Adhyaya 55: Observance of the Auspicious Dvādaśī Vow and the Sacred Account of the Kubjākāmra Tīrtha
Śubha-vrata (Dvādaśī-vrata) vidhiḥ tathā Kubjākāmra-tīrtha-māhātmya
Ritual-Manual and Tīrtha-Māhātmya (Vow Instruction with Sacred Geography)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବରାହ–ପୃଥିବୀ ସମ୍ବାଦରେ ବୈଷ୍ଣବ ‘ଶୁଭବ୍ରତ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଦ୍ୱାଦଶୀ-ବ୍ରତର ବିଧି ଉପଦେଶ ହୋଇଛି। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ଦୀକ୍ଷା ନେଇ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ତିଥିଗୁଡ଼ିକରେ ଉପବାସ, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ହରିନାମ-ଜପ ସହ ପୂଜା, ଆମନ୍ତ୍ରିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଦାନ ଏବଂ ‘ପୃଥିବୀ-ରୂପ’ମାନଙ୍କର ସେବା–ସୁରକ୍ଷା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପରେ ପ୍ରାଚୀନ ରାଜାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ—ବ୍ରତାଚରଣରେ ବିଷ୍ଣୁଦର୍ଶନ ପାଇ, ବିଦ୍ୱାନ ସଦ୍ଗୁଣ ପୁତ୍ର ଓ ଶେଷରେ ଶୁଭ ଗତି ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଏକ ଆମ୍ରବୃକ୍ଷ ‘କୁବ୍ଜ’ ହେବାରୁ କୁବ୍ଜାକାମ୍ର ତୀର୍ଥ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ଓ ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ବୋଲି ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥିତ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 55
Verse 1
अगस्त्य उवाच । शृणु राजन् महाभाग व्रतानामुत्तमं व्रतम् । येन सम्प्राप्यते विष्णुः शुभेनैव न संशयः ॥ ५५.१ ॥
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ ରାଜନ, ବ୍ରତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତଟି ଶୁଣ; ଶୁଭ ଆଚରଣରେ ହିଁ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 2
मार्गशीर्षेऽथ मासे तु प्रथमह्नात् समारभेत् । एकभक्तं सिते पक्षे यावत् स्याद् दशमी तिथिः ॥ ५५.२ ॥
ତାପରେ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ପ୍ରଥମ ଦିନରୁ ଆରମ୍ଭ କରିବ; ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ପ୍ରତିଦିନ ଏକଭକ୍ତ (ଏକଥର ଭୋଜନ) କରି, ଦଶମୀ ତିଥି ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲାଇବ।
Verse 3
ततो दशम्यां मध्याह्ने स्नात्वा विष्णुं समर्च्य च । भक्त्या संकल्पयेत् प्राग्वद् द्वादशीं पक्षतो नृप ॥ ५५.३ ॥
ତାପରେ ଦଶମୀ ତିଥିର ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ସ୍ନାନ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ହେ ନୃପ, ପୂର୍ବବତ୍ ଭକ୍ତିରେ ପକ୍ଷାନୁସାରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତର ସଙ୍କଳ୍ପ କରିବ।
Verse 4
तामप्येवमुषित्वा च यवान् विप्राय दापयेत् । कृष्णायेति हरिर्वाच्यो दाने होमे तथार्च्चने ॥ ५५.४ ॥
ସେହି ବ୍ରତକୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଭାବେ ପାଳନ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯବ ଦାନ ଦେବ; ଦାନ, ହୋମ ଓ ଅର୍ଚ୍ଚନାରେ ‘କୃଷ୍ଣାୟ’ ବୋଲି ହରିଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ।
Verse 5
चातुर्मास्यमथैवं तु क्षपित्वा राजसत्तम । चैत्रादिषु पुनस्तद्वदुपोष्य प्रयतः सुधीः । सक्तुपात्राणि विप्राणां सहिरण्यानि दापयेत् ॥ ५५.५ ॥
