिं प्राह पद्ममेतत् समानय । इदं तु शिरसा बिभ्रत् सर्वलोकस्य सन्निधौ । श्लाघनीयो भविष्यामि तस्मादाहर माचिरम् ॥ ६२.११ ॥

ତାହାକୁ ଦେଖି ସେ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ପଦ୍ମଟି ଆଣ। ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏହାକୁ ମୁଁ ଶିରେ ଧାରଣ କଲେ ମୁଁ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ହେବି; ତେଣୁ ବିଳମ୍ବ ନ କରି ଆଣ।”

Verse 12

एवमुक्तस्तदा तेन सारथिः प्रविवेश ह । ग्रहीतुमुपचक्राम तं पद्मं नृपसत्तम ॥ ६२.१२ ॥

ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏଭଳି କୁହାଯାଇ ସାରଥି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା ଏବଂ, ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେହି ପଦ୍ମକୁ ଧରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା।

Verse 13

स्पृष्टमात्रे ततः पद्मे हुंकारः समजायत । तेन शब्देन स त्रस्तः पपात च ममार च ॥ ६२.१३ ॥

ତାପରେ ସେହି ପଦ୍ମକୁ କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ କରିମାତ୍ରେ ‘ହୁଁ’ ଧ୍ୱନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ସେ ପଡ଼ିଲା ଏବଂ ମରିଗଲା।

Verse 14

राजा च तत्क्षणात् तेन शब्देन समपद्यत । कुष्ठी विगतवर्णश्च बलवीर्यविवर्जितः ॥ ६२.१४ ॥

ଏବଂ ରାଜା ମଧ୍ୟ ସେହି କ୍ଷଣରେ ସେ ଶବ୍ଦରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ; ସେ କୁଷ୍ଠୀ ହେଲେ, ବର୍ଣ୍ଣ ହରାଇଲେ ଏବଂ ବଳ-ବୀର୍ୟ ହୀନ ହେଲେ।

Verse 15

तथागतमतात्मानं दृष्ट्वा स पुरुषर्षभः । तस्थौ तत्रैव शोकार्तः किमेतदिति चिन्तयन् ॥ ६२.१५ ॥

ତାପରେ ନିଜକୁ ସେପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ସେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେଠାରେଇ ଦଢ଼ି ରହିଲେ; ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ‘ଏହା କଣ?’ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କଲେ।

Verse 16

तस्य चिन्तयतो धीमानाजगाम महातपाः । वसिष्ठो ब्रह्मपुत्रोऽथ तं स पप्रच्छ पार्थिवम् ॥ ६२.१६ ॥

ସେ ଧୀମାନ୍ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ ମହାତପା ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ବଶିଷ୍ଠ ଆସିଲେ; ତାପରେ ସେ ତାହାକୁ, ସେହି ପାର୍ଥିବ ରାଜାଙ୍କୁ, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 17

कथं ते राजशार्दूल तव देहस्य शासनम् । इदानीमेव किं कार्यं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ ६२.१७ ॥

ହେ ରାଜଶାର୍ଦୂଳ, ତୁମ ଦେହର ସଂଯମ-ଶାସନ କିପରି ରହେ? ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? ମୁଁ ପଚାରୁଛି—ତାହା କୁହ।

Verse 18

एवमुक्तस्ततो राजा वसिष्ठेन महात्मना । सर्वं पद्मस्य वृत्तान्तं कथयामास स प्रभुः ॥ ६२.१८ ॥

ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠ ଏଭଳି କହିଲେ, ସେ ପ୍ରଭୁ ରାଜା ତେବେ ପଦ୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ କହିଲା।

Verse 19

तं श्रुत्वा स मुनिस्तत्र साधु राजन्नथाब्रवीत् । असाधुरथ वा तिष्ठ तस्मात् कुष्ठित्वमागतः ॥ ६२.१९ ॥

ତାହା ଶୁଣି ସେ ମୁନି ସେଠାରେ କହିଲେ—“ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ସାଧୁ।” କିନ୍ତୁ ଯଦି ଅସାଧୁ, ତେବେ ସେହିପରି ରୁହ; ତେଣୁ କୁଷ୍ଠ ଆସିଲା।

Verse 20

एवमुक्तस्तदा राजा वेपमानः कृताञ्जलिः । पप्रच्छ साध्वहं विप्र कथं वा असाध्वहं मुने । कथं च कुष्ठं मे जातमेतन्मे वक्तुमर्हसि ॥ ६२.२० ॥

ଏଭଳି କୁହାଯାଉଥିବାବେଳେ ରାଜା କମ୍ପିତ ହୋଇ, କରଯୋଡ଼ି ପଚାରିଲା—“ହେ ବିପ୍ର, ମୁଁ କିପରି ସାଧୁ, କିପରି ଅସାଧୁ, ହେ ମୁନେ? ମୋତେ ଏହି କୁଷ୍ଠ କିପରି ହେଲା? ଏହା ମୋତେ କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।”

Verse 21

वसिष्ठ उवाच । एतद् ब्रह्मोद्भवं नाम पद्मं त्रैलोक्यविश्रुतम् । दृष्टमात्रेण चानेन दृष्टाः स्युः सर्वदेवताः । एतस्मिन् दृश्यते चैतत् षण्मासं क्वापि पार्थिव ॥ ६२.२१ ॥

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—“‘ବ୍ରହ୍ମୋଦ୍ଭବ’ ନାମକ ଏହି ପଦ୍ମ ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହାକୁ ମାତ୍ର ଦେଖିଲେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦର୍ଶନର ଫଳ ମିଳେ। ହେ ପାର୍ଥିବ, ଏହି ପଦ୍ମ କେତେକ ସମୟରେ କେଉଁଠି ଛଅ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ।”

