Adhyaya 58: The Procedure for the Saubhāgyakaraṇa Vow (Rite for Auspicious Fortune)
Saubhāgyakaraṇa-vrata-vidhiḥ
Ritual-Manual (Vrata and Dāna Prescriptions)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରୀ‑ପୁରୁଷ ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ସୌଭାଗ୍ୟଦାୟକ ‘ସୌଭାଗ୍ୟକରଣ‑ବ୍ରତ’ର ବିଧି ଉପଦେଶ ହୋଇଛି। ଫାଲ୍ଗୁନ ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟାରୁ ନକ୍ତବ୍ରତ ଭାବେ, ଶୌଚ‑ସତ୍ୟ ଆଦି ନୀତିନିୟମ ସହ ଆରମ୍ଭ କରି, ହରି‑ଶ୍ରୀ କିମ୍ବା ରୁଦ୍ର‑ଉମା/ଗୌରୀଙ୍କ ସଂଯୁକ୍ତ ଉପାସନା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥରେ ତାଙ୍କ ଅବିଭାଜ୍ୟତା ପ୍ରତିପାଦିତ। ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ ସଦୃଶ ନାମକ୍ରମ, ଗନ୍ଧ‑ପୁଷ୍ପ ଅର୍ପଣ ଓ ମଧୁ‑ଘୃତ‑ତିଳ ଦ୍ୱାରା ହୋମର ବିଧାନ ଅଛି। ମାସାନୁସାରେ ଆହାରନିୟମ ପରେ ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମା ଦାନ ଏବଂ ଛଅ ପାତ୍ରର ସୁସଂଗଠିତ ଦାନ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଲେ ବହୁଜନ୍ମ ସମୃଦ୍ଧି‑ସୌଭାଗ୍ୟ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କହାଯାଇଛି।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 58
Verse 1
अगस्त्य उवाच । अतः परं महाराज सौभाग्यकरणं व्रतम् । शृणु येनाशु सौभाग्यं स्त्रीपुंसामुपजायते ॥ ५८.१ ॥
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ମହାରାଜ, ଏହାପରେ ସୌଭାଗ୍ୟକର ବ୍ରତଟି ଶୁଣ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ସ୍ତ୍ରୀପୁରୁଷ ଉଭୟଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ସୌଭାଗ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଜନ୍ମେ।
Verse 2
फाल्गुनस्य तु मासस्य तृतीया शुक्लपक्षतः । उपासितव्या नक्तेन शुचिना सत्यवादिना ॥ ५८.२ ॥
ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ତୃତୀୟା ତିଥି ନକ୍ତବ୍ରତ ସହିତ ଉପାସନୀୟ; ଶୁଚି ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ହୋଇ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 3
सश्रीकं च हरिं पूज्य रुद्रं वा चोमया सह । या श्रीः सा गिरिजा प्रोक्ता यो हरिः स त्रिलोचनः ॥ ५८.३ ॥
ଶ୍ରୀସହିତ ହରିଙ୍କୁ କିମ୍ବା ଉମାସହିତ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଏହା ବୁଝିବା ଉଚିତ୍—ଯେ ‘ଶ୍ରୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି ସେ ଗିରିଜା (ପାର୍ବତୀ), ଏବଂ ‘ହରି’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି ସେ ତ୍ରିଲୋଚନ (ଶିବ)।
Verse 4
एवं सर्वेषु शास्त्रेषु पुराणेषु च पठ्यते । एतस्मादन्यथा यस्तु ब्रूते शास्त्रं पृथक्तया ॥ ५८.४ ॥
ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣରେ ପଢ଼ାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେ କେହି ଏହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ପୃଥକ୍ (ବିରୋଧୀ) ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ, ସେ ଭ୍ରାନ୍ତ ବ୍ୟାଖ୍ୟାକାର।
Verse 5
रुद्रो जनानां मर्त्यानां काव्यं शास्त्रं न तद्भवेत् । विष्णुं रुद्रकृतं ब्रूयात् श्रीर्गौरी न तु पार्थिव । तन्नास्तिकानां मर्त्यानां काव्यं ज्ञेयं विचक्षणैः ॥ ५८.५ ॥
ମର୍ତ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ‘ରୁଦ୍ରକୃତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା କାବ୍ୟକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଭାବେ ମାନିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେ କେହି କହେ ‘ବିଷ୍ଣୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ’ କିମ୍ବା ‘ଶ୍ରୀ ହିଁ ଗୌରୀ’—ହେ ପାର୍ଥିବୀ—ବିଚକ୍ଷଣମାନେ ତାହାକୁ ନାସ୍ତିକ ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ କାବ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣିବେ, ଶାସ୍ତ୍ର ନୁହେଁ।
Verse 6
एवं ज्ञात्वा सलक्ष्मीकं हरिं सम्पूज्य भक्तितः । मन्त्रेणानेन राजेन्द्र ततस्तं परमेश्वरम् ॥ ५८.६ ॥
ଏଭଳି ଜାଣି, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଲକ୍ଷ୍ମୀସହିତ ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ସମ୍ପୂଜା କରି, ପରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସେହି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 7
गम्भीरायेति पादौ तु सुभगायेति वै कटिम् । उदरं देवदेवेति त्रिनेत्रायेति वै मुखम् । वाचस्पतये च शिरो रुद्रायेति च सर्वतः ॥ ५८.७ ॥
‘ଗମ୍ଭୀରାୟ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ପାଦଦ୍ୱୟ, ‘ସୁଭଗାୟ’ ମନ୍ତ୍ରରେ କଟି, ‘ଦେବଦେବାୟ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଉଦର, ‘ତ୍ରିନେତ୍ରାୟ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ମୁଖ, ‘ବାଚସ୍ପତୟେ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଶିର, ଏବଂ ‘ରୁଦ୍ରାୟ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ସର୍ବତଃ (ଚାରିଦିଗରେ/ସମଗ୍ରରେ) ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 8