ହେ ରାଜସତ୍ତମ, ଏଭଳି ଭାବେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମାପ୍ତ କରି, ସଂଯମୀ ଓ ସୁଧୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଚୈତ୍ର ଆଦି ମାସରେ ପୁନର୍ବାର ସେହିପରି ଉପବାସ କରିବ; ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସକ୍ତୁପାତ୍ର ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ସହିତ ଦାନ କରାଇବ।
Verse 6
श्रावणादिषु मासेषु तद्वच्छालिं प्रदापयेत् । त्रिषु मासेषु यावच्च कार्त्तिकस्यादिरागतः ॥ ५५.६ ॥
ଶ୍ରାବଣ ଆଦି ମାସମାନଙ୍କରେ ସେହି ପ୍ରକାରେ ଚାଉଳ ଦାନ କରାଇବା ଉଚିତ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଆରମ୍ଭ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିନି ମାସ ଏହିପରି ଚାଲାଇବ।
Verse 7
तमप्येवं क्षपित्वा तु दशम्यां प्रयतः शुचिः । अर्चयित्वा हरिं भक्त्या मासनाम्ना विचक्षणः ॥ ५५.७ ॥
ସେହି ଅବଧିକୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଭାବେ କାଟି, ପରେ ଦଶମୀ ଦିନେ ସଂଯମୀ ଓ ଶୁଚି ହୋଇ, ବିଚକ୍ଷଣ ବ୍ୟକ୍ତି ମାସନାମ ମନ୍ତ୍ରରେ ଭକ୍ତିସହ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ।
Verse 8
संकल्पं पूर्ववद् भक्त्या द्वादश्यां संयतेन्द्रियः । एकादश्यां यथाशक्त्या कारयेत् पृथिवीं नृप ॥ ५५.८ ॥
ଭକ୍ତିସହ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ କରି, ପୂର୍ବବତ୍ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ ସଙ୍କଳ୍ପ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ହେ ନୃପ, ଏକାଦଶୀ ଦିନେ ଯଥାଶକ୍ତି ପୃଥିବୀ (ଦେବୀ/ପ୍ରତିମା) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କ୍ରିୟା କରାଇବ।
Verse 9
काञ्चनाङ्गां च पातालकुलपर्वतसंयुताम् । भूमिन्यासविधानेन स्थापयेत् तां हरेः पुरः ॥ ५५.९ ॥
ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗଯୁକ୍ତ ଏବଂ ପାତାଳ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କୁଳପର୍ବତସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ସେହି (ପୃଥିବୀ-ପ୍ରତିମା)କୁ ଭୂମିନ୍ୟାସ ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ହରିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 10
सितवस्त्रयुगच्छन्नां सर्वबीजसमन्विताम् । सम्पूज्य प्रियदत्तेति पञ्चरत्नैर्विचक्षणः ॥ ५५.१० ॥
ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ରର ଯୁଗଳରେ ଆବୃତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ବୀଜରେ ସମନ୍ୱିତ (ତାଙ୍କୁ) ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରି, ବିଚକ୍ଷଣ ବ୍ୟକ୍ତି ‘ପ୍ରିୟଦତ୍ତା’ ଭାବେ ପଞ୍ଚରତ୍ନ ସହିତ ଅର୍ପଣ କରିବ।
Verse 11
जागरं तत्र कुर्वीत प्रभाते तु पुनर्द्विजान् । आमन्त्र्य संख्यया राजंśचतुर्विंशति यावतः ॥ ५५.११ ॥
ସେଠାରେ ଜାଗରଣ କରିବ; ଏବଂ ପ୍ରଭାତେ, ହେ ରାଜନ୍, ସଂଖ୍ୟାନୁସାରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବ—ଚବିଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।
Verse 12
तेषां एकैकशो गां च अनड्वाहं च दापयेत् । एकैकं वस्त्रयुग्मं च अङ्गुलीयकम् एव च ॥ ५५.१२ ॥
ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଏକେକ କରି ଗୋଟିଏ ଗାଈ ଓ ଗୋଟିଏ ବଳଦ ଦାନ କରାଇବ; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ବସ୍ତ୍ରଯୁଗ୍ମ ଓ ଗୋଟିଏ ଅଙ୍ଗୁଠି ମଧ୍ୟ ଦେବ।
Verse 13
कटकार्णि च सौवर्णकर्णाभरणकानि च । एकैकं ग्राममेतॆषां राजा राजन् प्रदापयेत् ॥ ५५.१३ ॥