Verse 22

एतस्मिन् दृष्टमात्रे तु यो जलं विशते नरः । सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणमर्हति ॥ ६२.२२ ॥

ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ କେବଳ ଦେଖି ଯେ ମଣିଷ ଏହାର ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପରମ ନିର୍ବାଣର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 23

ब्रह्मणः प्रागवस्थाया मूर्तिरप्सु व्यवस्थिताः । एतां दृष्ट्वा जले मग्नः संसाराद् विप्रमुच्यते ॥ ६२.२३ ॥

ଜଳରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରାଗବସ୍ଥାସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛି। ତାହାକୁ ଦେଖି ଯେ ଜଳରେ ନିମଗ୍ନ ହୁଏ, ସେ ସଂସାରଚକ୍ରରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 24

इमं च दृष्ट्वा ते सूतो जले मग्नो नरोत्तम । प्रविष्टश्च पुनरिमं हर्तुमिच्छन्नराधिप । प्राप्तवानसि दुर्बुद्धे कुष्ठित्वं पापपूरुष ॥ ६२.२४ ॥

ଏହାକୁ ଦେଖି, ହେ ନରୋତ୍ତମ, ତୁମ ସୂତ ଜଳରେ ନିମଗ୍ନ ହେଲା। ପରେ, ହେ ନରାଧିପ, ଏହାକୁ ହରଣ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ପୁଣି ପ୍ରବେଶ କଲା। ହେ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି, ହେ ପାପପୁରୁଷ, ତୁମେ କୁଷ୍ଠରୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ।

Verse 25

दृष्टमेतत् त्वया यस्मात् त्वं साध्विति ततः प्रभो । मयोक्तो मोहमापन्नस्तेनासाधुरितीरितः ॥ ६२.२५ ॥

ଏହା ତୁମେ ଦେଖିଥିବାରୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ କହିଲ—“ତୁମେ ସାଧୁ।” କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏମିତି କହି ମୋହରେ ପଡ଼ିଲି; ତେଣୁ ମୋତେ “ଅସାଧୁ” ବୋଲି କୁହାଗଲା।

Verse 26

ब्रह्मपुत्रो ह्यहं चेमं पश्यामि परमेश्वरम् । अहन्यहनि चागच्छंस्तं पुनर्दृष्टवानसि ॥ ६२.२६ ॥

ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଏହି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମୁଁ ଦେଖୁଛି। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଆସି ତାଙ୍କୁ ପୁଣି ପୁଣି ଦେଖିଛ।

Verse 27

देवा अपि वदन्त्येते पद्मं काञ्चनमुत्तमम् । मानसे ब्रह्मपद्मं तु दृष्ट्वा चात्र गतं हरिम् । प्राप्स्यामस्तत् परं ब्रह्म यद् गत्वा न पुनर्भवेत् ॥ ६२.२७ ॥

ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମ ବିଷୟରେ କହନ୍ତି। ମାନସାରେ ବ୍ରହ୍ମପଦ୍ମକୁ ଦେଖି ଏବଂ ଏଠାକୁ ଆସିଥିବା ହରିଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି, ଆମେ ସେହି ପରବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବୁ—ଯାହାକୁ ପାଇଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ।

Verse 28

इदं च कारणं चान्यत् कुष्ठस्य शृणु पार्थिव । आदित्यः पद्मगर्भेऽस्मिन् स्वयमेव व्यवस्थितः ॥ ६२.२८ ॥

ହେ ପାର୍ଥିବ, କୁଷ୍ଠର ଆଉ ଗୋଟିଏ କାରଣ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ। ଏହି ପଦ୍ମଗର୍ଭରେ ଆଦିତ୍ୟ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ସ୍ୱୟଂ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 29

तं दृष्ट्वा तत्त्वतो भावः परमात्मैष शाश्वतः । धारयामि शिरस्येनं लोकमध्ये विभूषणम् ॥ ६२.२९ ॥

ତାଙ୍କୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଦେଖି ମୋର ଭାବ ହେଲା—ଏହିଏ ଶାଶ୍ୱତ ପରମାତ୍ମା। ଲୋକମଧ୍ୟରେ ବିଭୂଷଣସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ଶିରେ ଧାରଣ କରେ।

Verse 30

एवं ते जल्पता पापमिदं देवेन दर्शितम् । इदानीमिममेव त्वमाराधय महामते ॥ ६२.३० ॥

ଏଭଳି ତୁମେ କହୁଥିବା ସମୟରେ ଏହି ପାପବିଷୟ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ଏବେ, ହେ ମହାମତି, ତୁମେ ଏହିଏକୁ ଆରାଧନ କର।

Verse 31

अगस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा वसिष्ठस्तु इममेव व्रतं तदा । आदित्याराधनं दिव्यमारोग्याख्यं जगाद ह ॥ ६२.३१ ॥

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ଏଭଳି କହି ବସିଷ୍ଠ ସେହି ସମୟରେ ଏହି ଏକେଇ ବ୍ରତକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ—ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଆରାଧନା, ଯାହା ‘ଆରୋଗ୍ୟ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 32

सोऽपि राजा अकारोच्चेमं व्रतं भक्तिसमन्वितः । सिद्धिं च परमां प्राप्तो विरोगश्चाभवत्क्षणात् ॥ ६२.३२ ॥

ସେହି ରାଜା ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିସହିତ ଏହି ବ୍ରତ ଆଚରଣ କଲେ। ସେ ପରମ ସିଦ୍ଧି ପାଇଲେ ଏବଂ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ନିରୋଗ ହେଲେ।