एवमभ्यर्च्य मेधावी विष्णुं लक्ष्म्या समन्वितम् । हरं वा गौरीसंयुक्तं गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ ५८.८ ॥
ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି କ୍ରମାନୁସାରେ ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଆଦିଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମୀସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କିମ୍ବା ଗୌରୀସହିତ ହର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରୁ।
Verse 9
ततस्तस्याग्रतो होमं कारयेन्मधुसर्पिषा । तिलैः सह महाराज सौभाग्यपतयेति च ॥ ५८.९ ॥
ତାପରେ, ହେ ମହାରାଜ, ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମଧୁ, ଘୃତ ଓ ତିଳ ସହ ‘ସୌଭାଗ୍ୟପତୟେ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ହୋମ କରାଯାଉ।
Verse 10
ततस्त्वक्षारविरसं निस्नेहं धरणीतले । गोधूमान्नं तु भुञ्जीत कृष्णेप्येवं विधिः स्मृतः ॥ आषाढादिद्वितीयां तु पारणं तत्र भोजनम् ॥ ५८.१० ॥
ତାପରେ ଭୂମି ଉପରେ ବସି କ୍ଷାର-ଲବଣବିହୀନ, ତୀବ୍ର ରସବିହୀନ ଓ ତେଲ-ଘୃତବିହୀନ ଗହମ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ; କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ ସ୍ମୃତ। ଆଷାଢ଼ାଦି ଦ୍ୱିତୀୟା ଦିନ ସେହି ଭୋଜନରେ ପାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 11
यवअन्नं तु ततः पश्चात् कार्त्तिकादिषु पार्थिव । श्यामाकं तत्र भुञ्जीत त्रीन् मासान् नियतः शुचिः ॥ ५८.११ ॥
ତାପରେ, ହେ ପାର୍ଥିବ, କାର୍ତ୍ତିକ ଆଦି ମାସଗୁଡ଼ିକରେ ସେଠାରେ ଶ୍ୟାମାକ ଧାନ୍ୟର ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରି, ତିନି ମାସ ନିୟମିତ ଓ ଶୁଚି ରହିବା ଉଚିତ।
Verse 12
ततो माघसिते पक्षे तृतीयायां नराधिप । सौवर्णां कारयेद् गौरीं रुद्रं चैक्त्र बुद्धिमान् ॥ ५८.१२ ॥
ତାପରେ, ହେ ନରାଧିପ, ମାଘ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ତୃତୀୟା ଦିନ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଗୌରୀଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମା ଏବଂ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତିମା ମଧ୍ୟ ତିଆରି କରାଇ, ଉଭୟଙ୍କୁ ଏକତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 13
सलक्ष्मीकं हरिं चापि यथाशक्त्या प्रसन्नधीः । ततस्तं ब्राह्मणे दद्यात पात्रभूते विचक्षणे ॥ ५८.१३ ॥
ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ମନେ, ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀସହିତ ହରିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ସେହି (ପ୍ରତିମା/ଦାନ)କୁ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର, ବିଚକ୍ଷଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 14
अन्नेन हीने वेदानां पारगे साधुवर्तिनि । सदाचार इति वा दद्यादल्पवित्ते विशेषतः ॥ ५८.१४ ॥
ଅନ୍ନର ଅଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେହି ଯଦି ବେଦପାରଙ୍ଗତ ଓ ସାଧୁବୃତ୍ତିରେ ଅଟୁଟ ଥାଏ, ତଥାପି—ବିଶେଷକରି ଅଳ୍ପ ଧନ ଥିଲେ—‘ସଦାଚାର’ ନାମରେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 15
षड्भिः पात्रैरुपेतं तु ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एकं मधुमयं पात्रं द्वितीयं घृतपूरितम् ॥ ५८.१५ ॥
ଛଅଟି ପାତ୍ର ସହିତ ଯୁକ୍ତ ସେହି ଦାନକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ। ଗୋଟିଏ ପାତ୍ର ମଧୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ଘୃତ (ଘି)ରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ।
Verse 16
तृतीयं तिलतैलस्य चतुर्थं गुडसंयुतम् । पञ्चमं लवणैः पूर्णं षष्ठं गोक्षीरसंयुतम् ॥ ५८.१६ ॥
ତୃତୀୟଟି ତିଳତେଲର ହେଉ, ଚତୁର୍ଥଟି ଗୁଡ଼ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଉ। ପଞ୍ଚମଟି ଲବଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ, ଷଷ୍ଠଟି ଗୋକ୍ଷୀର (ଗାଈର ଦୁଧ) ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଉ।
Verse 17
एतानि दत्त्वा पात्राणि सप्तजन्मान्तरं भवेत् । सुभगो दर्शनीयश्च नारी वा पुरुषोऽपि वा ॥ ५८.१७ ॥
ଏହି ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଦାନ କଲେ, ପରପରି ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ନାରୀ ହେଉ କି ପୁରୁଷ—ସୁଭାଗ୍ୟବାନ ଓ ଦର୍ଶନୀୟ (ସୁନ୍ଦର) ହୁଏ।
Inside Adhyaya 58
How it unfolds
- Where it opens
Agastya addresses a royal inquirer and introduces a vrata designed to generate saubhāgya (auspicious fortune) for both women and men, foregrounding ethical prerequisites (śauca/purity, satya/truthfulness) and the correct calendrical entry-point.