କଟକ (ବାହୁବଳୟ) ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କର୍ଣ୍ଣାଭରଣ ମଧ୍ୟ ଦେବ; ଏବଂ ହେ ରାଜନ୍, ରାଜା ଏମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଗ୍ରାମ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରାଇବ।
Verse 14
तन्मध्यमं सयुग्मं तु सर्वमाद्यं प्रदापयेत् । स्वशक्त्याभरणं चैव दरिद्रस्य स्वशक्तितः ॥ ५५.१४ ॥
ମଧ୍ୟମ ଗୁଣର ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ଯୁଗ୍ମରୂପେ ଦାନ କରିବ; ଏବଂ ଦରିଦ୍ରକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଆଭୂଷଣ ମଧ୍ୟ ଦେବ।
Verse 15
यथाशक्त्या महीṃ कृत्वा काञ्चनीं गोयुगं तथा । वस्त्रयुग्मं च दातव्यं यथाविभवशक्तितः ॥ ५५.१५ ॥
ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ପୃଥିବୀର ପ୍ରତିକୃତି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ତଥା ଗୋ-ଯୁଗ (ଦୁଇ ଗାଈ) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ବସ୍ତ୍ର-ଯୁଗ୍ମ ମଧ୍ୟ ନିଜ ବିଭବ-ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
गां युग्माभरणात् सर्वं सहिरण्यं च कारयेत् । एवं कृते तथा कृष्णशुक्लद्वादश्यमेव च ॥ ५५.१६ ॥
ଗାଈକୁ ଯୁଗଳ ଆଭୂଷଣ ସହିତ ଦାନ ପାଇଁ ସଜାଇବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସହ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉ। ଏହା ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ କିମ୍ବା ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଉ।
Verse 17
रौप्यां वा पृथिवीं कृत्वा यथाविभवशक्तितः । दापयेद् ब्राह्मणानां तु तथा तेषां च भोजनम् । उपानहौ यथाशक्त्या पादुके छत्रिकां तथा ॥ ५५.१७ ॥
ଯଥାବିଭବ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ରୂପାରେ ପୃଥିବୀର (ପ୍ରତିମା) ତିଆରି କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବାକୁ କରାଯାଉ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ ମଧ୍ୟ କରାଯାଉ। ତଥା ଯଥାଶକ୍ତି ପାଦୁକା/ଜୁତା ଓ ଛତ୍ରିକା (ଛତା) ମଧ୍ୟ ଦାନ କରାଯାଉ।
Verse 18
एतान् दत्त्वा वदेदेवं कृष्णो दामोदरॊ मम । प्रीयतां सर्वदा देवो विश्वरूपो हरिर्मम ॥ ५५.१८ ॥
ଏସବୁ ଦାନ କରି ଏଭଳି କହିବା ଉଚିତ— “କୃଷ୍ଣ ଦାମୋଦର ମୋର; ବିଶ୍ୱରୂପ ଦେବ ହରି ସଦା ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।”
Verse 19
दाने च भोजने चैव कृत्वा यत् फलमाप्यते । तन्न शक्यं सहस्रेण वर्षाणामपि कीर्तितुम् ॥ ५५.१९ ॥
ଦାନ ଓ ଭୋଜନ କରାଇବାରୁ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ତାହାକୁ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ।
Verse 20
तथाप्युद्देशतः किञ्चित् फलं वक्ष्यामि तेऽनघ । व्रतस्यास्य पुरा वृत्तं शुभान्यस्य शृणुष्व तत् ॥ ५५.२० ॥
ତଥାପି, ହେ ନିର୍ଦୋଷ, ଏହି ବ୍ରତର ଫଳ କିଛି ସଂକ୍ଷେପରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି। ଏବଂ ପୁରାତନ କାଳରେ ଏହି ବ୍ରତ କିପରି ପାଳିତ ହୋଇଥିଲା—ସେଇ ଶୁଭ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।
Verse 21
आसीदादियुगे राजा ब्रह्मवादी दृढव्रतः । स पुत्रकामः पप्रच्छ ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । तस्येदं व्रतमाचख्यौ ब्रह्मा स कृतवांस्तथा ॥ ५५.२१ ॥
ଆଦିଯୁଗରେ ଜଣେ ରାଜା ଥିଲେ—ବ୍ରହ୍ମବାଦରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଓ ଦୃଢ଼ବ୍ରତୀ। ପୁତ୍ରକାମନାରେ ସେ ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ବ୍ରତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ, ରାଜା ମଧ୍ୟ ତଦନୁସାରେ କଲେ।
Verse 22
तस्य व्रतान्ते विश्वात्मा स्वयं प्रत्यक्षतां ययौ । तुष्टश्चोवाच भो राजन् वरो मे व्रियतां वरः ॥ ५५.२२ ॥
ତାଙ୍କର ବ୍ରତାନ୍ତେ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେଲେ। ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ କହିଲେ—“ହେ ରାଜନ୍, ମୋଠାରୁ ଏକ ବର ବାଛ; ଯେ ବର ତୁମେ ଚାହୁଁଛ, ସେହି ବର ନିଅ।”
Verse 23
राजोवाच । पुत्रं मे देहि देवेश वेदमन्त्रविशारदम् । याजकं यजनासक्तं कीर्त्या युक्तं चिरायुषम् । असंख्यातगुणं चैव ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ ५५.२३ ॥
ରାଜା କହିଲେ—“ହେ ଦେବେଶ, ମୋତେ ଏମିତି ପୁତ୍ର ଦିଅନ୍ତୁ ଯେ ବେଦ ଓ ମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ; ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ଯାଜକ; କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ସହିତ ଯୁକ୍ତ; ଅସଂଖ୍ୟ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ, ବ୍ରହ୍ମଭାବରେ ସ୍ଥିତ ଓ କଲୁଷରହିତ ହେଉ।”
Verse 24
एवमुक्त्वा ततो राजा पुनर्वचनमब्रवीत् । ममाप्यन्ते शुभं स्थानं प्रयच्छ परमेश्वर । यत्तन्मुनिपदं नाम यत्र गत्वा न शोचति ॥ ५५.२४ ॥
ଏଭଳି କହି ରାଜା ପୁଣି କହିଲେ—“ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ମୋର ଶେଷରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶୁଭ ସ୍ଥାନ ଦିଅନ୍ତୁ—ଯାହା ‘ମୁନିପଦ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ସେଠାକୁ ଯାଇଲେ କେହି ଶୋକ କରେନାହିଁ।”
Verse 25
एवमस्त्विति तं देवः प्रोक्त्वा चादर्शनं गतः । तस्यापि राज्ञः पुत्रोऽभूद्वत्सप्रीर्नाम नामतः ॥ ५५.२५ ॥
ଦେବତା “ଏବମସ୍ତୁ (ତଥାସ୍ତୁ)” ବୋଲି କହି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ସେହି ରାଜାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଜଣେ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା; ତାହାର ନାମ ବତ୍ସପ୍ରୀ ଥିଲା।
Verse 26
वेदवेदाङ्गसम्पन्नो यज्ञयाजी बहुश्रुतः । तस्य कीर्त्तिर्महाराज विस्तृता धरणीतले ॥ ५५.२६ ॥
ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ଜ୍ଞାନରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଓ ବହୁଶ୍ରୁତ ସେ ଥିଲେ। ହେ ମହାରାଜ, ତାଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ଧରଣୀତଳେ ସର୍ବତ୍ର ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା।
Verse 27
राजाऽपि तं सुतं लब्ध्वा विष्णुदत्तं प्रतापिनम् । जगाम तपसे युक्तः सर्वद्वन्द्वान् प्रहाय सः ॥ ५५.२७ ॥
ରାଜା ମଧ୍ୟ ସେହି ପ୍ରତାପୀ ପୁତ୍ର ବିଷ୍ଣୁଦତ୍ତକୁ ପାଇ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ତପରେ ନିୟତ ହୋଇ ସୁଖ-ଦୁଃଖାଦି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ।
Verse 28
आराधयामास हरिं निराहारो जितेन्द्रियः । हिमवत्पर्वते रम्ये स्तुतिं कुर्वंस्तदा नृपः ॥ ५५.२८ ॥
ତେବେ ରାଜା ନିରାହାର ରହି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହୋଇ, ହରିଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ। ରମ୍ୟ ହିମବତ୍ ପର୍ବତରେ ସେ ସମୟରେ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ।
Verse 29
भद्राश्व उवाच । कीदृशी सा स्तुतिर्ब्रह्मन् यां चकार स पार्थिवः । किं च तस्याभवद् देवं स्तुवतः पुरुषोत्तमम् ॥ ५५.२९ ॥
ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ରାଜା କରିଥିବା ସ୍ତୁତି କିପରି ଥିଲା? ଏବଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ସହ କଣ ଘଟିଲା?