- Central event
Stepwise prescription of the Saubhāgyakaraṇa vow: commencement on Phālguna śukla-tṛtīyā with nakta observance; syncretic worship options (Hari with Śrī; Rudra with Umā/Gaurī) coupled with an explicit śāstric claim that these divine pairs are not to be separated; a nyāsa-like body-part naming sequence; pūjā with fragrance/flowers; and homa with honey, ghee, and sesame.
- Climax resolution
The regimen culminates in a Māgha śukla-tṛtīyā completion marked by dāna: golden icons (of the worshipped divine pair) and a structured gift of six vessels to a qualified brāhmaṇa, sealing the vow’s efficacy and social transmission through proper recipients.
- Closing phalashruti
Promise of sustained prosperity/saubhāgya across multiple births, with the vow framed as reliably fruit-bearing when performed with truthfulness, purity, and correct timing; no separate, extended phalaśruti section is indicated beyond these assurances.
Geographical context
No explicit toponyms or river systems are mentioned in this adhyāya; the primary context is calendrical/seasonal (Phālguna, Āṣāḍha, Kārttika, Māgha) rather than geographic.
Ritual instructions
- Primary RitualSaubhāgyakaraṇa-vrata (nakta observance beginning Phālguna śukla-tṛtīyā; concluding dāna on Māgha śukla-tṛtīyā)
- BenefitSaubhāgya (auspicious fortune), prosperity and well-being for household life, and continuity of good fortune across births when performed with correct tithi, restraint, and truthful conduct.
The narrative frame
- AgastyaA royal inquirer (mahārāja/narādhipa/rājendra) · Didactic, ritual-manual, and mildly polemical in hermeneutics (asserting Śiva–Viṣṇu non-separation as ‘śāstric’).
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (with devotional undertone)
- Emotional ProgressionFrom inquiry and ethical grounding → disciplined, time-bound observance → integrative devotion (non-sectarian unity) → climactic generosity (dāna) and assurance of lasting fortune.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot tirtha-specific; best approached as a home/temple vrata aligned to lunar calendrics. If desired, it can be performed at any Viṣṇu or Śiva temple that supports homa and vrata observance.
- Best SeasonPhālguna to Māgha cycle (start in Phālguna; completion in Māgha), with practical preference for clear-weather months depending on region.
- Related FestivalPhālguna śukla-tṛtīyā and Māgha śukla-tṛtīyā observances; thematically adjacent to tṛtīyā-based Śrī/Gaurī observances (regional variants), though this chapter specifies its own vrata sequence.
Frequently Asked Questions
The text instructs disciplined observance (vrata) grounded in purity and truthfulness, and it advances a hermeneutic claim that worship of Hari with Śrī and Rudra with Umā/Gaurī should not be treated as mutually exclusive; it labels separationist readings as non-authoritative within its stated “śāstric” framework.
The observance begins on Phālguna śukla tṛtīyā with nakta practice. A later completion/ritual gift is specified on Māgha śukla tṛtīyā. Intermediate month markers include Āṣāḍha (for pāraṇa/breaking the regimen), and dietary notes extending through Kārttika and subsequent months.
Although Pṛthivī is not directly invoked in the verses provided, the chapter encodes a model of regulated consumption—grain choices and restrictions sequenced by months—alongside calendrical alignment. In an ecological-ethical reading, such restraint can be mapped as a Purāṇic strategy for stabilizing human behavior within seasonal cycles, indirectly supporting terrestrial balance.
The speaking authority is Agastya (agastya uvāca), addressing a royal recipient (mahārāja/narādhipa/rājendra). Deities referenced include Hari/Viṣṇu with Śrī (Lakṣmī) and Rudra/Śiva with Umā/Gaurī/Girijā, framed as an interpretive unity. A qualified brāhmaṇa recipient is described in terms of Vedic learning and conduct rather than a named lineage.
Ask anything about Adhyaya 58 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