Verse 30
दुर्वासा उवाच । हिमवन्तं समाश्रित्य राजा तद्गतमानसः । स्तुतिं चकार देवाय विष्णवे प्रभविष्णवे ॥ ५५.३० ॥
ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ—ହିମବାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ମନକୁ ସେଥିରେ ଲୀନ କରି, ରାଜା ଦେବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ—ପରମ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ—ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 31
राजोवाच । क्षराक्षरं क्षीरसमुद्रशायिनं क्षितीधरं मूर्तिमतां परं पदम् । अतीन्द्रियं विश्वभुजां पुरः कृतं निराकृतं स्तौमि जनार्दनं प्रभुम् ॥ ५५.३१ ॥
ରାଜା କହିଲେ—ମୁଁ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଛି; ସେ କ୍ଷର ଓ ଅକ୍ଷର ଉଭୟ, କ୍ଷୀରସାଗରଶୟନ, ପୃଥିବୀଧର, ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କର ପରମ ପଦ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ, ବିଶ୍ୱପୋଷଣରେ ଅଗ୍ରସ୍ଥ, ତଥାପି ନିରାକାର ନିରୁପାଧି।
Verse 32
त्वमादिदेवः परमार्थरूपी विभुः पुराणः पुरुषोत्तमश्च । अतीन्द्रियो वेदविदां प्रधानः प्रपाहि मां शङ्खगदास्त्रपाणे ॥ ५५.३२ ॥
ତୁମେ ଆଦିଦେବ, ପରମାର୍ଥସ୍ୱରୂପ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ପୁରାତନ ଏବଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ, ବେଦବିଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ—ହେ ଶଙ୍ଖ-ଗଦା-ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।
Verse 33
कृतं त्वया देव सुरासुराणां संकीर्त्यतेऽसौ च अनन्तमूर्ते । सृष्ट्यर्थमेतत् तव देव विष्णो न चेष्टितं कूटगतस्य तत्स्यात् ॥ ५५.३३ ॥
ହେ ଅନନ୍ତମୂର୍ତ୍ତି ଦେବ! ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ତୁମେ କରିଥିବା ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଂକୀର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ହେ ଦେବ ବିଷ୍ଣୁ, ଏହା ସୃଷ୍ଟିହେତୁ; କୂଟସ୍ଥ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତଙ୍କର ଚେଷ୍ଟା ବୋଲି ଏହା ହେବ ନାହିଁ।
Verse 34
तथैव कूर्मत्वमृगत्वमुच्चैस् त्वया कृतं रूपमनेक रूप । सर्वज्ञभावादसकृच्छ जन्म संकीर्त्यते तेऽच्युत नैतदस्ति ॥ ५५.३४ ॥
ହେ ଅନେକରୂପ! ଏହିପରି କୂର୍ମତ୍ୱ ଓ ମୃଗତ୍ୱ ଭଳି ଉଚ୍ଚ ରୂପମାନ ତୁମେ ଧାରଣ କରିଥିଲ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ସର୍ବଜ୍ଞତ୍ୱ ହେତୁ ତୁମ ଜନ୍ମ ପୁନଃପୁନଃ ସଂକୀର୍ତ୍ତିତ; ହେ ଅଚ୍ୟୁତ, ପ୍ରକୃତରେ ତାହା ନୁହେଁ।
Verse 35
नृसिंह नमो वामन जमदग्निनाम दशास्यगोत्रान्तक वासुदेव । नमोऽस्तु ते बुद्ध कल्किन् खगेश शम्भो नमस्ते विबुधारिनाशन ॥ ५५.३५ ॥
ନୃସିଂହଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ବାମନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଜମଦଗ୍ନିନାମ (ପରଶୁରାମ)ଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଦଶାସ୍ୟ (ରାବଣ) ଗୋତ୍ରାନ୍ତକ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ବୁଦ୍ଧ, ହେ କଲ୍କିନ୍, ହେ ଖଗେଶ (ଗରୁଡ), ହେ ଶମ୍ଭୋ—ଦେବଶତ୍ରୁନାଶକ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
Verse 36
नमोऽस्तु नारायण पद्मनाभ नमो नमस्ते पुरुषोत्तमाय । नमः समस्तामरसङ्घपूज्य नमोऽस्तु ते सर्वविदां प्रधान ॥ ५५.३६ ॥
ହେ ନାରାୟଣ ପଦ୍ମନାଭ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ପୁନଃପୁନଃ ନମୋ ନମଃ। ସମସ୍ତ ଅମରସଂଘ ଯାହାକୁ ପୂଜେ, ତାହାକୁ ନମଃ; ସର୍ବବିଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 37
नमः करालास्य नृसिंहमूर्त्ते नमो विशालाद्रिसमान कूर्म । नमः समुद्रप्रतिमान मत्स्य नमामि त्वां क्रोडरूपिननन्त ॥ ५५.३७ ॥
ଭୟଙ୍କର ମୁଖବିଶିଷ୍ଟ ନୃସିଂହମୂର୍ତ୍ତିକୁ ନମଃ; ବିଶାଳ ପର୍ବତସମ କୂର୍ମମୂର୍ତ୍ତିକୁ ନମଃ। ସମୁଦ୍ରସମ ମତ୍ସ୍ୟମୂର୍ତ୍ତିକୁ ନମଃ; ହେ ଅନନ୍ତ, ବରାହରୂପଧାରୀ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
Verse 38
सृष्ट्यर्थमेतत्तव देव चेष्टितं न मुख्यपक्षे तव मूर्तिता विभो । अजानता ध्यानमिदं प्रकाशितं नैभिर्विना लक्ष्यसे त्वं पुराण ॥ ५५.३८ ॥
ହେ ଦେବ, ସୃଷ୍ଟିର ନିମିତ୍ତେ ଏହା ଆପଣଙ୍କ ଲୀଳାଚେଷ୍ଟା; ହେ ବିଭୋ, ଆପଣଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିଧାରଣ ଆପଣଙ୍କ ମୂଳସ୍ୱରୂପର ପ୍ରଧାନ ଅବସ୍ଥା ନୁହେଁ। ଯେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଧ୍ୟାନୋପଦେଶ ପ୍ରକାଶିତ; ଏହି ଉପାୟ ବିନା, ହେ ପୁରାଣ, ଆପଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 39
आद्यो मखस्त्वं स्वयमेव विष्णो मखाङ्गभूतोऽसि हविस्त्वमेव । पशुर्भवानृत्विगिज्यं त्वमेव त्वां देवसङ्घा मुनयो यजन्ति ॥ ५५.३९ ॥
ହେ ବିଷ୍ଣୋ, ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ଆଦ୍ୟ ଯଜ୍ଞ (ମଖ) ଅଟନ୍ତି; ଆପଣ ଯଜ୍ଞର ଅଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ହବି (ଆହୁତି) ମଧ୍ୟ ଆପଣ ହିଁ। ଆପଣ ପଶୁ—ଯଜ୍ଞବଳି; ଆପଣ ହିଁ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜ୍ୟ ଯାଜକତତ୍ତ୍ୱ। ଦେବସଂଘ ଓ ମୁନିମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ହିଁ ଯଜନ କରନ୍ତି।
Verse 40
यदेतस्मिन् जगद्ध्रुवं चलाचलं सुरादिकालानलसंस्थमुत्तमम् । न त्वं विभक्तोऽसि जनार्दनेश प्रयच्छ सिद्धिं हृदयेप्सितां मे ॥ ५५.४० ॥
ଏହି ଉତ୍ତମ ଜଗତ—ଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ—ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ରୁବଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯୁଗାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ତେଣୁ ହେ ଜନାର୍ଦନେଶ, ଆପଣ ତାହାଠାରୁ ବିଭକ୍ତ ନୁହନ୍ତି। ମୋ ହୃଦୟ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେହି ସିଦ୍ଧି ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 41
नमः कमलपत्राक्ष मूर्तामूर्त नमो हरे । शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि संसारान्मां समुद्धर ॥ ५५.४१ ॥
କମଳପତ୍ରାକ୍ଷ! ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ମୂର୍ତ୍ତ ଓ ଅମୂର୍ତ୍ତ ହରିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ମୁଁ ତୁମ ଶରଣ ନେଇଛି—ମୋତେ ସଂସାରରୁ ଉଦ୍ଧାର କର।
Verse 42
एवं स्तुतस्तदा देवस्तेन राज्ञा महात्मना । विशालाम्रतलस्थेन तुतोष परमेश्वरः ॥ ५५.४२ ॥
ଏଭଳି ଭାବେ ବିଶାଳ ଆମ୍ରତଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେଇ ମହାତ୍ମା ରାଜା ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହୋଇ, ପରମେଶ୍ୱର ଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
Verse 43
कुब्जरूपी ततो भूत्वा आजगाम हरिः स्वयम् । तस्मिन्नागत मात्रे तु सीप्याम्रः कुब्जकोऽभवत् ॥ ५५.४३ ॥
ତାପରେ ହରି ସ୍ୱୟଂ କୁବ୍ଜରୂପ ଧାରଣ କରି ଆସିଲେ। ତାଙ୍କ ଆଗମନମାତ୍ରେ ସେ କୁବ୍ଜକ ‘ସୀପ୍ୟାମ୍ର’ ହୋଇଗଲା।
Verse 44
तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं स राजा संशितव्रतः । विशालस्य कथं कौब्ज्यमिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ५५.४४ ॥
ସେଇ ମହା ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଦେଖି, ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼ ସେ ରାଜା ଚିନ୍ତାମଗ୍ନ ହେଲେ—“ବିଶାଳଙ୍କୁ କିପରି କୁବ୍ଜତ୍ୱ ହେଲା?”
Verse 45
तस्य चिन्तयतो बुद्धिर्बभौ तं ब्राह्मणं प्रति । अनेनागतमात्रेण कृतमेतन्न संशयः ॥ ५५.४५ ॥
ସେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଗଲା—“ଏହାଙ୍କ ଆଗମନମାତ୍ରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।”
Verse 46
तस्मादेषैव भविता भगवान् पुरुषोत्तमः । एवमुक्त्वा नमश्चक्रे तस्य विप्रस्य स नृपः ॥ ५५.४६ ॥
ଏହେତୁ ଏହିଜଣେ ଭଗବାନ୍ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ହେବେ। ଏମିତି କହି ସେ ରାଜା ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ।
Verse 47
अनुग्रहाय भगवन् नूनं त्वं पुरुषोत्तमः । आगतोऽसि स्वरूपं मे दर्शयस्वाधुना हरे ॥ ५५.४७ ॥
ହେ ଭଗବନ୍! ଅନୁଗ୍ରହ କରିବା ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ହୋଇ ଆସିଛନ୍ତି। ହେ ହରି, ଏବେ ମୋତେ ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଦର୍ଶାନ୍ତୁ।
Verse 48
एवमुक्तस्तदा देवः शङ्खचक्रगदाधरः । बभौ तत्पुरतः सौम्यो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ५५.४८ ॥
ଏଭଳି କହିବା ପରେ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ ଦେବତା ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସୌମ୍ୟ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ଏବଂ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 49
वरं वृणीष्व राजेन्द्र यत्ते मनसि वर्तते । मयि प्रसन्ने त्रैलोक्य तिलमात्रमिदं नृप ॥ ५५.४९ ॥
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଅଛି ସେହି ବର ଚୟନ କର। ହେ ନୃପ, ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ତ୍ରିଲୋକ ମଧ୍ୟ ତିଳମାତ୍ର (ତୁଚ୍ଛ) ହୁଏ।
Verse 50
एवमुक्तस्ततो राजा हर्षोत्फुल्लितलोचनः । मोक्षं प्रयच्छ देवेशेत्युक्त्वा नोवाच किञ्चन ॥ ५५.५० ॥
ଏଭଳି କହିବା ପରେ ରାଜାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ହର୍ଷରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହେଲା। ସେ କହିଲେ, “ହେ ଦେବେଶ, ମୋତେ ମୋକ୍ଷ ଦିଅନ୍ତୁ,” ଏବଂ ପରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
Verse 51
एवमुक्तः स भगवान् पुनर्वाक्यमुवाच ह । मय्यागते विशालोऽयमाम्रः कुब्जत्वमागतः ॥ यस्मात्तस्मात्तीर्थमिदं कुब्जकाम्रं भविष्यति ॥ ५५.५१ ॥
ଏଭଳି କୁହାଯାଇଲାପରେ ଭଗବାନ୍ ପୁନର୍ବାର କହିଲେ—“ମୋ ଆଗମନରେ ଏହି ବିଶାଳ ଆମ୍ରବୃକ୍ଷ କୁବ୍ଜ (ବାଙ୍କା) ହୋଇଗଲା। ତେଣୁ ଏହି ତୀର୍ଥ ‘କୁବ୍ଜକ-ଆମ୍ର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।”
Verse 52
तिर्यग्योन्यादयोऽप्यस्मिन् ब्राह्मणान्ता यदि स्वकम् । कलेवरं त्यजिष्यन्ति तेषां पञ्चशतानि च । विमानानि भविष्यन्ति योगिनां मुक्तिरेव च ॥ ५५.५२ ॥
ତିର୍ୟଗ୍ୟୋନି ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଯଦି ଏହି (ତୀର୍ଥରେ) ନିଜ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚଶେ ଵିମାନ ହେବ; ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତ ମୁକ୍ତି ମାତ୍ର।
Verse 53
एवमुक्त्वा नृपं देवः शङ्खाग्रेण जनार्दनः । पस्पर्श स्पृष्टमात्रोऽसौ परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ५५.५३ ॥
ଏଭଳି କହି ଦେବ ଜନାର୍ଦନ ଶଙ୍ଖର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ; ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ସେ ପରମ ନିର୍ବାଣ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 54
तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र तं देवं शरणं व्रज । येन भूयः पुनः शोच्यपदवीं नो प्रयास्यसि ॥ ५५.५४ ॥
ତେଣୁ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଦେବଙ୍କ ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କର; ଯାହାଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପୁନର୍ବାର ଶୋକଯୋଗ୍ୟ ପଦବୀକୁ ଯିବ ନାହିଁ।
Verse 55
य इदं शृणुयान्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । पठेद्यश्चरितं ताभ्यां मोक्षधर्मार्थदो भवेत् ॥ ५५.५५ ॥
ଯେ ମଣିଷ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ନିତ୍ୟ ଏହା ଶୁଣେ ଏବଂ ଏହି ଚରିତ ପାଠ କରେ, ସେ ମୋକ୍ଷ, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ଦାତା (କିମ୍ବା ପ୍ରାପ୍ତକର୍ତ୍ତା) ହୁଏ।
Verse 56
शुभव्रतमिदं पुण्यं यश्च कुर्याज्जनेश्वर । स सर्वसम्पदं चेह भुक्त्वेते तल्लयं व्रजेत् ॥ ५५.५६ ॥
ହେ ଜନେଶ୍ୱର! ଏହି ଶୁଭ ଓ ପୁଣ୍ୟମୟ ବ୍ରତ ଯେ କେହି କରେ, ସେ ଇହଲୋକରେ ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦ ଭୋଗି ଶେଷେ ସେହି ପରମତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୟ ପାଏ।
Frequently Asked Questions
The text foregrounds disciplined observance (vrata) as a combined ethical–ritual program: regulated fasting, controlled senses, and socially oriented giving (dāna) and feeding (bhojana) are presented as mechanisms for personal purification and communal order. Philosophically, the narrative links devotion to Viṣṇu with a yajña-theology (Viṣṇu as sacrifice and its components) and culminates in a liberation-oriented model where correct practice and focused stuti lead to mokṣa.
The observance begins in Mārgaśīrṣa (Mārgaśīrṣe… māse) and is structured around the bright fortnight (śukla/sita pakṣa), with emphasis on Daśamī, Ekādaśī, and Dvādaśī tithis. The chapter also references Cāturmāsya and reiterative observances across months (e.g., Caitra and Śrāvaṇa sequences) up to Kārttika, indicating a sustained seasonal cycle of vow-keeping.
Environmental meaning is conveyed through ritualized “earth-forms” and place-making: the bhūmi-nyāsa procedure and the installation of a pṛthivī representation before Hari sacralize terrestrial space as an object of careful handling and gifting ethics. The etiological account of Kubjākāmra tīrtha further binds ecological markers (a mango tree’s transformation) to moral geography, presenting the landscape as a carrier of memory, merit, and regulated human action.
The chapter references Agastya as an authoritative transmitter of vrata knowledge and includes Durvāsas as the narrator of the king’s stuti episode. A paradigmatic ancient king (unnamed in the provided passage) is described as brahmavādī and dṛḍha-vrata; he receives a son named Vatsaprī, characterized by Veda–Vedāṅga learning and ritual competence. The narrative also invokes Viṣṇu’s avatāra names within the stuti (e.g., Nṛsiṃha, Vāmana, Rāma/Jamadagni lineage reference, Buddha, Kalkin), situating the episode within broader Purāṇic cultural memory.